Ávarp á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga 26. nóvember 1998

Ég vil byrja á að þakka fyrir það tækifæri sem mér gefst hér til að segja við ykkur nokkur orð. Þá vil ég einnig þakka fyrir mjög gott samstarf við sveitarstjórnarmenn síðan ég kom í ráðuneytið. Félagsmálaráðuneytið hefur fjölbreytt verkefni á sinni könnu og flest eða öll snerta sveitarfélögin með einhverjum hætti.

Á undanförnum þremur þingum hafa verið sett ný lög um flesta málaflokka sem tilheyra félagsmálaráðuneytinu eða eldri lög endurskoðuð. Við undirbúning lagasetningar hefur verið haft náið samráð við sveitarfélögin í langflestum tilfellum enda er það forsenda þess að slík lagasetning verði árangursrík að bæði ríki og sveitarfélög vilji stuðla að sem bestri framkvæmd. Framkvæmd sveitarstjórnarkosninga tókst víðast vel samkvæmt nýjum lögum.

Sveitarstjórnarlögin eru að komast að fullu í framkvæmd. Ég tel nýju sveitarstjórnarlögin á margan hátt skapa sveitarfélögum betra starfsumhverfi. Fyrst er að telja að stjórnsýslustigin tvö ná nú um allt land og sveitarfélög hafa nú réttindi og skyldur á landinu öllu, ekki bara í byggð og afréttum eins og sagði í eldri lögum. Mörk sveitarfélaga eru orðin ágreiningslaus nema á tveim stöðum en þar þarf úrskurðar við.

Nafngiftir sameinaðra sveitarfélaga hafa orðið viðkvæmara úrlausnarefni en ég hugði. Verulegur ágreiningur hefur risið milli Örnefnanefndar og sumra sveitarstjórna. Ég hef lagt á það áherslu að aðilar reyndu að ná samkomulagi og hefur það tekist í sumum tilfellum. Því miður verð ég að höggva á hnútinn í nokkrum tilfellum. Ég hef farið eftir þeirri reglu að nafnið samræmist íslenskra málfræði og málvenju og í öðru lagi að þegar nafnið tengist stærra svæði en sveitarfélagið nær til að sveitarfélagið nái yfir meirihluta svæðisins og meirihluti íbúa svæðisins búi í sveitarfélaginu. Ennfremur að önnur sveitarfélög á svæðinu eða samtök þeirra hafi ekki mótmælt nafninu. Með þessum rökum hef ég staðfest nöfnin á sveitarfélögunum Skagafirði og Hornafirði, en neitað að staðfesta nöfnin Húnaþing og Borgarfjörður.

Sesselja Árnadóttir deildarstjóri mun fara yfir fjármálakafla sveitarstjórnarlaganna sem er mikilvægasta breytingin frá eldri lögum svo ég orðlengi ekki um þann kafla en vil þó geta þess að eftirlitsnefnd samkvæmt 74. gr. hefur verið skipuð. Formaður hennar er Húnbogi Þorsteinsson ráðuneytisstjóri en aðrir í nefndinni eru Þórður Skúlason og Rúnar B. Jóhannsson löggiltur endurskoðandi.

Eftirlitsnefndinni er ætlað vandasamt hlutverk og er mjög þýðingarmikið að vel takist til með störf hennar. Megintilgangurinn með starfi nefndarinnar er að tryggja að nægjanlega skjótt sé brugðist við ef í óefni stefnir í fjármálum einstakra sveitarfélaga.

Í lögunum er gert ráð fyrir að ráðherra setji í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga reglugerð um störf og málsmeðferð eftirlitsnefndar og viðmiðanir varðandi fjárhagsleg málefni sveitarfélaga. Fjárhagsviðmiðanir skulu taka til þeirra atriða sem meginmáli skipta við mat á rekstri og efnahag sveitarfélaga. Verið er að vinna að þessu verkefni og áformað að ljúka því í næsta mánuði.

Unnið hefur verið að því að endurskoða reglugerð um bókhald og ársreikninga sveitarfélaga og ætti því verkefni að geta lokið í byrjun næsta mánaðar. Jafnhliða þessu hefur verið unnið að endurskoðun handbókar um bókhald og ársreikninga sveitarfélaga en þar er enn talsvert verk óunnið.

Verulegar vonir eru bundnar við að breytingarnar á fjármálakafla sveitarstjórnarlaganna leiði til styrkari fjármálastjórnar sveitarfélaganna þegar til lengri tíma er litið.

Um stöðuna í fjármálum sveitarfélaga á þessu hausti vil ég segja þetta: Stöðugur hallarekstur sveitarfélaganna er mikið áhyggjuefni, sérstaklega nú þegar góðæri ríkir. Þjóðhagsstofnun spáir yfir tveggja milljarða halla á þessu ári. Hallinn í fyrra að mati Þjóðhagsstofnunar var 3 milljarðar, 425 milljónir }96, 1450 }95 og 6.8 milljarðar }94. Þessum tölum ber ekki fyllilega saman við tölur Hagstofu sem eru enn skuggalegri. Það sjá allir að svona er ekki hægt að láta mál þróast. Sem betur fer er rekstur margra sveitarfélaga í lagi en of mörg eru komin í krítiska stöðu. Halli sveitarfélaga í ár svarar til yfir 8 milljarða halla á ríkissjóði. Núverandi ríkisstjórn tók við ríkissjóði í miklum hallarekstri. Það var sett sem forgangsverkefni við stjórnarmyndun að koma ríkisfjármálum í lag. Það hefur tekist og á þessu ári og því næsta greiðum við niður skuldir ríkissjóðs um þrjátíu milljarða. Við höfum fylgt aðhaldssamri stefnu í ríkisútgjöldum. Ef ríkisstjórn og stjórnarflokkar hefðu ekki haft siðferðisþrek til að standa á móti kröfum sem gaman og vinsælt hefði verið að geta orðið við, hefði góðærið ekki nýttst þjóðinni og horfur í efnahagsmálum væru ekki jafn bjartar. Einu alvarlegu hættumerkin er mjög óhagstæður viðskiptajöfnuður Íslendinga.

Það er mjög áríðandi sérstaklega á þenslusvæðunum að sveitarfélög gæti hófs í framkvæmdagleðinni og fresti framkvæmdum ef unnt er. Þá er auðvitað sjálfsagt að sveitarfélög með erfiðan rekstur fullnýti við álagningu heimilað útsvar.

Löggjafinn hefur lagt miklar skyldur á sveitarfélögin og sumar þeirra eru mjög fjárfrekar svo sem að hafa lokið að einsetja grunnskólann 2002. Ég tel að vel komi til greina með tilliti til þenslu á sumum landssvæðum og mikillar skuldasöfnunar sumra sveitarfélaga að breyta þessu ákvæði grunnskólalaga og lengja þann tíma sem sveitarfélögin hafa til að fullnusta einsetningarákvæðið um tvö eða þrjú ár.

Ég er talsmaður þess að flytja verkefni til sveitarfélaganna og tel það mikið byggðamál og betri nýtingu á peningum, jafnframt því að þjónusta geti orðið betri vegna nálægðar og þekkingar á aðstæðum.

Grunnskólayfirfærslan hefur að flestu leyti tekist vel. Þó er ástæða til að hafa áhyggjur af þróun launamála kennara. Einstök sveitarfélög hafa reynst óþarflega undanlátssöm og rofið þá samstöðu sem var um störf Launanefndarinnar. Ósk kennara var að samið yrði við einn aðila. Jöfnunarsjóður greiðir sveitarfélögum aukakostnað við skólahald samkvæmt sanngjörnum reglum og ríkið stendur fyllilega við samninga, en ekkert þýðir að senda Jöfnunarsjóði reikning fyrir sértækum launahækkunum kennara.

Miklar deilur urðu um vinnulöggjöfina vorið 1996. Nú hefur nýja vinnulöggjöfin sannað gildi sitt og enginn talar lengur um "ofbeldi" mitt við þá lagasetningu. Lögin hafa reynst farsæll farvegur til skynsamlegra kjarasamninga á almennum vinnumarkaði og launþegar fá 25% kaupmáttaraukningu frá 1995 til 2000. Það gerist án verðbólgu og hagvöxtur er uppá 5% ár eftir ár.

Lög um vinnumarkaðsaðgerðir og ný lög um atvinnu-leysistryggingar hafa einnig reynst vel þrátt fyrir mjög harðar deilur á Alþingi vorið 1997. Hið nýja skipulag er að komast til fullra framkvæmda og á sinn þátt í að hjálpa fólki að finna vinnu og draga úr atvinnuleysi. Atvinnuleysið var 7% á útmánuðum 1995 en er komið niður í um 2%, var 2.1% í síðasta mánuði. 12000 störfin sem við Framsóknarmenn töluðum um fyrir síðustu kosningar verða 14500 að mati Þjóðhagsstofnunar.

Sveitarfélögin óskuðu eftir að taka við málefnum fatlaðra. Lögin gerðu ráð fyrir að yfirfærslan yrði um næstu áramót. Því var frestað að ósk Reykjavíkurborgar. Ég hef ekki viljað ákveða yfirfærsludag en markvisst hefur verið unnið að undirbúningi yfirfærslunnar. Ég hef fengið drög að nýju frumvarpi um félagsþjónustu sveitarfélaga frá Laganefnd. Þar eru innfelld í félagsþjónustulögin lögin um málefni fatlaðra. Ég geri ráð fyrir að frumvarpið verði fullbúið og lagt fram strax að jólahléi loknu.

Ég lýsti áhuga á samningum við þau sveitarfélög eða byggðasamlög sem áhuga hefðu og treystu sér til að taka við málaflokknum strax. Fyrir liggur samningur við sveitarfélögin á Norðurlandi vestra sem mynda byggðasamlag um málaflokkinn. Þá eru málefni fatlaðra komin til sveitarfélaga á Norðurlandi svo og í Hornafirði og í Vestmannaeyjum. Ég hef einnig orðið var við áhuga víðar og við erum enn fús til samninga. Ég setti nefnd í að fara yfir biðlista eftir úrræðum í Reykjavík og á Reykjanesi. Hún er að ljúka störfum. Svo virðist að til þess að fullnægja óskum og eyða biðlistum og bregðast við aukningu þurfi á næstu 5 árum 1 milljarð til rekstrar fyrir utan fjárfestingu. Þetta hefði í för með sér 25% hækkun á rekstri málaflokksins frá því sem nú er og hefur þó næstum allt svigrúm sem ráðuneytið hefur haft til aukningar undanfarin 3 ár verið nýtt í málefni fatlaðra.

Reynslusveitarfélagaverkefnið hefur að flestu leyti gefist vel. Sólarlagsákvæði er í lögunum um reynslusveitarfélög og við þurfum að ákveða hvert framhaldið verður. Ég vænti þess að reynslusveitarfélögin setji fram óskir sínar um framhaldið.

Ný húsnæðislöggjöf tekur gildi um næstu áramót. Gunnar S. Björnsson formaður undirbúningsnefndar Íbúðalánasjóðs mun fjalla sérstaklega um framkvæmd laganna þannig að ég fer fljótt yfir sögu. Undirbúningur og reglugerðarvinna er á lokastigi og Íbúðalánasjóður á að geta starfað af fullum krafti strax frá áramótum. Hlutverk sveitarfélaganna í húsnæðismálum breytist verulega. Húsnæðisnefndirnar eiga að endurspegla sveitarstjórnirnar þ.e. sami pólitískur meirihluti er í húsnæðisnefnd og sveitarstjórn. Þetta er mikilvæg breyting að allir fulltrúar í húsnæðisnefnd eru kosnir af sveitarstjórn. Það er alltaf nauðsynlegt að saman fari vald og ábyrgð.

Ég vil leggja sérstaka áherslu á að sveitarfélögin geta þurft að leggja meiri kraft í útvegun leiguíbúða. Þau hafa skýrar skyldur. Nefnd er að störfum og á að meta þörf fyrir leiguhúsnæði. Næstu tvö ár verður lánað út á leiguíbúðir samkvæmt gamla fyrirkomulaginu en þá þarf að vera kominn á samningur milli ríkis og sveitarfélaga um framtíðarstuðning við útvegun leiguhúsnæðis. Ég vil láta skoða vandlega að ríkið veiti stofnstyrk á hverja leiguíbúð. Það er hreinlegra en að niðurgreiða vexti.

Á næsta ári verður svigrúm fyrir 120 leiguíbúðalán og sveitarfélög geta breytt innlausnaríbúðum í leiguíbúðir.

Vanda sveitarfélaga vegna of dýrra innlausnaríbúða verður að leysa. Það gerist ekki nema á nokkrum árum. Ég tel eðlilegt að ríkið beri helminginn og sveitarfélög helminginn. Engin félagsleg eignaríbúð hefur verið byggð eða keypt nema samkvæmt ósk viðkomandi sveitarfélags og ábyrgð sveitarfélaganna er ótvíræð. Ég geri ráð fyrir að einhver umtalsverð upphæð verði á næstu fjárlögum til þessa verkefnis. Ég leyfi mér að fullyrða að hið nýja húsnæðiskerfi er miklu betra og sveigjanlegra en hið eldra fyrir almenning í landinu og þó sérstaklega fyrir hina tekjulægri. Það er einnig miklu betra fyrir sveitarfélögin og ég tel þessa heildarlöggjöf mikið framfaraspor. Ég vil þakka sérstaklega öllum þeim sveitarstjórnarmönnum sem að undirbúningnum komu.

Ný jafnréttisáætlun var samþykkt á Alþingi síðastliðið vor. Hún er verkefnaskrá ráðuneytanna í jafnréttismálum og jafnframt er þar margt að finna sem orðið getur sveitarfélögum til fyrirmyndar í jafnréttisstarfi.

Nýtt frumvarp til jafnréttislaga verður lagt fyrir Alþingi á næstu dögum. Þar er lögð megináhersla á að jafnrétti er málefni beggja kynja.

Tilraunaverkefni um kynhlutlaust starfsmat er á lokastigi. Það ætti að geta orðið til að eyða í framtíðinni kynbundnum launamun þar sem hann er fyrir hendi.

Ég tel einnig alveg nauðsynlegt að rétta hlut karla þar sem á þá hallar og árangur næst aldrei nema bæði kynin starfi samhent. Jafnréttislögin koma mjög inn á verksvið sveitarfélaganna.

Alþingi hefur ályktað að minni tillögu um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Hér er um nokkurt nýmæli eða brautryðjandaverk að ræða en engu að síður mjög mikilvægt. Los er á ýmsu í okkar velmegunarþjóðfélagi. Gömul gildi eru horfin í skuggann og lífshættir og neysluvenjur hafa breyttst og ekki alltaf til hins betra. Fjölskyldan er raunverulega horsteinn samfélagsins, ekki bara innantóm klisja.

Sú tilfinning að tilheyra einhverjum og bera sameiginlega ábyrgð er undirstaða lífshamingju einstaklinganna. Þetta er mönnum ekki nægilega ofarlega í huga á tímum fyrringar og rótleysis. Það er ekki gæfulegt að gera alltaf endalausar kröfur á hið opinbera, ríki eða sveitarfélög, og ætla þeim að uppfylla allar óskir og þarfir. Ríki og sveitarfélög eiga að skapa sem bestan ramma um líf einstaklinganna og öryggisnet fyrir þá sem hlekkist á eða verða fyrir áföllum. Það er hinsvegar foreldranna að ala upp börnin. Það þýðir ekki að krefja skóla eða leikskóla um að taka að sér hlutverk sem á að vera og verður að vera fjölskyldunnar. Börnin koma nefnilega foreldrunum við og foreldrarnir börnunum. Neysla eiturlyfja er sívaxandi vandamál og eitrið flæðir um land allt. Félagsmálaráðuneytið og Barnaverndarstofa í umboði þess hefur stofnsett og rekur mörg og margvísleg meðferðarúrræði fyrir þá unglinga sem verst eru komnir eða lengst út af sporinu vegna eiturneyslu eða hegðunar. Þetta gefur stundum góða raun en mikilvægara væri þó að fækka þeim sem villast af leið. Þar þarf bæði stóraukinn aga og forsjárhyggju ásamt væntumþykju og hollustu fjölskyldumeðlima hvers til annars. Fjölskyldur þurfa að gefa sér meiri tíma til að tala saman og vera saman nú á tímum efnahagslegrar velsældar.

Ný barnaverndarlög eru í undirbúningi. Því verki hefur seinkað meira en mér þykir gott og ég er farinn að efast um að koma frumvarpi fyrir þetta þing. Skýringin er ekki slóðaskapur eða áhugaleysi heldur er hér um mjög vandasama og viðkvæma löggjöf að ræða sem verður að vera sem best úr garði gerð.

Skuldir heimila eru ennþá áhyggjuefni. Aðgengi að lánsfé er of greitt og lánveitendur of glannafengnir. Við settum upp Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Þar hafa yfir 1600 fengið aðstoð og leiðsögn. Samkvæmt könnun sem gerð var á högum 1000 fyrstu skjólstæðinga Ráðgjafarstofu töldu 2/3 sig hafa náð tökum á fjármálum sínum á grundvelli ráðlegginga Ráðgjafarstofu. Enn er mikil aðsókn að Ráðgjafarstofunni en athyglisvert er hvernig skjólstæðingahópurinn hefur breyttst. Í byrjun komu fyrst og fremst láglaunafólk eða bótaþegar. Nú ber mikið á fólki í góðum tekjum með yfir 300 þúsund á mánuði. Þó er gleðiefni að fólki gengur almennt miklu betur að standa í skilum við lánastofnanir. Það er t.d. athyglisvert hve vanskil við Húsnæðisstofnun hafa lækkað.

Þá hefur dregið verulega úr ásókn í fjárhagsaðstoð hjá félagsmálastofnunum sveitarfélaga. Í Reykjavík hefur m.a. dregið úr beiðnum um fjárhagsaðstoð um tæp 20% milli áranna 97 - 98. Það ber að einhverju leyti að þakka starfi Ráðgjafarstofu.

Ýmislegt hefur verið gert til að laga fjárhagslegt umhverfi heimilanna, lánastofnanir hafa fallist á að draga úr kröfum um ábyrgðaveitingar og ekki er heimilt að verðtryggja fjárskuldbindingar sem eru til styttri tíma en 5 ára. Lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga hefur verið breytt og nú er höfuðstóll meðlaga umsemjanlegur. Óskilsamur meðlagsgreiðandi á kost á samningi um að hefja greiðslur og haldi hann samning í 3 ár á hann kost á að fá höfuðstól felldan niður. Málefni Innheimtustofnunar eru þó ekki leyst milli ríkis og sveitarfélaga en að því þarf að vinna. Það er ósanngjarnt að skellurinn af ógreiddum meðlögum lendi allur á minni sveitarfélögunum. Þjónustuframlög Jöfnunarsjóðs lækka sem vanskilum meðlagsgreiðenda nemur.

Við höfum á undanförnum árum tekið við þremur hópum flóttamanna. Sú nýbreytni að semja við einstök sveitarfélög á landsbyggðinni um móttöku þessara hópa hefur gefið góða raun. Ég legg áherslu á að við reynum að gera vel við þá sem koma þannig að þeim sé unnt að festa rætur. Ég vil þakka sérstaklega þeim sveitarfélögum sem hafa tekið við flóttamannahópunum, Ísafirði, Hornafirði og Blönduósi fyrir framúrskarandi góða samvinnu og íbúum þeirra fyrir umhyggju og rausn við þessa gesti okkar.

Nýr hópur kemur næsta vor og flóttamannaráð hefur auglýust eftir sveitarfélögum sem áhuga hafa á að taka við hópnum. Sveitarfélag verður valið fljótlega svo gott tóm gefist til undirbúnings. Fyrsta árið eru flóttamennirnir á kostnað ríkisins en að ári loknu eiga þeir að vera orðnir sjálfbjarga þátttakendur í samfélaginu og njóta sömu þjónustu og aðrir íbúar sveitarfélagsins. Þeir samningar sem gerðir hafa verið eru með kostnað um 1.5 milljónir á hvern einstakling. Þar af fær sveitarfélagið um milljón og Rauði krossinn um hálfa milljón.

Þetta hefur verið skemmtilegt verkefni fyrir okkur í ráðuneytinu og ég vona einnig fyrir þau sveitarfélög sem tekið hafa við nýjum íbúum.


Góðir fundarmenn!

Ég læt máli mínu lokið, endurtek þakkir til ykkar fyrir góða samvinnu síðan ég kom í ráðuneytið og vænti þess að fjármálaráðstefnan verði gagnleg.