Ávarp á fulltrúaráðsfundi Sambands íslenskra sveitarfélaga á Egilsstöðum í mars 1998

Góðir sveitarstjórnarmenn!

Fyrst af öllu vil ég þakka ykkur fyrir gott samstarf undanfarin misseri. Ég tel það mjög mikilvægt þar sem samskipti ríkis og sveitarfélaga verða sífellt fjölbreyttari og umfangsmeiri að sæmilegur friður og gagnkvæmt traust ríki milli ráðuneytis og sveitarfélaga. Okkur hefur tekist að ná árlega samkomulagi um fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga sem báðir aðilar hafa getað vel við unað þótt tvö atriði bíði enn óleyst. Þar á ég við meðlagsskuldirnar sem minni sveitarfélögin verða að bera vegna lægri þjónustuframlaga úr Jöfnunarsjóði en ella hefði orðið og fyrirhugaða þátttöku sveitarfélaga í skattalækkunum sem aðgerð til að greiða fyrir lausn vinnudeilna í fyrra.

Nýja vinnulöggjöfin sem mikil átök voru um vorið 1996 hefur sannað gildi sitt og ég fullyrði að á grundvelli hennar hafa verðið gerðir bestu kjarasamningar frá upphafi bæði fyrir launamenn, atvinnurekstur, ríki og sveitarfélög. Þeir eru lengri en áður hefur tíðkast og það stuðlar að stöðugleika. Lægstu laun hafa hækkað mjög mikið eða úr 43 þúsund við gerð næstsíðustu heildarkjarasamninga í 70 þúsund um síðustu áramót. Þetta á að geta gerst án þess að verðbólguskriða falli en verðbólgu er spáð milli 2 og 3% á ári. Kaupmáttur eykst um 25% frá 1995-2000 að mati Þjóðhagsstofnunar.

Okkur hefur tekist að ná valdi á ríkisfjármálunum. 1995 var ríkissjóður rekinn með 8 milljarða halla. Á þessu ári verður afgangur á ríkissjóði og við ætlum að lækka skuldir hans um 6 milljarða. Það er óskaplega mikilvægt að ríkisstjórn hafi siðferðisþrek til að hafa ríkisfjármálin í lagi af því að það hefur áhrif á allt þjóðlífið og er grundvöllur þess að gott árferði nýtist. Minni lánsfjárþörf ríkisins hefur áhrif til lækkunar vaxta og nú eru þeir á hraðri niðurleið.

Skuldasöfnun heimilanna hefur verið stöðvuð og eignamyndun er meiri en skuldaaukning. Mjög hefur dregið úr vanskilum og þörf fyrir félagslega aðstoð fer minnkandi.

Nýtt skipulag vinnumarkaðsmála og atvinnuleysistrygginga var lögfest vorið 1997. Vinna eftir nýju skipulagi er hafin og þegar það er að fullu komið til framkvæmda á það að gera fólki auðveldara að fá vinnu. Ég flyt á þessu þingi frumvarp sem sníður af fáeina agnúa sem komið hafa í ljós á lögunum um atvinnuleysistryggingar og þar er tekið á vandamáli sem skapast hefur vegna hlutabótanna. Atvinnuleysið hefur stórminnkað. Það er nú um 3% en var 7% á útmánuðum 1995. Þess ber að geta að 20% þeirra sem fá atvinnuleysisbætur eru í hlutastörfum.

Við Framsóknarmenn töluðum um 12000 ný störf til aldamóta. Horfur eru á að þau verði a.m.k. 13000 og við verðum að flytja inn vinnuafl í stórum stíl. Nú eru líklega um 3000 útlendingar að störfum hér á landi þannig að ef Íslendingar væru í þeim störfum væri hér ekkert atvinnuleysi.

Stórmál mín á þessu þingi eru ný sveitarstjórnarlög og húsnæðislöggjöfin. Hvorutveggja á að verða að lögum fyrir vorið. Ný lög um kosningar til sveitarstjórna hafa þegar verið afgreidd og verður kosið eftir þeim í vor. Upphaflegt markmið um að sníða þau að lögum um Alþingiskosningar breyttist og því þarf að sníða lög um Alþingiskosningar eftir sveitarstjórnarkosningalögum en það bíður betri tíma. Ég bið menn að kynna sér nýju lögin vel þannig að framkvæmd sveitarstjórnarkosninga verði hnökralaus.

Sveitarstjórnarlögin fela í sér talsverðar breytingar. Fjármálastjórn og fjármálaeftirlit sveitarfélaga á að styrkjast verulega en á því er þörf þar sem góð fjármálastjórn sveitarfélaganna er mjög mikilvæg eins og góð fjármálastjórn ríkisins. Sjálfstæði og sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er óumdeildur en almannavaldið verður að geta komið að málum ef eitthvað fer úrskeiðis. Þá verða ábyrgðaveitingar sveitarfélaga til þriðja aðila óheimilar.

Þrátt fyrir að hér sé um viðamikla löggjöf að ræða hefur einungis eitt atriði hennar valdið teljandi deilum. Það er að landinu öllu skuli skipað innan staðarmarka sveitarfélaga. Um það hefur spunnist ótrúleg umræða og sú gagnrýni sem fram hefur verið sett er hvorki byggð á þekkingu eða vilja til að taka rökum. Ég vil taka það fram að allar umsagnir um málið eru jákvæðar nema umsögn félags leiðsögumanna. Samband sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sendi t.d. mjög vandaða og jákvæða umsögn. Með ákvæðinu um staðarmörk er verið að staðfesta að á landinu öllu séu tvö stjórnsýslustig, ríki og sveitarfélög. Það sem nýtt er lagt til forræðis sveitarfélaga eru jöklarnir. Byggð og afréttir heyra sveitarfélögum samkvæmt gildandi lögum. Þetta ákvæði um stjórnsýslu sveitarfélaga er undirstaða að frumvörpum um þjóðlendur og um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu sem öll á að afgreiða fyrir vorið.

Húsnæðislöggjöfin er sennilega mikilvægasta löggjöf sem afgreidd verður á þessu kjörtímabili. Hún snertir allar fjölskyldur í landinu.

Það mál verður rætt hér undir sérstökum dagskrárlið svo ég fer fljótt yfir sögu. Hér er um heildarlöggjöf að ræða. Það er sett á sem gefist hefur vel en því breytt sem miður hefur gefist. Hlutverk sveitarfélaga breytist, kaupskyldunni er af þeim létt, en vel að merkja þau hafa áfram mjög ríkar skyldur í húsnæðismálum bæði samkvæmt þeim frumvörpum sem liggja fyrir Alþingi, nýjum lögum um húsaleigubætur, lögunum um félagsþjónustu sveitarfélaga sem eru til endurskoðunar og húsaleigulögunum sem e.t.v. þarf að endurskoða.

Frumvarpið um Íbúðalánasjóð gerir ráð fyrir að þeir sem fái félagsleg íbúðalán þurfi sjálfir að leggja fram 10% kaupverðs. Þetta veldur því að ekki munu allir þeir sem gátu skrifað sig fyrir íbúð í eldra kerfi með 100% láni skrifað sig fyrir húsnæði. Það er ekki meiningin að setja þetta fólk á götuna og því knýr á um fjölgun leiguíbúða a.m.k. í sveitarfélögum í vexti.

Samkvæmt félagsþjónustulögunum ber sveitarfélögum að sjá til þess að nægilegt húsnæði sé til staðar í sveitarfélaginu. Ég óska góðrar samvinnu við viðkomandi sveitarfélög um þetta verkefni. Vextir á afgreiddum leiguíbúðalánum verða niðurgreiddir næstu tvö ár. Lánað verður á 1% vöxtum til 50 ára. Alþingi ákveður hverju sinni í fjárlögum hversu hárri upphæð verður varið í niðurgreiðslu lána til leiguíbúða úr Íbúðalánasjóði. Samningum um fyrirkomulag leiguíbúðalána við sveitarfélögin þarf að vera lokið fyrir árslok 2000. Húsaleigubætur eru komnar á leiguhúsnæði sveitarfélaganna þannig að leiga á að verða skynsamlegt úrræði fyrir eignalitla.

Hin félagslega aðstoð við hina tekjulægri færist úr niðurgreiddum vöxtum á lánum úr Byggingasjóði verkamanna og vaxtabótum í eldra kerfi í vaxtabætur alfarið í nýja kerfinu. Vaxtabótaþætti tekjuskattslaganna verður breytt og vaxtabætur verða samtímagreiðslur og skuldajafnað á móti áföllnum afborgunum og vöxtum. Ég tel að í hinu nýja skipulagi húsnæðismála felist mjög mikil framför en það ræðum við síðar í dag.

Í sveitarstjórnarlagafrumvarpinu er enginn munur gerður á stærð sveitarfélaga og lágmarksíbúatala sveitarfélags er áfram 50. Rétt er þó að hafa í huga að þegar hreppaskipun var tekin upp á Íslandi var lágmark í hreppi "20 bændur sem þingfararkaupi eigu að gegna " þ.e.a.s. 20 bændur sem greiddu eignaskatt. Sennilega hefur íbúatala þeirra verið um 200 manns. Þau rök liggja til þess að áfram er miðað við 50 íbúa sem lágmark í sveitarfélagi er að sameining sveitarfélaga hefur gengið mjög vel á þessu kjörtímabili. Ég vil forðast að beita gylliboðum eða þrýstingi og fólkið verður að vilja sameinast ef árangur á að nást. Þegar ég kom í félagsmálaráðuneytið voru sveitarfélögin 172. Mér kæmi ekki á óvart þótt við lok kjörtímabilsins yrðu þau 100-110.

Reynslusveitarfélagaverkefnið hefur gengið vel. Góð reynsla er þegar komin af flutningi verkefna til sveitarfélaganna og þau hafa sýnt að þau hafa burði til að taka við margvíslegum verkefnum. Málefni fatlaðra eru alfarið komin til sveitarfélaga á Norðurlandi eystra og einnig í Hornafirði og í Vestmannaeyjum og það hefur gefið góða raun.

Sveitarfélögin óskuðu eftir að yfirtaka málefni fatlaðra, Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp studdu það og Alþingi ákvað í fyrra að verða við þessu og að yfirfærslan yrði 1. janúar 1999 að uppfylltum ákveðnum skilyrðum um lagasetningu. Mikil vinna hefur verið lögð í yfirfærsluna og endurskoðun laganna um félagsþjónustu sveitarfélaga, þar sem lögin um málefni fatlaðra verða felld inn í félagsþjónustulögin, er á lokastigi og stefnt er að því að frumvarp verði tilbúið í haust. Verkefnisstjórn er að störfum svo og kostnaðarnefnd og úttektarhópur. Í ljós kom að Reykjavík og fleiri sveitarfélög töldu sig vanbúin að taka við málaflokknum um næstu áramót og einnig hafa komandi sveitarstjórnarkosningar þau áhrif að mjög torvelt er að ganga til samninga fyrr en við nýjar sveitarstjórnir. Reykjavíkurborg óskaði formlega eftir frestun og eftir að hafa haft samráð við forráðamenn Sambands íslenskra sveitarfélaga og ríkisstjórn ákvað ég að fresta yfirfærslunni en undirbúningsvinnu er haldið áfram af fullum krafti. Ég tel vel koma til greina að semja við einstök sveitarfélög eða landshlutasamtök að flytja málaflokkinn til þeirra ef þau vilja. Ég tel miklu skynsamlegra fyrir sveitarfélögin að mynda byggðasamlög um yfirfærsluna eða jafnvel starfrækja þjónustuna á grundvelli landshlutasamtaka. Ég teldi t.d. einboðið að skynsamlegast væri að sveitarfélög á Norðurlandi vestra mynduðu byggðasamlag er tæki við rekstri svæðisskrifstofunnar fremur en að brjóta þjónustuna upp í smærri einingar.

Þeir sem hafa viljað mála Fjandann á vegginn hafa talað um mismunandi þjónustuþörf í sveitarfélögunum og óbærilegan kostnað af yfirfærslunni fyrir sveitarfélögin. Ég geri ráð fyrir að útsvarsprósentan í tekjuskattinum verði hækkuð svipað og gert var við grunnskólayfirfærsluna og einnig að hluti af ríkisframlaginu verði að ganga um Jöfnunarsjóð til að laga aðstöðumun.

Sveitarfélögin fá nú þegar í sinn hlut 2/3 staðgreiðslunnar og ef ekki kæmi til jöfnunarhlutverk tekjuskattsins væri réttast að sveitarfélögin yfirtækju staðgreiðsluna þar sem hún rennur að langmestum hluta til þeirra.

Biðlistar eftir þjónustuúrræðum eru langir í tveimur kjördæmum, Reykjavík og Reykjanesi, en þar er Svæðisskrifstofan best rekna stofnun á vegum ríkisins og hefur nýverið fengið viðurkenningu sem slík. Ég hef skipað nefnd til að finna úrræði til að stytta biðlistana. Nefndin er undir forystu Sturlaugs Tómassonar skrifstofustjóra en aðrir nefndarmenn eru Jón Kristjánsson, formaður fjárlaganefndar, Árni Mathiesen, alþingismaður, Ómar Kristmundsson frá fjármálaráðuneyti og forstöðumenn svæðisskrifstofanna Þór Þórarinsson og Bjarni Kristjánsson. Þessi nefnd á að skila tillögum í sumar. Ég legg áherslu á að yfirfærslunni hefur aðeins verið frestað en ekki er horfið frá henni.

Byggðaröskun og þjóðflutningar innanlands eru eitt alvarlegasta vandamál í þjóðfélagi okkar. Ekki er sanngjarnt að leggja átthagafjötra á fólk og segja því hvar það eigi að búa. Þjóðfélagslega er mjög óhagkvæmt að hluti þjóðarinnar þurfi að byggja tvisvar yfir sig og útheimti tvöfaldar þjónustubyggingar, samgöngumannvirki, skólahúsnæði o.s.frv.

Höfuðborgarsvæðinu er örðugt að taka við svo miklum aðflutningum og dreifbýlinu er fólksfækkun mikil blóðtaka. Spá starfsmanna Byggðastofnunar um íbúaþróun fyrir fáum vikum var ótrúlegur aulaskapur. Þar var íbúaþróun þriggja ára framreiknuð til langrar framtíðar. Slíkar spár eru lítils virði og þær eru til þess fallnar að efla bölsýni og draga kjark úr fólki . Á sjöunda áratugnum var veruleg fólks-fækkun á landsbyggðinni. Á áttunda áratugnum breyttist þetta og fólki fjölgaði þar þrjú ár af 10 meira en á höfuðborgarsvæðinu. Allan áttunda áratuginn bjuggu 53% á höfuðborgarsvæðinu, nú 60%. Það er athyglisvert að fólksfjölgun í Reykjavík hefur fylgt nákvæmlega landsmeðaltali síðustu hálfa öld. Frá stríðslokum hefur 38-40% landsmanna búið í Reykjavík. Eitt af því sem getur dregið úr þessum óæskilegu þjóðflutningum er að sveitarfélögin á landsbyggðinni séu vel rekin og veiti hliðstæða þjónustu og búi fjölskyldunum áþekk ytri skilyrði til menntunar, menningarlífs og atvinnuþátttöku og sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu. Víða á landsbyggðinni vantar fjölbreyttara atvinnulíf og störf sem krefjast sérþekkingar þar sem fólk geti nýtt menntun sína.

Flutningur verkefna til sveitarfélaga er því raunhæf byggðastefna og einnig á ríkið að beina viðbótarstörfum sem mest út á land.

Þess vegna eiga sveitarfélögin að taka fagnandi nýjum verkefnum sem þeim bjóðast og láta vinna sem mest í heimabyggð.

Ég vænti áfram góðs samstarfs við ykkur, þakka fyrir að vera boðinn hingað og vona að þið eigið gagnlegan fund.