Hugleiðingar um hálendið

Hálendið er þjóðinni mikið dýrmæti og vonandi blandast flestum ekki hugur um að það ber að umgangast með varúð, varðveita það sem best og nýta af hófsemi.

Hvað varðar hagnýtingu hálendisins þá hafa þó hagsmunir nokkuð skarast. Náttúruverndarmenn vilja varðveita hálendið í núverandi mynd. Virkjunarmenn hafa ekki sömu sjónarmið og ferðamálafrömuðir og hvorir tveggja hafa farið sínu fram án þess að taka nægilegt tillit til náttúrunnar. Af þessu hafa hlotist umhverfisslys, sum óbætanleg. Blönduvirkjun er til dæmis um víti til að varast. Þar var sökkt 56 km2 af samfelldu gróðurlendi og er það mesta gróðureyðing af mannavöldum Íslandssögunnar á einu bretti. Þá hafa menn reist hús og hreysi, lagt vegarslóða og reist raflínur þar sem þeim hefur dottið í hug.

Sem betur fer hafa viðhorfin breyst mjög að undanförnu og ég fullyrði að ef nú væri verið að hanna Blönduvirkjun þá mundi engum detta í hug að haga uppistöðulónum með þeim hætti sem ákveðið var fyrir rúmum tuttugu árum, enda var unnt að ná sömu afkastagetu úr virkjuninni en spara gróðurlendi að miklum mun.

Þá hefur eignarhald á hálendinu verið óljóst á mörgum stöðum og stjórnsýslumörk sumsstaðar í ágreiningi eða þá að stjórnsýsla hefur ekki verið fyrir hendi. Samkvæmt gildandi lögum fara sveitarfélögin með stjórnsýslu í byggðum og afréttum en á jöklunum fer enginn með stjórnsýslu. Þetta er ómögulegt fyrirkomulag. Snæfellsbær hefur t.d. enga stjórnsýslu á Snæfellsjökli þótt sveitarfélagið liggi allt í kringum jökulinn.

Þegar Eiður Guðnason var umhverfisráðherra lagði hann fram á Alþingi frumvarp um að setja hálendið undir sérstaka stjórn sem færi þar með stjórnsýslu. Alþingi féllst ekki á þessa skipan enda hefðu þá sveitarfélögin verið svipt réttindum og skyldum á afréttum. Síðan hefur verið unnið samkvæmt vilja Alþingis að sveitarfélögin héldu réttindum og skyldum á afréttum og öll lagasetning varðandi svæðisskipulag og byggingar- og skipulagslögin tekið mið af því.

Á Íslandi eru stjórnsýslustigin tvö, ríki og sveitarfélög. Eðlilegt er að bæði stjórnsýslustigin nái til landsins alls. Ennfremur er nauðsynlegt að eignarhald landsins og auðlinda sé með skýrum hætti.


Ný löggjöf og endurbætt

Á Alþingi hafa í vetur verið til meðferðar þrjú stjórnarfrumvörp sem eiga að bæta úr þessum ágöllum og eyða óvissu sem uppi hefur verið. Þar er fyrst að telja ný sveitarstjórnarlög þar sem gert er ráð fyrir að landið allt skiptist milli sveitarfélaganna en ekki bara byggð og afréttir eins og nú er.

Þá er frumvarp um þjóðlendur þar sem gert er ráð fyrir að allt land sem aðrir geta ekki sannað eignarrétt sinn á verði lýst eign ríkisins þ.e.a.s. þjóðnýtt. Til að skera úr hvar eignarréttur einstaklinga eða sveitarfélaga er til staðar verður skipuð svokölluð Óbyggðanefnd. Vilji menn ekki una úrskurði Óbyggðanefndar geta þeir leitað til dómstóla. Ef tekið er mið af skoðunum núverandi hæstaréttardómara má gera ráð fyrir að mestallt miðhálendið og hærri fjöll verði dæmt þjóðlenda, Esjan og Bláfjöllin þar með talin. Forsætisráðherra er falið að fara með hlutverk landeigandans í þjóðlendum og þarf samþykki hans fyrir mannvirkjum sem standa eiga ár eða lengur. Sveitarstjórnarfrumvarpið og þjóðlendufrumvarpið tengjast með þeim hætti að Óbyggðanefnd er ætlað að skera úr um hvar stjórnsýslumörk sveitarfélaga liggja ef ágreiningur verður.

Frumvarpið um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu mælir fyrir um hversu nýtingu auðlindanna skuli háttað, þar með talin nýting auðlinda í jörðu í þjóðlendum og þær auðlindir eru einnig þjóðnýttar.


Samræmi í skipulagsmálum

Nokkur gagnrýni hefur komið fram á sveitarstjórnarfrumvarpið vegna þess að mörg sveitarfélög skuli fara með skipulags- og byggingamál á hálendinu. Sérstök tímabundin nefnd skipuð af umhverfisráðherra 1993 hefur skilað tillögum að svæðisskipulagi miðhálendisins. Þær eru nú til meðferðar hjá Skipulagsstofnun. Ákveðið hefur verið að tryggja enn betur með breytingu á skipulags- og byggingalögum að skipulagsmál einstakra sveitarfélaga skarist ekki á hálendinu en það á Skipulagsstofnun að sjá um samkvæmt 12. gr. skipulags- og byggingalaga.

Skipuð verður varanleg nefnd um svæðisskipulag undir forystu fulltrúa umhverfisráðherra. Í henni eiga einnig sæti fulltrúi félagsmálaráðherra, fulltrúar úr Reykjavík, Reykjanesi og Vestfjörðum, tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og fulltrúar héraðsnefnda þeirra sem liggja að hálendinu eða sveitarstjórna þar sem þær hafa tekið við hlutverki héraðsnefnda. Nefndin skal annast mál er snerta svæðisskipulag hálendisins og skal það svæðisskipulagt sem ein heild og metið á fjögurra ára fresti hvort svæðisskipulagið skuli endurskoðað.

Sveitarfélögum verður áfram falið að annast gerð aðalskipulags á sínu svæði en svæðisskipulagsnefndinni er falið að yfirfara tillögur sveitarfélaganna að aðalskipulagi og sjá til að samræmis sé gætt milli aðalskipulagsáætlana sveitarfélaganna á svæðinu, áður en aðalskipulagstillögur ganga til Skipulagsstofnunar og ráðherra. Rísi ágreiningur milli svæðisskipulagsnefndarinnar og hlutaðeigandi sveitarstjórnar sker umhverfisráðherra úr.

Hvað deiliskipulag varðar er skylt að kynna það rækilega áður en það er afgreitt í sveitarstjórn. Raunar hefur ekki verið deiliskipulagt nema í mjög litlum mæli hér á landi. Í Reykjavík hefur einungis verið staðfest deiliskipulag í hluta Elliðaárdals, hluta Laugardals, hluta Kvosarinnar, svæði neðan Hverfisgötu, Kirkjusandur, flugvallarsvæðið og örfáir smáreitir annarsstaðar í borginni. Þannig verður langt í land að staðfest deiliskipulag liggi fyrir um allt Ísland.

Þegar þessi þrenn lög verða komin til framkvæmda ásamt breyttum skipulags- og byggingalögum má vænta þess að málefnum hálendisins verði miklu betur fyrir komið en áður hefur verið. Stjórnsýslustigin tvö gilda þá um landið allt, sveitarfélög öðlast skyldur á jöklunum en þar hefur enginn haft lögreglustjórn, skipulagsskyldur né eftirlit með hreinlætismálum eða sorphirðu til þessa.


Ríkinu ákvarðað eignarhald

Skorið verður úr um eignarhald á landinu öllu og það þjóðnýtt sem einstaklingar eða sveitarfélög geta ekki sannað eignarrétt sinn á með fullnægjandi hætti að mati hæstaréttardómaranna. Þá eru settar reglur um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og samræmis gætt um skipulagningu og mannvirkjagerð.

Rétt er að geta þess að þessi lagasetning hindrar á engan hátt stofnun þjóðgarða á hálendinu eða friðun einstakra svæða. Samkvæmt náttúruverndarlögum verður almannaréttur tryggður í óbyggðum og aðgengi þjóðarinnar að þeim náttúruundrum sem þar eru. Hinsvegar líðst þá ekki lengur einstaklingum eða félögum að byggja þar sem þeim dettur í hug eða að reka fjáraflastarfsemi án leyfis viðkomandi stjórnvalda. Einnig verður að gæta umhverfissjónarmiða við framkvæmdir. Bændur halda beitar- og veiðirétti sem þeir hafa haft að öðru leyti en þar sem gróðurverndarsjónarmið takmarka. Þetta nýja fyrirkomulag ætti að tryggja svo sem unnt er varðveislu, skynsamlega nýtingu og siðsamlega umgengni á hálendinu.