Ávarp félagsmálaráðherra í tilefni útgáfu ritsins "Launajafnrétti í framkvæmd í dreifstýrðu launakerfi"

Fundarstjóri, góðir fundarmenn.

Tilefni samkomu þessarar er að fylgja úr hlaði útgáfu ritsins: Launajafnrétti í framkvæmd í dreyfstýrðu launakerfi, leiðbeiningar til forstöðumanna stofnana og trúnaðarmanna stéttarfélaga. Höfundar bókarinnar þau Birgir Björn Sigurjónsson, Elsa S. Þorkelsdóttir, Hildur Jónsdóttir og Vigdís Jósdóttir hafa með ritinu unnið bæði gott og þarft verk.

Í fjölda kannana á launakjörum á vinnumarkaði hefur verið staðfest að hér á landi er til staðar launamunur sem ekki er hægt að skýra á neinn annan hátt en að hann sé bundin kynferði þess sem vinnuna innir af hendi. Þetta er það sem kallað hefur verið kynbundinn launamunur og það hlýtur að særa réttlætiskennd hvers ærlegs manns að svo sé í pottinn búið. Í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna segir m.a.: ,,Konum og körlum skulu greidd jöfn laun og skulu njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf." Í lögunum er alveg skýrt að atvinnurekendum er óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði og gildir það meðal annars um laun, launatengd fríðindi og hvers konar aðra þóknun fyrir vinnu. Lögin eru nú til endurskoðunar m.a. með það í huga að taka enn frekar á launamun kynjanna en gert hefur verið. Þá er um þessar mundir að störfum á vegum ráðuneytisins starfshópur um starfsmat sem falið var að kanna hvort nýta megi svokallað kynhlutlaust starfsmat til að taka á launamisrétti milli kynja. Starfshópurinn mun að öllum líkindum skila af sér um næstu áramót.

Kynbundinn launamunur er óviðunandi en hann er að sama skapi erfiður viðfangs eins og sést best á því að hann viðgengst í öllum ríkjum heims og virðist ekki fara minnkandi þrátt fyrir aukna áherslu á jafnrétti kynjanna.
Mikilvægt er að sérhver ákvörðun í kjaramálum sé skoðuð með tilliti til þess hvaða áhrif hún kunni að hafa á kynbundinn launamun. Þegar stefna ríkisstjórnarinnar um breytt launakerfi var í mótun bentu margir á að nýtt launakerfi myndi ekki minnka kynbundinn launamun heldur gæti það jafnvel frekar leitt til aukins launamunar milli kynja. Sú væri reynsla ýmissa nágrannaþjóða okkar. Aðrir bentu á að það launakerfi sem við áður bjuggum við, með þeim duldu launagreiðslum sem þá tíðkuðust, svo sem í formi óunnar yfirtíðar, væri úr sér gengið og brýnt væri að taka upp nýja launastefnu. Ef dreifstýrt launakerfi gæti leitt til aukins launamunar milli kynja, yrði að bregðast við því með sérstökum aðgerðum.

Í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynja sem samþykkt var á síðasta þingi, eru m.a. skilgreind verkefni sem varða launamál. Félagsmálaráðuneytið setti sér að gefa út handbók fyrir trúnaðarmenn á vinnustöðum þar sem m.a. yrðu upplýsingar sem varða þætti sem geta haft áhrif á mismunandi stöðu kvenna og karla á vinnustaðnum. Sérstaka áherslu skyldi leggja á að upplýsa og fræða um þau atriði eða þær aðstæður sem geta haft áhrif á laun og launamyndun og hvaða leiðir starfsmönnum, trúnaðarmönnum og stéttarfélögum eru færar til að hafa áhrif þar á. Með útgáfu "Launajafnréttis í framkvæmd í dreifstýrðu launakerfi" er ráðuneytið að hluta til að inna þetta verkefni af hendi.

Í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar hefur félagsmálaráðuneytið einnig á verkefnaskrá sinni fræðslu um jafnréttismál fyrir yfirmenn ráðuneyta og ríkisstofnana og aðra stjórnendur. Fræðslurit það sem hér er kynnt á vafalítið eftir að koma að góðu gagni við þessa fræðslu. Þá eru einnig í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar skilgreind verkefni annarra ráðuneyta sem lúta að úttekt og viðbrögðum við kynbundnum launamun. Fjármálaráðuneytið hyggst m.a. kanna áhrif hins nýja launakerfis á launamun kynja. Mikilvægt er að mínu mati að vel takist til um þá könnun og brugðist verði við niðurstöðum hennar, ef þörf krefst.

Í "Launajafnrétti í framkvæmd í dreifstýrðu launakerfi" er ágæt úttekt á hinu nýja launakerfi, upplýsingar um hlutverk forstöðumanna og trúnaðarmanna, grein er gerð fyrir launamisréttinu, hvernig það birtist og hvað beri helst að athuga í vinnu og vinnuumhverfi til að koma í veg fyrir það. Þá er farið yfir lög og dóma sem varða kynbundinn launamun. Fræðsluritið er sérstaklega ætlað forstöðumönnum og trúnaðarmönnum en ætti einnig að gagnast starfsmönnum fyrirtækja og stofnana.

Ég vænti mikils af þessu riti því ég efast ekki um að góðir forstöðumenn hafi góða réttlætiskennd og hljóti því að kappkosta að nýta sér ritið til að útrýma kynbundnum launamun á sínum vinnustað. Launaákvarðanir eru mannanna verk það er því á valdi manna að breyta þeim ákvörðunum. Kynbundinn launamunur er vafalítið oft til kominn vegna ómeðvitaðrar ákvörðunar sem mismunar á grundvelli kynferðis. Með tilkomu þessa rits geta þeir sem að launaákvörðunum koma verið betur á verði og saman getum við þá innan tíðar skapað samfélag sem mismunar ekki kynjunum í launum.

Að lokum langar mig til að óska höfundunum til hamingju með útgáfu þessa ágæta og þarfa fræðslurits.