Dregið hefur úr fátækt barna en umtalsverður munur er á milli samfélagshópa

Árið 2024 var hlutfall barna sem búa á heimilum undir lágtekjumörkum 12,6%, samanborið við 16,5% árið 2000. Það jafngildir því að um 10.500 börn hafi verið undir lágtekjumörkum árið 2024. Hlutfall barna sem búa við varanlega fátækt hefur einnig lækkað lítillega og var 5,1% árið 2024. Staðan á Íslandi er í meginatriðum sambærileg við stöðuna í Noregi, Finnlandi og Danmörku.

Þetta er meðal þess sem kemur fram í skýrslunni Fátækt barna og staða barnafjölskyldna – samfélagslegur kostnaður vegna fátæktar, skýrsla III, sem unnin var fyrir forsætisráðuneytið og rædd á fundi ríkisstjórnarinnar á föstudag. Skýrslan er hluti rannsóknarverkefnis sem hófst árið 2022 um fátækt og áætlaðan samfélagslegan kostnað vegna hennar. Greiningar skýrslunnar byggjast á skráargögnum Hagstofu Íslands fyrir árin 2000–2024, ásamt gögnum úr Íslensku æskulýðsrannsókninni frá árinu 2025.

Mikill munur er á stöðu barna eftir fjölskyldugerð, uppruna og menntun foreldra. Um 30% barna einstæðra foreldra búa við fátækt, samanborið við um 8% barna sem búa með tveimur foreldrum. Hlutfallið hækkar jafnframt verulega þegar börn eru fjögur eða fleiri á heimili. Menntun foreldra hefur einnig skýr tengsl við barnafátækt. Árið 2023 var fátæktarhlutfallið 31,7% meðal barna þar sem það foreldri sem hafði hærra menntunarstig hafði ekki lokið stúdentsprófi, samanborið við 17,1% ef foreldrið hafði lokið stúdentsprófi og 4,2% ef það hafði lokið framhaldsnámi á háskólastigi.

Þá vekur staða barna af erlendum uppruna sérstaka athygli. Á meðal barna sem fædd eru erlendis og eiga tvo foreldra sem báðir eru af erlendum uppruna hækkaði fátæktarhlutfallið úr 23% árið 2000 í 33,6% árið 2024. Hlutfallið er hæst hjá fjölskyldum sem hafa dvalið í skamman tíma á Íslandi en lækkar verulega með lengri dvalartíma þeirra.

Skýr tengsl mælast einnig milli fjárhagsstöðu fjölskyldna og upplifunar barna af eigin aðstæðum. Börn sem meta fjárhagsstöðu heimilisins lakari eru síður líkleg til að meta heilsu sína góða og upplifa nægan tilfinningalegan stuðning innan fjölskyldunnar. Þau eru jafnframt líklegri til að greina frá félagslegum áskorunum og einelti í sinn garð. Niðurstöðurnar staðfesta ekki orsakasamhengi en sýna að fjárhagsstaða fjölskyldna tengist fjölmörgum þáttum í daglegu lífi og velferð barna.

Í skýrslunni kemur fram að barnabætur og húsnæðisbætur hafa veruleg áhrif á fátæktarhlutfall barna. Samkvæmt útreikningum lækkuðu barnabætur lágtekjuhlutfall barna um rúm 23% árið 2024 og barnabætur ásamt húsnæðisbótum um rúm 26%, miðað við stöðu án bótanna. Áhrifin eru mest meðal barna á heimilum þar sem foreldri fær greiðslur frá Tryggingastofnun, barna einstæðra foreldra og barna með erlendan bakgrunn.

Meðal ábendinga skýrsluhöfunda er að endurskoða þurfi stuðningskerfi barnafjölskyldna með heildstæðum hætti. Við þá endurskoðun verði metið hvort einfalda megi barnabótakerfið og hækka skerðingarmörk. Huga ætti að betri samræmingu hvað varðar samanlögð áhrif af skerðingum barnabóta, húsnæðisbóta og sértæks húsnæðisstuðnings sveitarfélaga, einkum þar sem leiguverð er hátt. Jafnframt þurfi að tryggja að almenn stuðningskerfi nái til fjölskyldna af erlendum uppruna og meta hvort þörf sé á sértækum aðgerðum fyrir þá hópa sem standa verst að vígi.

Á fundi ríkisstjórnarinnar á föstudag gerði mennta- og barnamálaráðherra jafnframt grein fyrir stöðu vinnu við stefnu og framkvæmdaáætlun sem hafa að markmiði að uppræta vítahring fátæktar og tryggja börnum hér á landi jöfn tækifæri óháð efnahag og félagslegri stöðu. Niðurstöður skýrslunnar og ábendingar höfunda munu nýtast við áframhaldandi mótun stefnunnar og framkvæmd áætlunarinnar.

Fátækt barna og staða barnafjölskyldna - Samfélagslegur kostnaður vegna fátæktar - Skýrsla III