Ávarp félagsmálaráðherra á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga 1998

Þingforsetar, góðir sveitarstjórnarmenn!

Hér á þessu þingi sitja allmargir sveitarstjórnarmenn sem ekki hafa setið í sveitarstjórnum áður og ég vil í upphafi bjóða þá velkomna til starfa og vænti þess að eiga við þá gott samstarf eins og ég hef átt við ykkur sem sátuð í sveitarstjórnum á síðasta kjörtímabili en fyrir það er ég þakklátur.

Samskipti ríkis og sveitarstjórna eru mikil og sum viðkvæm þannig að mikilvægt er að gagnkvæmt traust og skilningur ríki og ég vil leggja áherslu á að svo verði áfram.

Í vor var kosið eftir nýjum lögum um sveitarstjórnarkosningar. Framkvæmd kosninganna var víðast hvar hnökralaus þótt örfáar undantekningar hafi verið.

Ný sveitarstjórnarlög
Ný sveitarstjórnarlög hafa tekið gildi. Með þeim taka sveitarfélög á sig aukin réttindi en jafnfram auknar skyldur. Ég vil biðja menn að kynna sér lögin vel þannig að störfin gangi eðlilega fyrir sig.

Landinu öllu er nú með formlegum hætti skipað innan staðarmarka sveitarfélaga en ekki bara byggð og afréttum eins og áður var. Stjórnsýslustigin eru sem sagt tvö og ná um land allt. Þetta ákvæði olli verulegum deilum á Alþingi og víðar í þjóðfélaginu og mikið vantraust og fyrirlitning kom fram á sveitarstjórnarmönnum á landsbyggðinni. Þessi gagnrýni var óréttmæt og ósanngjörn og sveitarstjórnarmönnum er fyllilega treystandi til að rækja þær skyldur sem á þá eru lagðar með lögum þessum.

Lögsaga sýslumanna er einnig bundin við staðarmörk sveitarfélaga þannig að nú hafa þeir einnig lögregluvald á jöklum en það hafði enginn áður. Lög um þjóðlendur og um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu tengjast einnig sveitarstjórnarlögum.

Með þjóðlendulögunum er allt það land sem einstaklingar eða sveitarfélög geta ekki sannað eignarrétt sinn á lýst eign ríkisins, það er að segja þjóðnýtt. Jafnframt er staðfestur eignarréttur landeigenda á auðlindum í jörðu, ríkis, sveitarfélaga og einstaklinga.

Forsætisráðherra fer með hlutverk eiganda þjóðlendna og þarf leyfi hans til allrar varanlegrar mannvirkjagerðar í þjóðlendum. Miðað við skoðanir núverandi hæstaréttardómara verður að gera ráð fyrir að mestallt hálendi Íslands verði dæmt þjóðlenda svo og fjalllendi utan miðhálendisins.

Í haust verður skiplags- og byggingalögum breytt til að tryggja samræmi í aðalskipulagi einstakra sveitarfélaga enn frekar.

Í sveitarstjórnarlögunum eru ný og skýrari ákvæði um hæfi sveitarstjórnarmanna og verulega hert ákvæði um fjármálastjórn sveitarfélaga. Fjármál sveitarfélaga verða æ viðameiri með yfirtöku verkefna frá ríkinu og með sameiningu sveitarfélaga. Fjármálastjórn og fjármálaeftirlit á að styrkjast verulega. Góð fjármálastjórn sveitarfélaga er höfuðnauðsyn ekki síður en ríkisins.

Sjálfstæði og sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er óumdeildur, en almannavaldið verður að geta komið að málum ef eitthvað fer úrskeiðis. Þá má ekki binda sveitarsjóð í ábyrgðir vegna annarra aðila en stofnana sveitarfélagsins.

Heiti sveitarfélaga
Þá eru með lögunum rýmkuð ákvæði um heiti sveitarfélaga. Leita skal umsagnar örnefnanefndar. Nafn sveitarfélags skal samrýmast íslenskri málvenju og málfræði. Örnefnanefnd hefur veitt neikvæða umsögn um nokkur heiti nýlega sameinaðra sveitarfélaga. Ég tel að viðkomandi sveitarstjórnir eigi að reyna til þrautar að ná samkomulagi við Örnefnanefnd. Hitt vil ég taka fram að það er tvímælalaus vilji löggjafans að rýmka ákvæði fyrri laga m.a. hvað endingar varðar og kom það glögglega fram í meðferð málsins á Alþingi. Hvað málvenju snertir kunna að rísa álitamál. Er t.d. eðlilegt að ákveða að nefna sveitarfélag eftir landssvæði sem er víðlendara en viðkomandi sveitarfélag? Samræmist það málvenju? Hvað merkir hugtakið "borg"? Merkir það samfellt þéttbýli? Hvað merkir hugtakið "ríki"? Svona spurningar hljóta óhjákvæmilega að vakna. Mikilvægt er að samkomulag takist milli viðkomandi sveitarstjórnar og örnefnanefndar en að lokum er það félagsmálaráðherra að staðfesta nafngiftina.

Sameining sveitarfélaga
Sameining sveitarfélaga hefur gengið allvel fyrir sig. Þegar ég tók við starfi voru sveitarfélögin 172. Mér kæmi ekki á óvart þótt við lok kjörtímabilsins yrðu þau um 110. Ég hef forðast að beita gylliboðum eða þvingunum og lágmarksíbúatala í sveitarfélagi er óbreytt í nýjum lögum eða 50. Fólkið verður að ákveða það með lýðræðislegum hætti hvort það vill sameinast eða leysa sameiginleg mál með annars konar samvinnu.

Vert er þó að hafa í huga að þegar hreppaskipun var tekin upp á Íslandi var lágmark að í hverjum hreppi væru a.m.k. 20 bændur "sem þingfararkaupi eigu að gegna" þ.e. greiddu eignaskatt. Það þýðir væntanlega að lágmark íbúatölu hefur verið um 200.

Verkefnaflutningur
Verkefnaflutningur frá ríki til sveitarfélaga hefur í stórum dráttum gefið góða raun, þjónað betur hagsmunum neytendanna, peningar nýtast betur og fjölbreytni og framboð starfa á heimavettvangi eykst. Öll þau verkefni sem flutt hafa verið til sveitarfélaganna á grundvelli reynslusveitarfélaga hafa gengið vel og vekja almenna ánægju. Því er einboðið að halda áfram á sömu braut.

Yfirfærsla grunnskólans hefur tekist vel. Ríkið hefur staðið við sinn umsamda hlut og sveitarfélögin hafa sýnt metnað og stórhug. Samkvæmt beiðni kennara voru kjarasamningar við þá á einni hendi. Nokkur sveitarfélög hafa ákveðið að gera betur við kennara en samningar kveða á. Það er að sjálfsögðu þeirra mál en þýðingarlaust er að ætla Jöfnunarsjóði að bera þann aukakostnað. Samningurinn stendur og einstök sveitarfélög geta ekki ætlað Jöfnunarsjóði að borga annað en um var samið.

Málefni fatlaðra
Góð reynsla er af yfirtöku sveitarfélaga á málefnum fatlaðra en þau eru nú þegar alfarið í höndum sveitarfélaga á Norðurlandi eystra, Hornafirði og í Vestmannaeyjum. Samningar standa nú yfir um flutning málaflokksins til sveitarfélaga á Norðurlandi vestra. Raunar var ætlunin að málaflokkurinn flyttist alfarið til sveitarfélaganna um næstu áramót að undantekinni starfsemi á landsvísu. Því var frestað að ósk Reykjavíkurborgar og ný dagsetning hefur ekki verið ákveðin. Hinsvegar er unnið að undirbúningi af fullum krafti. Ef einhver fleiri sveitarfélög eða samtök sveitarfélaga óska eftir að taka við málefnum fatlaðra þá er ég fús til samninga á grundvelli gildandi laga. Frumvarp að nýjum lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem málefni fatlaðra eru felld inn í félagsþjónustulögin er nær fullbúið og verður væntanlega lagt fram í haust. Ennfremur er að störfum nefnd sem á að kanna þörf fyrir búsetuúrræði fatlaðra og hvernig megi verða við henni. Langir biðlistar eru í Reykjavík og á Reykjanesi en anna
rsstaðar er þörf fyrir búsetuúrræði fullnægt eða verður það innan skamms.

Þau andmæli hafa heyrst að sum sveitarfélög muni ekki ráða við málaflokkinn. Augljóst er að Jöfnunarsjóður verður að koma verulega að málinu eins og með grunnskólann.

Jafnréttismál
Endurskoðun jafnréttislaganna stendur yfir og verður frumvarpið lagt fyrir í haust. Þetta er mikilvægur málaflokkur og á síðasta þingi var afgreidd metnaðarfull og vel undirbúin framkvæmdaáætlun til næstu fjögurra ára. Framkvæmdaáætlunin er stefnuskrá ráðuneytanna til að ná fram auknu jafnrétti kvenna og karla. Ég beini því til sveitarfélaganna að þau sinni þessum málaflokki. Sum þeirra gera það vel nú þegar en hlutur annarra liggur eftir. Ég tel að við þurfum að útfæra jafnréttishugsunina betur og með víðtækari hætti, við þyrftum jafnvel að skilgreina betur hvaða lágmarksréttindi til lífsgæða og öryggis, fjárhagslegs og á heilbrigðissviði við teljum okkur sæmandi að bjóða upp á í velferðarsamfélagi nútímans.

Barnaverndarlögin eru í endurskoðun. Sú vinna er vandasöm og hefur gengið hægar en ég vildi en ég vona að nýtt frumvarp fái afgreiðslu á komandi þingi.

Í sveitarstjórnarlögunum er ákvæði um heimild til sveitarfélaganna um að ákveða sér eðlilegan afrakstur af því fjármagni sem bundið er í rekstri þeirra. Þetta kallar á breytingu á lögunum um vatnsveitur og mun ég flytja frumvarp þar um á haustþingi. Jafnframt mun iðnaðar-ráðherra flytja hliðstæða breytingu á orkulögum og lögum um hitaveitur.

Ný heildarlöggjöf um húsnæðismál
Ný löggjöf um húsnæðismál tekur gildi um næstu áramót. Aðkoma sveitarfélaganna að nýju félagslegu íbúðakerfi er gjörbreytt. Gamla kerfinu verður lokað um áramótin. Að sjálfsögðu halda íbúar í núverandi kerfi samningsbundnum réttindum sínum og skyldum svo og sveitarfélögin. Sveitarfélög verða enn um sinn að innleysa félagslegar eignaríbúðir ef svo ber undir. Í byggðaáætlun ríkisstjórnarinnar sem afgeidd verður í vetur er ákvæði um að koma til móts við þau sveitarfélög sem eru í mestum vanda vegna innlausnar íbúða. Viðkomandi sveitarfélög verða þó að bera mikinn hluta vandans enda er ábyrgðin fyrst og fremst þeirra. Engin félagsleg innlausnaríbúð hefur verið byggð eða keypt nema samkvæmt ósk og fyrir forgöngu viðkomandi sveitarfélags.

-Breytt skipan húsnæðisnefnda á að tryggja það að þær starfi ætíð í samræmi við vilja sveitarstjórnar en á því hefur verið nokkur misbrestur að saman hafi farið stjórnunarleg og fjárhagsleg ábyrgð.
-Breytingar á félagslegri aðstoð til einstaklinga eru eftirfarandi:
Núverandi félagslegu húsnæðiskerfi er lokað og við tekur nýtt og breytt kerfi. Eldra kerfi um félagslegar íbúðir verður þó viðhaldið meðan innlausn íbúða skv. eldra kerfi á sér stað. Innlausnarreglur eldra kerfis geta því varað í nokkurn tíma enn. Um frekari úthlutanir félagslegra íbúða verður hins vegar ekki að ræða á grundvelli eldri reglna.
-Félagsleg aðstoð verður annars vegar í formi húsbréfaláns, 65-70% láns, og hins vegar í formi 20-25% viðbótarláns, hvortveggja til 40 ára.
-Félagsleg jöfnun verður framkvæmd með samtímagreiddum vaxtabótum.

Einstaklingar geta valið úr öllum íbúðum á markaði en ekki fyrirfram ákveðnum fjölda íbúða eins og áður var. Þetta er mjög mikilvægt og stuðlar að eðlilegri dreifingu félagslegra íbúða innan sveitarfélaganna.

Breytingar á þátttöku sveitarfélaga í félagslegri aðstoð eru fjórþættar.

-Í fyrsta lagi verður kaupskylda sveitarfélaga á núverandi félagslegum eignaríbúðum afnumin við endursölu og þeim heimilað að selja félagslegar eignaríbúðir á almennum markaði án annarra skilyrða en að áhvílandi félagsleg lán verði gerð upp.
-Í öðru lagi verður sveitarfélögum heimilt að breyta félagslegum eignaríbúðum, sem koma til innlausnar, í leiguíbúðir til frambúðar.
-Í þriðja lagi verður svonefndum framkvæmdalánum hætt.
-Í fjórða lagi verður sveitarfélögum heimilt að stofna félög um rekstur leiguíbúða sinna, þ.m.t. hlutafélög, að fengnu samþykki félagsmálaráðherra, enda ábyrgist sveitarfélag við þær aðstæður allar greiðsluskyldur gagnvart Íbúðalánasjóði vegna lána sem veitt hafa verið úr sjóðnum.

Þá munu sveitarfélögin einnig greiða framlag í varasjóð sem bætir tjón Íbúðalánasjóðs vegna tapaðra viðbótarlána og kostnað vegna þeirra.

Þar sem íbúðakaupendur verða að leggja sjálfir fram 10% kaupverðs má gera ráð fyrir að ásókn á leigumarkað aukist þar sem hætt verður að lána allt kaupverðið. Sveitarfélögin hafa ríkar skyldur að sjá íbúum fyrir viðunandi húsaskjóli ef þeir eru ekki einfærir um það. Unnið er að úttekt á þörfinni fyrir leiguhúsnæði og næstu tvö ár verða veitt lán með niðurgreiddum vöxtum til kaupa eða bygginga leiguíbúða. Árið 2000 þurfa ríki og sveitarfélög að hafa lokið samningum um framtíðarfyrirkomulag lána til leiguíbúða.

Þá verður á haustþingi afgreitt frumvarp um byggingar- og húsnæðissamvinnufélög.

Ný lög um húsaleigubætur hafa verið sett og nú á að greiða húsaleigubætur í öllum sveitarfélögum og á allt leiguhúsnæði. Húsaleigulögin eru einnig til endurskoðunar hjá nefnd sem sett hefur verið með fulltrúum verkalýðshreyfingar, sveitarfélaga, námsmanna-samtökum, samtökum fatlaðra og félagsmála- og fjármálaráðuneytis en hún á að meta þörf fyrir leiguhúsnæði.

Ég er ekki í vafa um að með nýrri og heildstæðri húsnæðislöggjöf er stigið stórt framfaraskref og verður það öllum til hagsbóta.

Góðir þingfulltrúar!
Að flestu leyti er ástand í þjóðfélaginu gott. Ríkisstjórnin hefur haft siðferðisþrek til að sýna aðhald í ríkisfjármálum og því hefur gott árferði nýttst þjóðinni til hagsbóta.

Á grundvelli nýju vinnulöggjafarinnar tókust betri og farsælli kjarasamningar en við höfum áður þekkt. Þeir eru lengri en áður og það tryggir stöðugleika. Einstakir hópar opinberra starfsmanna hafa reyndar rifið sig út úr nýlega gerðum kjarasamningum með hópuppsögnum. Þessir hópar taka laun samkv. lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna sem heyra undir fjármálaráðherra en ekki samkvæmt lögum um stéttarfélög og vinnudeilur en hópuppsagnir eru óleyfilegar samkvæmt þeim lögum.

Kaupmáttur ráðstöfunartekna eykst um 25% frá 95-2000 þar af 7.5% á þessu ári. Hagvöxtur verður í ár 5% á móti 3% í OECD. Erlendar skuldir hafa lækkað úr 54% af landsframleiðslu 1993 í 46% 1997 og til viðbótar um 6 milljarða á þessu ári.

Verðbólgan er í skefjum þrátt fyrir þetta og verður samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar 1.5-2% á þessu ári. Einu hættumerkin eru mikill viðskiptahalli við útlönd. Því nefni ég þetta að mikilvægt er að sveitarfélögin gæti hófs um framkvæmdir sem unnt er að fresta meðan þenslan er svona mikil á einkamarkaði, sérstaklega á þeim svæðum sem þenslan er mest.

Við Framsóknarmenn töldum fyrir síðustu kosningar að störfum þyrfti að fjölga um 12000 frá 95-2000. Nú telur Þjóðhagsstofnun að þeim fjölgi um 14500.

Atvinnuleysið er nær horfið, verður einungis 2,1-2,5% í þessum mánuði og þar af hefur fimmtungur hlutastörf. Til samanburðar má nefna að á útmánuðum 1995 var atvinnuleysið 7%. Það er mikill sigur að böli atvinnuleysisins skuli hafa verið bægt frá og ný lög um vinnumarkaðsaðgerðir og atvinnuleysistryggingar hafa gefið góða raun. Hið nýja skipulag er skilvirkara og minni hætta á að einstaklingar festist í vítahring atvinnuleysisins. Hitt er svo annað mál að við höfum ekki innlent vinnuafl til að manna öll þessi störf. Hér eru nú milli 3 og 4 þúsund útlendingar í vinnu.

Hvað varðar fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga þá hafa þau gengið snurðulaust fyrir sig síðan ég kom í ráðuneytið. Einungis tvö mál eru óleyst frá gamalli tíð, þátttaka sveitarfélaganna í skattalækkuninni til að greiða fyrir lausn kjarasamninganna og vandræðamálið með barnsmeðlögin. Það er mjög ósanngjarnt að vangoldin barnsmeðlög skuli einungis koma niður á minni sveitarfélögunum í lækkuðum þjónustuframlögum. Að vísu hefur verið unnið mikið starf til að koma bættu skipulagi á þessi innheimtumál með því að gera samninga um niðurfellingu vaxta, dráttarvaxta og höfuðstóls gamalla skulda.

Á næstunni þurfum við að ganga í að undirbúa samkomulag um fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Ég hef óskað eftir tilnefningum frá Sambandi sveitarfélaga, menntamálaráðherra og fjármálaráðherra í nefnd til að endurskoða fyrirkomulag húsnæðismála námsmanna í framhaldsskólum. Sérstaklega á nefndin að huga að byggingu heimavista og kostnaðarþátttöku sveitarfélaga í byggingu heimavista verður endurskoðuð.

Þá verður haldið áfram endurskoðun á verkaskiptingunni hvað varðar annan stofnkostnað í framhaldsskólum og stofnkostnað og meiriháttar viðhald á sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum.

Í lögunum um reynslusveitarfélög er sólarlagsákvæði, þau falla úr gildi 1. janúar árið 2000. Ég tel tímabært að við förum að huga að framhaldinu. Ég tel reynsluna yfirleitt það góða að ráðlegt sé að vista viðkomandi verkefni varanlega hjá sveitarfélögunum ef þau óska þess og býð uppá viðræður um það efni.

Byggðaröskunin í landinu og stórfelldir fólksflutningar er alvarlegt vandamál í þjóðfélagi okkar. Ríki og sveitarfélög þurfa að vera samstiga um aðgerðir til að búsetumál þróist með eðlilegum hætti og það eru sveitarfélögin sem móta fyrst og fremst rammann um hið daglega líf fólksins.

Góðir fundarmenn!
Ég vænti þess að eiga áfram ánægjulegt samstarf við sveitarstjórnarmenn og vona að þetta landsþing verði gagnlegt.