Páll Pétursson - Fæðingar- og foreldraorlof

Undirritaður hefur í umboði ríkisstjórnarinnar lagt fram á Alþingi frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof. Þetta er í samræmi við fyrirheit sem gefin voru til að greiða fyrir lausn yfirstandandi kjarasamninga.

Lagasetning þessi markar tímamót í fjölskyldu- og jafnréttismálum. "Markmið laga þessara er að tryggja barni samvistir bæði við föður og móður. Þá er lögum þessum ætlað að gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf" eins og segir í markmiðsgrein frumvarpsins.

Þegar lögin eru að fullu komin til framkvæmda eiga konur og karlar sama rétt til fæðingarorlofs hvort heldur þau eru á opinberum eða almennum vinnumarkaði eða sjálfstætt starfandi. Hvort foreldri um sig á rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs og er sá réttur sjálfstæður og ekki framseljanlegur. Þá eiga foreldrarnir sameiginlegan rétt á þriggja mánaða orlofi til viðbótar og ráða sjálfir hvernig þeim rétti er skipt. Gert er ráð fyrir að lenging á sjálfstæðum rétti föður taki gildi í áföngum þannig að hið nýja kerfi verði að fullu komið til framkvæmda 1. janúar 2003.

Sveigjanleiki er á töku fæðingarorlofsins og skal það tekið á fyrstu 18 mánuðum eftir fæðingu barns, ættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur. Þá er foreldrum heimilt með samkomulagi við vinnuveitanda að teygja á fæðingarorlofi með því að vera í hlutastarfi.

Nokkur umræða hefur orðið um að réttur barna einstæðra foreldra væri ekki tryggður til 9 mánaða sólarhringssamvista við foreldri. Sé svo ekki eru það einungis undantekningartilfelli. Hjón, sambýlisfólk og foreldrar með sameiginlega forsjá, þótt ekki búi saman hafa sjálfkrafa rétt á samtals 9 mánuðum. Einnig á foreldri án forsjár rétt á þriggja mánaða fæðingarorlofi enda komi til skriflegt samþykki forsjárforeldris.

Falli annað foreldri frá áður en það hefur tekið fæðingarorlof öðlast eftirlifandi foreldri rétt til 9 mánaða, enda séu ekki liðnir 18 mánuðir frá fæðingu eða ættleiðingu.

Það er einungis í þrennskonar tilfellum sem barn á ekki kost á 9 mánaða sólarhringssamvistum við foreldri. Það er í fyrsta lagi ef móðir kýs að feðra ekki barn sitt, í öðru lagi ef forsjárforeldri neitar því foreldri sem er án forsjár um fæðingarorlof og í þriðja lagi ef annað foreldri er í útlöndum. Hvað fleirburafæðingar áhrærir bætast 3 mánuðir við tímann, samtals 12 mánuðir vegna tvíbura og 15 vegna þríbura.

Vernd heilsu og réttinda

Öryggi og heilbrigði á vinnustöðum á meðan á meðgöngu stendur eða eftir fæðingu er tryggt sérstaklega. Ennfremur á þunguð kona rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði í leyfi frá störfum sé ekki unnt að tryggja henni örugg og heilsusamleg vinnuskilyrði.

Í frumvarpinu er foreldrum tryggð uppsöfnun og vernd réttinda. Á meðan á fæðingarorlofi stendur greiðir foreldri áfram í lífeyrissjóð og gert er ráð fyrir að Fæðingarorlofssjóður greiði að lágmarki 6% af fæðingarorlofsgreiðslum. Fæðingarorlof reiknast til starfstíma við mat á starfstengdum réttindum s.s. réttindum til orlofstöku,

starfsaldurshækkana, veikindaréttar, uppsagnarfrests og réttar til atvinnuleysisbóta. Réttur til að hverfa að sama starfi eða sambærilegu er einnig tryggður.

Fjármögnun greiðslna í fæðingarorlofi

Þá er rétt að gera grein fyrir því hvernig áformað er að fjármagna fæðingarorlofskerfið. Það er að mestu vinnumarkaðstengt en þeir sem eru í námi eða í minna en 25% starfi njóta bóta.

Fæðingarorlofssjóður sem stofnaður verður samkvæmt lögum þessum mun fá hlutdeild í tryggingagjaldi. Svo háttar til að mjög hefur dregið úr atvinnuleysi og er það nú innan við 2%. Sá hluti tryggingagjalds sem runnið hefur til Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur þó ekki verið lækkaður eins og e.t.v. hefði verið rökrétt. Áformað er að 0,85% af tryggingagjaldsstofni renni í Fæðingarorlofssjóð en greiðslur til atvinnuleysistrygginga lækki að sama skapi, enda er sá sjóður orðinn mjög gildur. Gert er ráð fyrir að kostnaður vegna fólks á vinnumarkaði verði fjármagnaður með tryggingagjaldi. Eftir standa greiðslur til þeirra sem eru utan vinnumarkaðar og er kostnaður við þá áætlaður 600 m.kr. og greiðist beint úr ríkissjóði. Kostnaður árið 2001 gæti orðið 2 milljarðar en 3 milljarðar árið 2003.

Með þessari útfærslu leggst enginn nýr kostnaður á atvinnulífið, kostnaður ríkis eykst um 300 milljónir en sparnaður sveitarfélaga yrði 300 milljónir árlega.

Greiðslur í fæðingarorlofi

Fæðingarorlofssjóður mun greiða 80% af meðaltali heildarlauna eða reiknaðs endurgjalds. Mjög kom til álita að hafa hámark á mánaðargreiðslum en það varð þó ekki að ráði. Líklegt þótti að hærra launaðir mundu þá ekki taka fæðingarorlof og jafnréttismarkmiðum milli kynja yrði síður náð.

Ein skýringin á kynbundnum launamun sem því miður viðgengst hér ennþá, er að konur séu meira bundnar heimili en karlar og frátafir þeirra frá vinnu vegna barneigna meiri en karla. Því þarf að gera það aðgengilegt fyrir alla feður að taka fæðingarorlof ef þeir kjósa. Sumir vilja að greiðslur í fæðingarorlofi séu þær sömu og í vinnunni. Það þykir mér ofrausn enda fylgir því ótvírætt einhver kostnaður að sækja vinnu og auk þess ætti að vera einhver sparnaður að annað foreldrið sé heima.

Fæðingarstyrkur verður greiddur heimavinnandi og þeim sem eru með minna en 25% starfshlutfall. Greiðsla í fæðingarorlofi foreldris í 25-49% starfi skal aldrei vera lægri en 54.021 kr. á mánuði og lágmark til þeirra sem eru í meira en 50% starfi eða í námi 74.867 kr.

Foreldraorlof er nýmæli

Þá er í frumvarpinu ákvæði um að leiða í lög svokallað foreldraorlof. Það er ólaunað, en heimilað er hvoru foreldri að hverfa úr vinnu allt að 13 vikum til að annast barn sitt eða vera samvistum við það á fyrstu 8 árunum í ævi þess. Samtals misseri á barn. Þetta er sjálfstæður óframseljanlegur réttur hvors foreldris. Starfsmanni er heimilt að taka foreldraorlofið í einu lagi eða haga því með öðrum hætti með samkomulagi við vinnuveitanda.

Rétt er að geta þess einnig að félagsmálaráðherra hefur flutt frumvarp um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Það felur í sér að óheimilt er að segja starfsmanni upp þótt hann hverfi úr vinnu tímabundið til að sinna fjölskylduábyrgð sinni, svo sem að annast veika aðstandendur.

Stórkostlegt jafnréttisskref

Með lögum þessum er ekki einungis jafnaður réttur kynjanna heldur einnig er réttur starfsmanna á almennum vinnumarkaði gerður jafn rétti starfsmanna hins opinbera en þeir hafa notið mun betri réttinda. Karlar á vinnumarkaði hagnast verulega á nýju kerfi. Þeir fá sjálfstæðan óframseljanlegan rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs á 80% meðallaunum og sameiginlegan þriggja mánaða rétt með móður barns. Þetta er mikil réttarbót þar sem rétturinn var áður að hámarki tvær vikur. Þá er réttur heimavinnandi karla og námsmanna til fæðingarstyrks tryggður á sama hátt og kvenna en þess hafa þeir ekki notið áður.


Fjölskyldan er í fyrirrúmi

Félagsmálaráðuneytið hefur í umboði ríkisstjórnarinnar rekið mjög markvissa fjölskyldustefnu allt frá 1995. Langflestar lagabreytingar sem við höfum staðið fyrir miða að því að bæta skilyrði fjölskyldnanna til betra lífs. Nægir þar að nefna vinnulöggjöfina, vinnumarkaðsaðgerðir, húsnæðislöggjöf, sem stórbætir stöðu hinna tekjulægri, ný sveitarstjórnarlög og endurskoðun laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, ályktun Alþingis um mótun opinberrar fjölskyldustefnu, endurskoðaða jafnréttisáætlun, ný jafnréttislög og nú síðast frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof. Það er ekki á færi hins opinbera að tryggja öllum börnum umhyggju og ástúð í uppvesti. Það er hins vegar mikilvægt að einskis sé látið ófreistað til þess að skapa þau ytri skilyrði að börn geti átt sem áhyggjulausasta æsku og notið samvista við báða foreldra. Frumvarpið á að stuðla að því að skapa öllum foreldrum tækifæri til að vera með börnum sínum á mesta mótunarskeiði þeirra. Með þessum nýju lögum eru konur og karlar einnig gerð jafnsett á vinnumarkaði.