Stefnumótun í mjólkurframleiðslu
Í 9. gr. núgildandi samnings um starfsskilyrði mjólkurframleiðslu er kveðið á um að fjórum árum frá upphafi gildistíma samningsins, þann 1. september 1998, skulu samningsaðilar kanna framkvæmd hans og í framhaldi af þeirri könnun hefja viðræður um áframhaldandi stefnumótun og gerð nýs samnings.
Landbúnaðarráðherra skipaði nefnd í febrúar 2003 sem fékk það hlutverk að kanna framkvæmd núgildandi samnings í samræmi við ofangreint ákvæði og gera tillögur um stefnumótun fyrir greinina og undirbúa þannig gerð næsta samnings. Í nefndina voru skipuð:
Guðmundur B. Helgason, ráðuneytisstjóri í landbúnaðarráðuneytinu, tilnefndur af landbúnaðarráðherra. Hann var jafnframt formaður nefndarinnar.
Ólafur Friðriksson, skrifstofustjóri í landbúnaðarráðuneytinu, tilnefndur af landbúnaðarráðherra. Hann var varaformaður nefndarinnar.
Þórhallur Arason, skrifstofustjóri í fjármálaráðuneytinu, tilnefndur af fjármálaráðherra.
Ari Teitsson, formaður BÍ, tilnefndur af Bændasamtökum Íslands.
Eggert Pálsson, varaformaður BÍ, tilnefndur af Bændasamtökum Íslands.
Þórólfur Sveinsson, formaður LK, tilnefndur af Landssambandi kúabænda.
Egill Sigurðsson, í stjórn LK, tilnefndur af Landssambandi kúabænda.
Pálmi Vilhjálmsson, framkvæmdastjóri SAM, tilnefndur af Samtökum afurðastöðva í mjólkuriðnaði.
Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, tilnefndur af Samtökum atvinnulífsins.
Elín Björg Jónsdóttir, fulltrúi BSRB, tilnefnd af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja.
Stefán Úlfarsson, hagfræðingur hjá ASÍ, tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands.
Auk þess störfuðu með nefndinni Snorri Sigurðsson, framkvæmdastjóri Landssambands kúabænda, Kristjana Axelsdóttir, starfsmaður landbúnaðarráðuneytisins sem var ritari starfshópsins, Erna Bjarnadóttir, hagfræðingur Bændasamtaka Íslands og Magnús H. Sigurðsson, stjórnarformaður Samtaka afurðastöðva í mjólkuriðnaði.
Nefndin hefur nú skilað skýrslu til landbúnaðarráðherra ásamt tillögum til grundvallar næsta mjólkursamningi, en núgildandi samningur rennur út þann 31. ágúst 2005. Í 7. kafla skýrslunnar gerir nefndin grein fyrir stöðu og horfum í mjólkurframleiðslu og vinnslu og tillögur hennar eru teknar saman í 8. kafla skýrslunnar. Þar kemur m.a. eftirfarandi fram:
Styrkleikar og veikleikar kvótakerfisins og stuðningsfyrirkomulagsins
Að mati nefndarinnar mætti nefna eftirfarandi atriði til helstu kosta gildandi kvótakerfis og þess beingreiðsluforms sem hefur fylgt því:
- Jafnvægi hefur haldist milli framleiðslu og neyslu mjólkur og mjólkurafurða.
- Framleiðslustýringin og úthlutun beingreiðslna eru einfaldar í framkvæmd.
- Beingreiðslur til bænda koma til lækkunar á verði mjólkurvara.
- Stuðningur ríkisins hefur verið óháður gagnvart bústærð og staðsetningu.
- Skipulagið leggur ekki hömlur á tilfærslu greiðslumarks og því á innri hagræðing í greininni að stjórna þróuninni.
- Stækkun búa í krafti frjáls framsals á greiðslumarki hefur skapað forsendur fyrir hagræðingu og bættri samkeppnishæfni.
Að mati nefndarinnar mætti taka helstu veikleika gildandi fyrirkomulags saman sem hér segir:
- Framleiðslutenging ríkisstuðnings fellur undir alþjóðlega samninga og skuldbindingar á vettvangi WTO. Nýir alþjóðasamningar geta þrengt núverandi svigrúm fyrir framleiðslutengdan stuðning.
- Skuldsetning búanna hefur aukist vegna endurnýjunar á vélum, fjósum og kaupa á greiðslumarki.
Nefndin leggur til að neðangreind markmið verði höfð að leiðarljósi við gerð nýs samnings um starfsskilyrði mjólkurframleiðslu. Í markmiðunum felst að mjólkurframleiðsla á Íslandi verði áfram öflug og tileinki sér nýjungar til hagsbóta fyrir framleiðendur og neytendur. Jafnframt að ítrustu hagkvæmni sé gætt í framleiðslu mjólkur, vinnslu hennar og dreifingu. Stöðnun einkenndi rekstur kúabúa þegar drög voru lögð að gildandi mjólkursamningi. Það er mat nefndarinnar að sú þróun sem átt hefur sér stað á gildistíma núgildandi samnings sé um margt jákvæð og að styrkleikar núverandi fyrirkomulags vegi þyngra en veikleikar. Því leggur nefndin til að næsti mjólkursamningur verði gerður á sömu grundvallarforsendum og gildandi samningur.
Markmið nýs samnings um starfsskilyrði mjólkurframleiðslu
· Að almenn starfsskilyrði í framleiðslu og vinnslu mjólkurafurða og stuðningur ríkisins við greinina stuðli að áframhaldandi hagræðingu, bættri samkeppnishæfni og lægra vöruverði.
· Að fjárhagslegur stuðningur ríkisins við greinina nýtist sem best til að lækka vöruverð til neytenda.
· Að viðhaldið verði þeim stöðugleika sem náðst hefur milli framleiðslu og eftirspurnar.
· Að greinin fái svigrúm til að búa sig undir aukna erlenda samkeppni.
· Að greinin geti þróast þannig að nauðsynleg kynslóðaskipti geti orðið í hópi mjólkurframleiðenda og unnt sé að endurnýja framleiðsluaðstöðu með eðlilegum hætti.
· Að gætt sé sjónarmiða um dýravelferð og heilnæmi afurða.
Stuðningur við mjólkurframleiðsluna
Nefndin leggur til að framleiðslutengdum beingreiðslum verði viðhaldið á gildistíma komandi samnings. Gildistími komandi samnings verði nýttur til að undirbyggja þær stefnubreytingar, sem óhjákvæmilegar kunna að verða vegna skuldbindinga samfara alþjóðasamningum. Það er mat nefndarinnar að með þessu móti sé lagður grunnur að lækkandi vöruverði til neytenda þegar horft er til framtíðar.
Til að stuðla að lækkun á verði greiðslumarks telur nefndin koma til greina að nokkur hluti beingreiðslnanna verði greiddur á alla innvegna mjólk óháð greiðslumarki og/eða sem sérstakur óframleiðslutengdur stuðningur, sem uppfyllir skilyrði WTO um grænar greiðslur.
Framleiðslustjórnun
Nefndin telur núverandi kvótakerfi hafa meiri kosti en annmarka, m.a. vegna þess að það tryggir jafnvægi í framleiðslu og sölu og festu í starfsumhverfinu. Því leggur nefndin til að núverandi kvótakerfi verði áfram við lýði á gildistíma komandi mjólkursamnings.
Verðlagning
Nefndin skilar starfi sínu við þær aðstæður að vegna réttaróvissu hefur ekki verið fært að leggja af opinbera verðlagningu á mjólk og mjólkurafurðum á heildsölustigi eins og stefnt hefur verið að. Nefndin telur að áfram beri að stefna að þessu markmiði, en slíkt er m.a. mikilvægur liður í þeirri aðlögun sem nauðsynleg er vegna þeirra skuldbindinga sem yfirstandandi WTO-samningar boða. Nefndin leggur þó áherslu á að óskynsamlegt væri að afnema opinbera verðlagningu við þau skilyrði sem nú ríkja, enda ljóst að það starfsumhverfi sem samningsaðilar gengu út frá að yrði raunin eftir afnám opinberrar verðlagningar verður ekki tryggt nema með lagabreytingum. Áframhaldandi stöðugleiki og fyrirsjáanleiki er nauðsynlegur á þeirri þróunarbraut sem mjólkurframleiðsla og –vinnsla hefur verið á undanfarin ár og verður að gæta þess að fórna ekki hagræðingarmöguleikum í skipulagi greinarinnar í vaxandi samkeppni við erlendar búvörur. Ennfremur telur nefndin brýnt að í nýjum mjólkursamningi verði mótuð skýr aðhaldsskilyrði fyrir frjálsa verðlagningu, t.a.m. í krafti hagræðingarkröfu á vinnslustöðvar og/eða í gegnum lækkun innflutningstolla og aukningu tollkvóta, en þessi skilyrði eru ekki fyrir hendi sem stendur vegna ákvæða gildandi mjólkursamnings. Leggur nefndin til í því skyni að gildistími núgildandi mjólkursamnnings verði nýttur til að eyða réttaróvissunni og að nýr samningur kveði á um að eftirlit verði haft með verðlagningu mjólkurafurða og afkomu afurðastöðvanna með möguleikum á inngripum stjórnvalda til að knýja fram hagræðingu í mjólkuriðnaði og stuðla að eðlilegri verðþróun.
Neytendur
Það er skoðun nefndarinnar að nýr mjólkursamningur á þeim grunni sem lýst er hér að ofan verði vel til þess fallinn að tryggja hagsmuni neytenda og skattgreiðenda á sama tíma og stuðlað er að áframhaldandi uppbyggingu atvinnugreinarinnar.
Hagræðingaraðgerðir í mjólkuriðnaðinum hafa skilað umtalsverðum árangri sem að stærri hluta hefur farið til innleggjenda. Til að tryggja samkeppnisstöðu mjólkurvaranna er nauðsynlegt að neytendur njóti í meira mæli þessa ávinnings. Stuðla má að slíkri þróun með þeim aðhaldsskilyrðum sem fjallað er um í verðlagningarkaflanum hér að ofan, og eðlilegt er að fulltrúar samtaka launafólks komi þar að ásamt fulltrúum ríkisins og atvinnugreinarinnar, sbr. núverandi skipan Verðlagsnefndar.
Skýrslan í heild sinni (3.110 KB) Skýrsla um stefnumótun í mjólkurframleiðslu