Ávarp á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu

Fundarstjóri, góðir fundarmenn!

Ég þakka tækifæri til að segja við ykkur nokkur orð. Undanfarin ár hafa verið viðburðarík á sviði sveitarstjórnarmála og mig langar til að nefna nokkur atriði sem varða sveitarfélögin og sveitarstjórnarmenn.

Fyrst er að nefna sameiningu sveitarfélaga en hún hefur gengið greitt á þessu kjörtímabili. Þegar ég kom í ráðuneytið voru sveitarfélögin 172 en eru í dag 124 og fækkar eitthvað fyrir vorið. Ég hef varast að beita þrýstingi eða innistæðulausum gylliboðum eins og áður kom fyrir. Þetta hefur borið góðan árangur. Fólkið verður að velja sjálft og með lýðræðislegum hætti hvort það vill sameina sveitarfélög eða leysa sameiginleg mál með öðrum hætti.

Skipulagi vinnumála hefur verið breytt. Við búum nú við mjög endurbætta vinnulöggjöf og á grundvelli hennar voru gerðir betri kjarasamningar en áður hafa þekkst. Þeir eru lengri en áður og það stuðlar að stöðugleika. Lægstu launataxtar eru orðnir yfir 70 þúsund á mánuði en voru 43 þúsund í næstu heildarkjarasamningum þar á undan.
Kaupmáttur eykst um 23-25% á kjörtímabilinu og þetta gerist án þess að verðbólga fari úr böndum og nú er hún lægri en annarsstaðar í OECD löndum. Hagvöxtur er meiri en annarsstaðar í OECD löndum.

Sett hafa verið lög um vinnumarkaðsaðgerðir og atvinnuleysis-tryggingar. Landið er orðið eitt vinnusvæði og vinnumiðlunin samhæfð og hjá ríkinu. Þetta gefur góða raun og atvinnuleysið sem var 7% á útmánuðum 1995 er nú um 2% og er það mjög gleðileg þróun því fátt er meira böl en atvinnuleysið. Okkur vantar raunar fólk til starfa hvarvetna og höfum orðið að flytja inn vinnuafl sem aldrei fyrr.

Undanfarið hefur verið mikil umræða vegna Rússa sem eru hér að störfum. Þeir eru hér vegna þess að ekki tókst að fá Íslendinga í þessi störf þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Útlendingunum verður að sjálfsögðu að greiða samkvæmt íslenskum kjarasamningum og verður séð til þess.

Ný húsnæðislöggjöf tekur gildi um næstu áramót. Hún er miklu betri fyrir hina tekjulægri og sveitarfélögin en eldri löggjöf.

Húsnæðiskerfið verður einfaldara, sveigjanlegra og skilvirkara en áður. Byggingasjóður ríkisins og Byggingasjóður verkamanna verða sameinaðir í einn sterkan sjóð, Íbúðalánasjóð, sem hefur yfir 20 milljarða í eigin fé.

Húsnæðisstofnun verður lögð niður og Íbúðalánasjóður tekur við verkefnum hennar. Húsbréfakerfið helst óbreytt hvað varðar almenn lán til einstaklinga en afgreiðsla húsbréfa, greiðslumat og veðmat færist til lánastofnana. Samningi Húsnæðisstofnunar og Veðdeildar Landsbankans var sagt upp enda var sú þjónusta mjög dýr.

Næstu tvö ár verða veitt lán til leiguíbúða á sömu kjörum og verið hefur en þá á að vera lokið samningum við sveitarfélögin um framtíðarfyrirkomulag leiguíbúðalána. Sú hugmynd er í athugun að ríkið greiði stofnstyrk út á hverja leiguíbúð í stað þess að niðurgreiða vexti.

Á fjárlögum næsta árs eru 180 milljónir í vaxtaniðurgreiðslur sem nægir fyrir 120 nýjum leiguíbúðum. Jafnframt verður sveitarfélögum auðveldað að breyta innlausnaríbúðum í leiguíbúðir.

Ég setti nefnd í að gera úttekt á leigumarkaðnum, meta þörf fyrir nýjar leiguíbúðir og endurskoða húsaleigulögin en þar er heimildar-ákvæði sem hefur orðið til að spenna upp húsaleigu.

Húsaleigubætur eru nú greiddar í öllum sveitarfélögum og á allt leiguhúsnæði.

Í nýju húsnæðismálalögunum er opnuð heimild til þess að lána úr húsbréfakerfinu félögum sem byggja íbúðir til leigu á almennum markaði og er það nýmæli sem mun auka framboð á leigumarkaði og lækkar leigu.

Félagslega kerfið gjörbreytist. Að vísu halda íbúar í núverandi félagslegu kerfi réttindum sínum og skyldum svo og sveitarfélögin meðan það er að úreldast, en komi til eigendaskipta á íbúðum verður farið með þær samkvæmt nýju kerfi.

Nýja kerfið er í stuttu máli þannig að í stað félagslegra eignaríbúða á vegum sveitarfélaga eða félagasamtaka með 90-100% láni verða veitt 90% lán til 40 ára beint til einstaklinga sem eiga rétt á félagslegri aðstoð. Veitt verða húsbréfalán 65 eða 70% ef um fyrstu íbúð er að ræða og 20 eða 25% viðbótarlán sem háð er samþykki húsnæðisnefndar viðkomandi sveitarfélags. Sveitarfélagið leggur 5% af andvirði viðkomandi íbúðar í varasjóð í eigu sveitarfélaga en í vörslu Íbúðalánasjóðs. Varasjóðurinn bætur einstök tjón sem Íbúðalánasjóðurinn verður fyrir vegna útlánatapa á viðbótarlánum. Ferillinn verður sem sagt þessi: Einstaklingur sem telur sig eiga rétt á viðbótarláni snýr sér til húsnæðisnefndar. Að fengnu samþykki hennar fer hann og velur sér íbúð við hæfi á almennum markaði. Þannig dreifast íbúðir þeirra er aðstoðar njóta um sveitarfélögin. Bankinn gerir greiðslumat og athugar veðhæfi íbúðar. Sveitarfélagið greiðir 5% af kaupverðinu í varasjóð og kaupin gerast.

Vilji viðkomandi selja íbúðina gerir hann það á frjálsum markaði og greiðir upp viðbótarlánið. Hann nýtur því gangverðs íbúðarinnar og þeirrar eignaaukningar sem kann að vera orðin.

Í stað niðurgreiddra vaxta í eldra kerfi færist hin félagslega aðstoð yfir í samtímagreiddar vaxtabætur. Greiðslubyrði verður verulega léttari á fyrri hluta lánstímans.

Undirbúningi samkvæmt nýrri löggjöf miðar vel. Reglugerð um viðbótarlán er tilbúin og greiðslumatsreglur næstum tilbúnar. Þar verður breytt um hugsun frá fyrri reglum og tekið mið af framfærsluþörf viðkomandi fjölskyldu.
Á síðasta þingi var samþykkt framkvæmdaáætlun um jafnréttismál. Þar eru atriði sem varða sveitarstjórnir miklu og skyldur sveitarfélaga. Sama er að segja um ályktun Alþingis um mótun opinberrar fjölskyldustefnu. Árangur í fjölskyldu- eða jafnréttismálum næst ekki nema með góðu samstarfi ríkis og sveitarfélaga.

Ég mun á næstunni leggja fyrir Alþingi ný jafnréttislög og það er aðalfrumvarpið sem ég legg fyrir Alþingi í vetur ásamt vonandi endurskoðuðum lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Unnið er að því að fella lögin um málefni fatlaðra inn í félagsþjónustulögin þannig að ein lög gildi um fatlaða og ófatlaða hvað varðar aðgengi að félagsþjónustu sveitarfélaga. Flutningi málefna fatlaðra til sveitarfélaganna seinkar eitthvað. Rétt er að hafa í huga að sveitarfélögin báðu um að fá málaflokkinn. Erfiðleikar eru vegna biðlista í Reykjavík og á Reykjanesi og ég setti sérstaka nefnd í að finna úrræði í þessum tveimur kjördæmum. Málaflokkurinn er nú þegar kominn alfarið til sveitarfélaga á Norðurlandi eystra, Hornafirði og í Vestmannaeyjum. Þar gengur hin nýja skipan mjög vel og allir eru ánægðir. Samningar um yfirtöku á Norðurlandi vestra voru komnir á lokastig og að hefjast á Austurlandi. Hvað Norðurland vestra áhrærir eru þeir nú í uppnámi eftir að fram kom tillaga kjördæmanefndaridnnar en hún gerir ráð fyrir skiptingu kjördæmisins.
Ég hef ekki viljað ákveða yfirfærsludag ennþá en undirbúningur að yfirfærslunni er í fullum gangi.

Ný sveitarstjórnarlög hafa verið samþykkt. Þar er að finna ákvæði um styrkari fjármálastjórn sveitarfélaga og skýrari úrræði ef í óefni stefnir. Hin mikla byggðaröskun sem nú á sér stað er mikil blóðtaka fyrir þær byggðir sem fólkið flýr en hún skapar líka hættu hér og aukinn kostnað í þeim sveitarfélögum þangað sem fólkið þyrpist. Þjóðhagslega er það óhagkvæmt að byggja upp tvisvar húsnæði og þjónustustofnanir og skóla fyrir sama fólkið. Ekki tekur það með sér húsin sín, skólana, göturnar og lagnakerfin þegar það flytur suður.

Því miður munu óbreyttar tillögur kjördæmanefndarinnar ef að lögum verða auka verulega á þennan straum. Ég hef ekkert á móti jöfnun atkvæðisréttar og ég tel ekki að við dreifbýlisþingmenn séum neinar gersemar en sálrænt er það mjög slæmt fyrir fólkið úti á landi að vita að engan á löggjafarþinginu eða hjá framkvæmdavaldinu varðar lengur um hagi þess eða þekkir þeirra daglega líf og viðhorf.

Að endingu vil ég þakka Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgar-svæðinu prýðilegt samstarf og samskipti síðan ég kom í ráðuneytið og vænti góðra samskipta við ykkur í framtíðinni.