Meirihluti hafnaði endurupptöku aðildarviðræðna við ESB

Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, heimsótti Grænland 6.–7. september og átti fundi með Jens-Frederik Nielsen, forsætisráðherra Grænlands, Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur, og Beini Johannesen, lögmaður Færeyja.

Í heimsókninni undirrituðu ESB, Grænland og Danmörk sameiginlega yfirlýsingu um samskipti ESB og Grænlands. Von der Leyen kynnti jafnframt 200 milljóna evra fjárfestingapakka sem ráðgert er að komi til framkvæmda á þessu og næsta ári.

Yfirlýsingin byggir á fyrri yfirlýsingu frá 2015 og endurspeglar víðtækara samstarf ESB og Grænlands. Menntamál og sjávarútvegur hafa lengi verið meðal helstu samstarfssviða Grænlands og sambandsins, en aukin áhersla er nú meðal annars lögð á stafrænar tengingar, orkumál, mikilvæg hráefni og rannsóknir og nýsköpun. Fjárfestingapakkanum, sem fellur undir Global Gateway-stefnu ESB, er ætlað að styðja við verkefni á þessum sviðum auk meðal annars uppbyggingar húsnæðis, sjálfbærrar ferðaþjónustu og lítilla fyrirtækja.

Heimsóknin undirstrikar aukið pólitískt og efnahagslegt vægi Grænlands og norðurslóða í stefnu ESB.

Fyrir Ísland skiptir þessi þróun máli vegna aukinnar viðveru og fjárfestingar ESB á norðurslóðum. Mörg þeirra sviða sem samstarfið við Grænland nær til, svo sem fjarskipti, orka, rannsóknir og sjávarútvegur, varða jafnframt íslenska hagsmuni. Þróun samskipta ESB og Grænlands er því hluti af víðtækari breytingum á pólitísku og efnahagslegu landslagi norðurslóða sem hafa þýðingu fyrir Ísland. Sjá einnig fyrri umfjöllun Vaktarinnar 5. desember 2025 um ályktun Evrópuþingsins um stefnu ESB í málefnum norðurslóða.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra tók 2. september þátt í umræðum um Úkraínu á Gymnich-fundi utanríkisráðherra ESB í Wicklow á Írlandi. Gymnich-fundir eru óformlegir fundir utanríkisráðherra ESB sem haldnir eru á sex mánaða fresti í tengslum við formennsku í ráði ESB, að þessu sinni formennsku Írlands. Fundirnir gefa ráðherrum færi á opnum og stefnumótandi umræðum um alþjóðamál.

Utanríkisráðherrar Íslands, Noregs, Kanada, Bretlands og Sviss, auk utanríkisráðherra Úkraínu, tóku þátt í umræðum um Úkraínu með utanríkisráðherrum aðildarríkja ESB. Kaja Kallas, utanríkismálastjóri ESB, lagði að fundinum loknum áherslu á að þátttaka þessara ríkja sýndi mikilvægi þess að ESB og náin samstarfsríki þess tækjust sameiginlega á við öryggisáskoranir í Evrópu.

Þorgerður Katrín áréttaði fordæmingu Íslands á stríðsrekstri Rússlands í Úkraínu, sem hefði farið stigvaxandi undanfarnar vikur með árásum á almenna borgara. Hún lagði jafnframt áherslu á samstöðu ríkjanna um áframhaldandi stuðning við Úkraínu og að slíkur stuðningur varðaði öryggi Evrópu í heild.

Þátttaka Íslands í umræðunum endurspeglar samstarf Íslands og ESB á sviði utanríkis-, öryggis- og varnarmála sem nær út fyrir ramma EES-samningsins. Samstarfið var styrkt enn frekar með undirritun sérstaks öryggis- og varnarsamstarfs Íslands og ESB í mars síðastliðnum, sem meðal annars tekur til stuðnings við Úkraínu, málefna norðurslóða, siglingaöryggis og netöryggis. Sjá einnig fyrri umfjöllun Vaktarinnar 27. mars 2026 um samstarfsyfirlýsingu Íslands og ESB um öryggis- og varnarmál.

Hinn 9. september lagði framkvæmdastjórn ESB fram tillögu að reglugerð um ramma fyrir aðgerðir stjórnvalda til að tryggja framboð húsnæðis á viðráðanlegu verði (e. Affordable Housing Act). Tillögunni fylgja tilmæli um húsnæði á viðráðanlegu verði og aukið húsnæðisframboð á svæðum þar sem húsnæðisþrýstingur ríkir.

Tillagan byggir á heildstæðri aðgerðaráætlun sambandsins í húsnæðismálum sem framkvæmdastjórn ESB kynnti í desember 2025. Sjá fyrri umfjöllun Vaktarinnar 19. desember 2025 og 13. mars 2026.

Skortur á húsnæði á viðráðanlegu verði er sífellt brýnna viðfangsefni innan ESB, sérstaklega á svæðum þar sem eftirspurn eftir húsnæði er meiri en framboð. Í því ljósi er markmið tillögunnar að draga úr óvissu og tilgreina við hvaða aðstæður stjórnvöld geta gripið til aðgerða til að bregðast við þrýstingi á húsnæðismarkaði (e. housing stress).

Nánar tiltekið er tillögunni ætlað að:

• koma á sameiginlegri aðferðafræði til að sýna fram á og meta húsnæðisþrýsting á tilteknum svæðum;
• skýra hvaða sjónarmið stjórnvöld þurfa að leggja til grundvallar þegar gripið er til húsnæðistengdra aðgerða sem takmarka frelsi á innri markaðnum;
• setja sameiginlegar kröfur um rökstuðning, nauðsyn og meðalhóf slíkra aðgerða;
• tryggja aukið gagnsæi, eftirlit og reglulega endurskoðun aðgerða;
• auka réttaröryggi stjórnvalda, einstaklinga og rekstraraðila varðandi hvaða húsnæðisaðgerðir samræmast reglum innri markaðarins.

Tillagan mælir ekki fyrir um skyldu stjórnvalda til að grípa til húsnæðistengdra aðgerða heldur setur hún ramma um með hvaða hætti stjórnvöld geta beitt þeim. Húsnæðismál verða því áfram fyrst og fremst á forræði aðildarríkjanna.

Tillagan er merkt EES-tæk og gengur nú til umfjöllunar á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB. Sérstök nefnd Evrópuþingsins um húsnæðisvandann fjallaði um tillöguna 9. september. Hér má sjá upptöku af umræðunum og fyrstu viðbrögð þingmanna í nefndinni við tillögunni.

Framkvæmdastjórn ESB birti tillögu að nýrri reglugerð um opinber innkaup 9. september. Markmið tillögunnar er að einfalda og aðlaga reglur um opinber innkaup, sem að meginstofni eru frá 2014, að nýrri tækni og viðskiptavenjum og jafnframt að styðja við markmið framkvæmdastjórnarinnar um skilvirka fjárfestingu í opinberri þjónustu og innviðum. Tillagan byggir á víðtæku samráði undanfarin misseri.

Lykilþættir tillögunnar eru i) einfaldari og skýrari reglur, ii) samræmdur stafrænn vettvangur, iii) hvatar til að stuðla að markmiðum um umhverfisvernd, félagslegt réttlæti og nýsköpun, iv) öryggi, seigla og strategískt sjálfræði.

i)               Einfaldari og skýrari reglur. Nýja reglugerðin mun koma í stað þriggja tilskipana um opinber innkaup auk ákvæða um opinber innkaup í geirabundinni löggjöf og þannig einfalda og skýra hvaða reglur gilda um opinber innkaup. Nýju reglurnar eiga einnig að veita meira svigrúm en núgildandi reglur.

ii)             Samræmdur stafrænn vettvangur. Búa á til samræmdan stafrænan vettvang fyrir opinber innkaup þvert á útboðskerfi aðildarríkja ESB til að einfalda aðgengi og létta byrðar af fyrirtækjum sem hyggjast taka þátt í opinberum útboðum.

iii)           Hvatar til að stuðla að markmiðum um umhverfisvernd, félagslegt réttlæti og nýsköpun. Að meginstefnu skal vægi gæða nema að minnsta kosti 30% af heildarstigum við mat tilboða, og 50% þegar um vinnuaflsfreka samninga er að ræða. Við mat á gæðum verður meðal annars unnt að líta til umhverfis- og félagslegra þátta, nýsköpunar, öryggis og seiglu. Þá er í tillögunni gert ráð fyrir að í ákveðnum tilvikum verði beitt viðmiðum um evrópskan forgang í útboðum, m.a. til að stuðla að öryggi aðfangakeðja. Þessi evrópski forgangur hefur verið mikið til umræðu, meðal annars hjá EES/EFTA-ríkjunum. Þau hafa lagt áherslu á að verði slíkur forgangur tekinn upp þurfi hann að ná til allra 30 ríkja EES, enda gildi sameiginlegar reglur um opinber innkaup á öllu EES-svæðinu. Að öðrum kosti sé hætta á röskun samkeppni innan innri markaðarins. Um afstöðu EES/EFTA-ríkjanna til evrópsks forgangs var fjallað í Vaktinni 27. júní 2025.

iv)            Öryggi, seigla og strategískt sjálfræði. Nýjar reglur munu endurspegla vaxandi mikilvægi opinberra innkaupa í landfræðipólitískum tilgangi, sbr. það sem fram kom í Draghi skýrslunni en um hana var fjallað í Vaktinni 13. september 2024. Í reglunum verða ákvæði sem gera það mögulegt, og í einhverjum tilvikum skylt, að horfa til þátta er varða öryggi og almannaöryggi í Evrópusambandinu, viðkvæmra upplýsinga, netöryggis og óviðeigandi áhrifa þriðju ríkja.

Tillagan fer nú til umfjöllunar í Evrópuþinginu og ráðinu. Tillagan er merkt EES-tæk. Opinber innkaup falla undir EES-samninginn og getur tillagan því haft beina og verulega þýðingu fyrir Ísland, bæði fyrir íslenska opinbera aðila og aðgang íslenskra fyrirtækja að útboðum á EES-svæðinu.

Þann 9. september 2026 lagði framkvæmdastjórn ESB fram tillögu að reglugerð um nýsköpun, European Innovation Act. Reglugerðin er ein af meginaðgerðum sem ætlað er að framfylgja stefnu ESB um stuðning við sprota- og vaxtarfyrirtæki (EU Startup and Scaleup Strategy – Choose Europe to Start and Scale) sem fjallað var um í Vaktinni 13. júní 2025.

Í stefnunni er löggjöf um nýsköpun ætlað víðtækt hlutverk við að bæta starfsumhverfi nýsköpunar í Evrópu, meðal annars með einföldun regluverks, bættu aðgengi að mörkuðum og fjármagni og sterkari tengslum rannsókna og atvinnulífs. Meðal þeirra aðgerða sem þar voru nefndar voru regluprófunarumhverfi (e. regulatory sandboxes) og aukið aðgengi fyrirtækja að rannsókna- og tækniinnviðum. Þessi atriði eru ekki hluti af reglugerðartillögunni sjálfri. Samhliða henni lagði framkvæmdastjórnin þó fram tilmæli um regluprófunarumhverfi.

Markmið tillögunnar er að bæta starfsskilyrði fyrir nýsköpun á innri markaðnum og stuðla að því að rannsóknarniðurstöður og hugverk þróist í markaðshæfar lausnir og ný fyrirtæki. Tillagan byggist einkum á þeirri forsendu að Evrópusambandið standi framarlega í vísindum og rannsóknum en eigi erfiðara með að hagnýta rannsóknarniðurstöður, fjármagna hugverk og koma nýjum lausnum á markað.

Til að bregðast við þessu er í löggjafartillögunni lögð áhersla á tvo meginþætti og komið á sameiginlegri umgjörð um:

1. Opinber innkaup á rannsóknar- og þróunarþjónustu, þar á meðal opinber innkaup á rannsóknar- og þróunarþjónustu fyrir markaðssetningu (e. pre-commercial procurement).
2. Verðmat á hugverkum, markað fyrir þau og fjármögnun þeirra, þar sem Hugverkastofa Evrópusambandsins (EUIPO - European Union Intellectual Property Office) fær aukið hlutverk.

Tillagan er merkt EES-tæk og getur því haft beina þýðingu fyrir Ísland. Gert er ráð fyrir að fyrirtæki frá ríkjum sem falla undir viðeigandi alþjóðlegar skuldbindingar ESB um opinber innkaup geti tekið þátt í rannsóknar- og þróunarinnkaupum, en heimildir til að takmarka þátttöku af öryggisástæðum gætu í ákveðnum tilvikum þrengt aðgang fyrirtækja frá EES/EFTA-ríkjunum. Óljósara er hvort fyrirtæki og aðrir aðilar í EES/EFTA-ríkjunum muni njóta fulls aðgangs að nýjum úrræðum EUIPO á sviði verðmats og fjármögnunar hugverka.

Tillagan fer nú til meðferðar hjá Evrópuþinginu og ráðinu samkvæmt almennri löggjafarmeðferð ESB.

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Sigurður Örn Guðleifsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected] .

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].