Fulltrúaráðsfundur í Reykholti

Góðir fundarmenn.

Það er gaman að fá tækifæri til að hitta ykkur. Samskipti okkar hafa alltaf verið góð og fyrir það er ég mjög þakklátur.

Á undanförnum árum hefur verið mjög ör þróun í málefnum sveitarfélaganna. Sveitarfélög hafa sameinast, sum hafa styrkst mikið, önnur standa hallari fæti.

Lagalegt umhverfi sveitarfélaganna svo og fjárhagslegt hefur breyst mjög mikið á undanförnum 5 árum. Talsverð reynsla er komin á suma þessa lagabálka. Ég tel að við ættum að fara yfir þá sem reynsla er komin á og athuga hvernig þeir hafa virkað og hvort menn sjá ástæðu til breytinga.

Hvað hefur breyst við ný sveitarstjórnarlög? Landið er allt innan marka sveitarfélaga og heyrir tveimur stjórnsýslustigum, ekki bara "byggðin í landinu" eins og var í lögum frá 1986. Þrátt fyrir ofboðslega gagnrýni á þetta fyrirkomulag og fyrirlitningu í garð sveitarstjórnarmanna, sérstaklega í þeim sveitarfélögum sem hafa yfirráð á Miðhálendinu, held ég að gagnrýnin hafi ekki átt rétt á sér.Tertusneiðarnar hafa ekki torveldað för almennings um hálendið. Engir Kínamúrar hafa risið á sveitarfélagamörkum á hálendinu og engir "vondir bændur" eru þar að hrella ferðamenn. Þeir sem vilja stunda bisniss eða reisa mannvirki verða hins vegar að fara að landslögum eins og í byggðinni.

Mér finnst fjárhagsstjórn sveitarfélaga yfirleitt vera að styrkjast þ.e.a.s. sveitarstjórnarmenn leiða hugann meira að fjárhagsmálefnum og framtíðinni en fyrir fáum árum. Ég hef orðið var við að sumir sveitarstjórnarmenn fyrtust við það þegar eftirlitsnefndin sendi bréf til nokkurra sveitarfélaga í fjárhagserfiðleikum. Einnig hafa minnihlutamenn sums staðar reynt að nota þessi bréf til að klekkja á meirihlutamönnum. Þetta er óþarfi. Bréfin eru ekki áfellisdómur, þau eru ósk um skýringar á því hvernig sveitarfélögin hugsi sér að vinna sig út úr vanda. Ég vona sannarlega að skynsamlegar áætlanir verði lagðar fyrir eftirlitsnefndina – efast ekki um það. Rétt er að hafa í huga að hallarekstur sveitarfélaganna var 3,2 milljarðar 1999 og 4 milljarðar 1998.

Það sem kæmi sveitarfélögunum verst væri andvaraleysi. Dráttarvextir eru fljótir að hrúgast upp. Þetta leiðir hugann að hlutverki Félagsmálaráðuneytisins. Ráðuneytið á ekki bara að hafa samskipti við sveitarstjórnirnar f.h. ríkisins. Ráðuneytinu ber einnig að gæta hagsmuna almennings í sveitarfélögunum. Það á að gæta þess m.a. að sveitarstjórn sem kjörin er til fjögurra ára bindi ekki af ráðleysi eða framkvæmdagleði íbúum sveitarfélagsins byrðar sem þeir til framtíðar geta ekki risið undir.

Vissulega eiga nokkur sveitarfélög því miður í alvarlegum fjárhagserfiðleikum. Ástæður eru mismunandi. Þjóðflutningana ber að nefna fyrst. Þegar fólkið yfirgefur samfélagið sitt og skilur eftir vannýtta þjónustu skóla og auðar íbúðir er það ógurleg blóðtaka. Það kostar líka að mati þjóðhagsstofnunar 3 – 5 milljónir að taka við hverjum haus. Þá er kostnaður fjölskyldnanna ótalinn af flutningum og öflun íbúðar. Flestir aðkomumennirnir verða vonandi góðir gjaldendur í viðtökusveitarfélaginu síðar meir, þótt framlag til að byggja upp sé mikið í bili. Oft er þetta tekjuhæsta fólkið sem flytur.

Þetta voru rökin fyrir fólksfækkunarframlögum úr Jöfnunarsjóði sem samkomulag varð um fyrir síðustu áramót.
Jón Kristjánsson formaður tekjustofnanefndarinnar mun greina frá starfi nefndarinnar hér síðar í dag svo ég sleppi því. Einnig munu Ólafur Darri og Sigrún Magnúsdóttir gera grein fyrir lögbundinni endurskoðun á grunnskólakostnaði, ég fjalla ekki um hann heldur. Ríkinu ber að sjálfsögðu að standa undir kostnaði sem leiðir af breyttri og vonandi bættri löggjöf.

Það sem ég vil biðja um er að þessar tvær nefndir skili niðurstöðum í sumar svo ég geti borið fram frumvarp í þingbyrjun næsta haust, en það eru seinustu forvöð ef taka á tillit til breyttrar tekjuskiptingar í fjárlögum ársins 2001.

Það er einnig komin nokkur reynsla á nýja húsnæðislöggjöf. Hún er tvímælalaust hagstæðari en fyrri löggjöf fyrir tekjulága og fyrir sveitafélögin, þótt sveitarfélögin verði enn um sinn að súpa seyðið af eldra kerfi á meðan það er að ganga úr sér.

Því miður var gamla húsnæðiskerfið miklu verr statt en við töldum. Matsnefnd sem sett var á stofn samkvæmt lögunum um Íbúðalánasjóð hefur framreiknað eignir og skuldir Húsnæðisstofnunar og komist að þeirri niðurstöðu að það bókfærða verð sem Ríkisendurskoðun hafði blessað hjá Húsnæðisstofnun var ekki raunhæft.

Byggingasjóður verkamanna var orðinn svo illa settur að skuldbindingar hans éta upp eignir byggingarsjóðs ríkisins. Þetta segir mér að það voru seinustu forvöð að taka á húsnæðislöggjöfinni af alvöru. Ljósi punkturinn er að Húsbréfadeildin er sæmilega sett og Íbúðalánasjóður getur þess vegna átt framtíðina fyrir sér.

Landsbankinn setti upp lánaprógram og vildi keppa við Íbúðalánasjóð.

Landsbankinn hugsaði sér að spila á vaxtabótakerfi sem hann bjóst við að væri eilíft. Skuld stæði að höfðustóli til loka samningstíma og vaxtabætur frá ríkinu yrðu óbreyttar og þannig nýttar til hins ýtrasta. Ég hef ekkert á móti lánum Landsbankans út á húsnæði og þeim ber að fagna á stóru og dýru húsin í Reykjavík sem annars yrðu ókaupandi. Gallinn er bara sá að Landsbankinn ætlaði bara að lána út á "auðseljanlegar íbúðir" þ.e.a.s. eingöngu á Suðvesturhorninu.

Mér er það ljóst að gamla húsnæðiskerfið hefur skapað ýmsum sveitarfélögum verulegan vanda. Erfiðleikarnir eru sums staðar mjög miklir t.d. á Vestfjörðum. Ég hef sett í gang nefnd til að gera tillögur til úrbóta á félagslegum húsnæðisvanda á Vestfjörðum. Þar hafa sveitarfélögin orðið að leysa til sín 137 félagslegar íbúðir, þar af standa 76 auðar. Nefndin á að skila tillögum fyrir miðjan apríl. Þá er hægt að taka afstöðu til þess hvernig Varasjóður viðbótarlána kemur að lausn vandans en það er augljóst að Varasjóðurinn getur ekki borið 90% af niðurfærslu nema tiltölulega fárra íbúða á ári.

Sveitarfélögin hafa nýtt sér nýju húsnæðislöggjöfina með myndarlegum hætti. Á sl. ári voru veitt um 1500 viðbótarlán til tekjulágra fjölskyldna. 5% varasjóðsframlag kom frá sveitarfélögum. Sveitarfélögin fengu lán út á nær 500 leiguíbúðir. Þetta er miklu stærra félagslegt átak í húsnæðismálum en nokkru sinni fyrr.

Húsaleigubætur voru hækkaðar um áramótin og aukið tillit tekið til barnafjölda. Málþing var nýlega haldið um húsaleigubætur og kom þar fram mjög almenn ánægja með þær og fyrirkomulag þeirra.

Frumvarp til nýrra félagsþjónustulaga hef ég lagt fyrir Alþingi. Hugmyndin er að afla umsagna um frumvarpið í vor, vinna úr þeim í sumar og afgreiða lögin á haustþingi. Húnbogi mun fjalla um flutning málefna fatlaðra svo ég mun ekki eyða tíma í það hér, aðeins leggja áherslu á að flutningur á landsvísu er ekki tímabær fyrr en öll sveitarfélög eru tilbúin. Biðlistar eiga að heyra sögunni til að 5 árum liðnum. Málefni fatlaðra eru komin til sveitarfélaganna á Norðurlandi og Suðausturlandi og það fyrirkomulag gefst mjög vel. Við gengum frá samningi við Akureyri fyrir viku um framlengingu á reynslusveitarfélagsverkefninu, en Akureyri sér um Eyjafjarðarsvæðið og vestanverða Suður-Þingeyjarsýslu. Við leggjum næstu tvö ár 335 milljónir á ári með verkefninu og það er yfir 100 milljóna hækkun frá fyrri samningi.

Í félagsþjónustufrumvarpinu eru skyldur sveitarfélaga skerptar, verkefni Félagsmálaráðuneytis betur skilgreind, stórbætt staða langveikra barna auk þess að lög um málefni fatlaðra eru felld inn í félagsþjónuslögin. Fyrsta grein markmiðsgreinar félagsþjónustufrumvarpsins hljóðar svo:

Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja félagslegt og fjárhagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar og jöfnum rétti til lífsgæða.

Skal það gert með því að:
a. bæta lífskjör þeirra sem standa höllum fæti,
b. tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og ungmenna,
c. veita aðstoð til sjálfstæðs lífs og virkrar þátttöku í samfélaginu,
d. grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir félagsleg vandamál.

Við framkvæmd félagsþjónustu skal þess gætt að hvetja einstaklinginn til ábyrgðar á sjálfum sér og öðrum, virða sjálfsákvörðunarrétt hans og styrkja hann til sjálfshjálpar.

Ný jafnréttislög verða afgreidd í vor. Þar er um verulegar endurbætur að ræða, bæði hvað varðar skipulag jafnréttisbaráttunnar og bjartari von um árangur. Kynbundinn launamunur er víða ennþá staðreynd, líka hjá ríki og sveitarfélögum. Tilraunaverkefni um kynhlutlaust starfsmat er lokið og sveitarfélög geta notað það model ef þau vilja. Markmiðsgrein jafnréttisfrumvarpsins er eftirfarandi:
Markmið laga þessara er að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Allir einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kynferði.

Markmiði þessu skal náð með því að:
a. gæta jafnréttissjónarmiða á öllum sviðum samfélagsins,
b. vinna að jöfnum áhrifum kvenna og karla við ákvarðanatöku og stefnumótun í samfélaginu,
c. gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf,
d. bæta sérstaklega stöðu kvenna og auka möguleika þeirra í samfélaginu,
e. efla fræðslu um jafnréttismál,
f. greina tölfræðiupplýsingar eftir kyni,
g. efla rannsóknir í kynjafræðum.

Um síðustu helgi héldu Vestfirðingar þjóðahátíð í Bolungarvík, þetta var í þriðja sinn sem þeir efna til þjóðahátíðar. 7% þeirra sem nú eru á Vestfjörðum eru nýbúar og af 40 þjóðernum. Hátíðin var sótt af á þriðja þúsund manns og tókst vel. Hér á landi eru að störfum 3000 manns með atvinnuleyfi frá okkur. Fólk af Evrópska efnahagssvæðinu þarf ekki atvinnuleyfi og mun vera álíka margt, þannig að hér eru ca 6000 útlendingar að störfum. Þetta er mjög mikilvægt fólk fyrir þjóðarbúskapinn og við höfum skyldur, bæði ríki og sveitarfélög til að sinna nýbúum betur og gæta þess að þeir einangrist ekki sem minnihlutahópar.

Fyrir fáeinum dögum efndu sveitarstjórnarmenn og forystumenn bænda á Norðurlandi vestra til funda um þjóðlendur. Það er mál sem varðar mörg sveitarfélög mjög miklu. Hafa ber í huga að samkvæmt lögum sem samþykkt voru samhliða þjóðlendulögunum, lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, þá eru auðlindir hvers konar í jörðu eign landeiganda. Þannig að sveitarfélögunum sem eru mikill landeigandi ber að fylgjast vel með þjóðlendumálunum. Því miður hafa kröfugerðarmenn ríkisins sett fram kröfur sem hljóta að leiða til stórdeilna og illinda. Á Alþingi er verið að laga þjóðlendulögin, einstaklingum og sveitarfélögum í hag. Hvort þar er nóg að gert er óvíst. Í öllu falli er tímabært fyrir sveitarstjórnarmenn hvarvetna að fara að huga að rétti sveitarfélaganna.

Ýmsir hafa séð fjarvinnslu hvers konar sem tæki til að hamla gegn óæskilegri byggðaþróun, en hún er áhyggjuefni sveitarstjórnarmanna hvarvetna. Kostnaðarmunur er þó enn óþolandi í fjarvinnsluverkefnum. Ég fékk nokkur dæmi hjá Landssímanum nýlega og tók málið upp í ríkisstjórn. Ef Félagsmálaráðuneytið vill láta vinna verkefni og leigja tveggja megabita Frame Relay tengingu af Landssímanum, þá er mánaðargjaldið 140 þúsundum hærra á Hvammstanga, 120 þúsundum hærra á Akureyri og 200 þúsundum hærra á Raufarhöfn heldur en ef starfsstöðin væri í Grafarvogi. Sveitarstjórnarmenn á landsbyggðinni verða að beita sér í þessu máli við Landssímann.

Fiskveiðistjórnunin er sífellt ágreiningsefni. Ríkisstjórnin vill reyna að skapa sátt um fiskveiðistjórnina. Ég hef sett fram tillögur um breytingar: Fyrirsjáanlegri aukningu veiðiheimilda verði dreift á sveitarfélög sjávarbyggðanna, samkvæmt fjölda þeirra sem hafa framfæri af veiðum og vinnslu í hverri byggð. Heimildirnar mætti ekki selja og afli yrði að vinnast heima. Skipta mætti á tegundum. Heimildirnar væru alfarið á forræði viðkomandi sveitarstjórnar en ekki útgerða. Þetta gæti bæði styrkt byggðarlögin og sveitarsjóðina.

Samræming atvinnu og fjölskyldulífs er ein meginkrafa dagsins. Við erum nú að stíga stærri skref í því efni en við höfum áður tekið. Við erum að afgreiða lög um starfsfólk með fjölskylduábyrgð og frumvarp er að fæðast um fæðingarorlof og foreldraorlof. Hér eru mjög mikilvæg vinnumarkaðs- jafnréttis og fjölskyldumál á ferðinni þar sem samræmd eru réttindi á vinnumarkaði án þess að nokkur tapi, staða karla til að njóta fjölskyldulífs svo og kvenna á almenna vinnumarkaðinum og sjálfstætt starfandi er stórbætt.

Ég læt máli mínu lokið með endurteknum þökkum fyrir gott samstarf.