Ræða Páls Péturssonar félagsmálaráðherra á fjármálaráðstefnu árið 2000

Góðir sveitarstjórnarmenn.

Þegar við mætum á fjármálaráðstefnu á þessu hausti hefur ýmislegt gerst í málefnum sveitarfélaganna frá því að við hittumst á fjármálaráðstefnu í fyrra.
Tekjustofnanefndin hefur lokið störfum og náð sameiginlegri niðurstöðu sem allir skrifuðu undir, að vísu fulltrúi stjórnarandstöðu með fyrirvara og fulltrúar sveitarfélaganna með bókun þar sem þeir töldu "öll rök benda til þess að auka þurfi árlegar tekjur sveitarfélaganna í heild um 6 – 7 milljarða króna".

Í erindisbréfi nefndarinnar er kveðið nánar á um hlutverk hennar og ítrekað að markmið slíkrar endurskoðunar sé að tryggja að tekjustofnar sveitarfélaganna séu á hverjum tíma í samræmi við þau verkefni sem sveitarfélögum er lögskylt að sinna. Þar segir ennfremur að stefnt skuli að því með endurskoðuninni að viðhalda einföldu og sveigjanlegu tekjustofnakerfi sem jafnframt skapi sveitarfélögum nægjanlega tekjustofna til að sinna lögbundnum verkefnum.

Formaður tekjustofnanefndar Jón Kristjánsson mun síðar á fundinum gera grein fyrir tillögum nefndarinnar svo ég mun aðeins drepa á nokkur atriði í því frumvarpi sem ég legg fram.

Hámarks útsvarsprósenta sveitarfélaga verður hækkuð í tveimur áföngum og hækkunin nemur samtals 0,99 prósentustigum.

Í fyrri áfanga er lagt til að frá 1. janúar 2001 hækki hámarksheimild til útsvarsálagningar um 0,66 prósentustig og verði því 12,70% í stað 12,04% eins og nú er. Á móti lækki tekjuskattsprósenta ríkisins um 0,33 prósentustig. Lágmarksútsvarsprósenta verður óbreytt 11,24%.

Í seinni áfanga er lagt til að frá 1. janúar 2002 hækki hámarksheimild til útsvarsálagningar um 0,33 prósentustig og verði því 13,03% í stað 12,70% m.v. fyrri áfanga. Lágmarksútsvar verði áfram óbreytt.

Álagningarstofn fasteignaskatts verður fasteignamat. Breytingin hefur í för með sér verulega lækkaðar álögur fyrir einstaklinga og fyrirtæki utan höfuðborgarsvæðis, en með þessari breytingu er skatturinn lagður á raunverulegt verðmæti fasteigna.

Þá leggur ríkið í Jöfnunarsjóð 700 milljónir á fjáraukalögum ársins 2000 og 700 milljónir á fjárlögum 2001 í fólksfækkunar- og þjónustuframlög.

Ríkið leggur sveitarfélögunum til 1250 milljónir af tekjuskatti 1100 milljónir til að leiðrétta fasteignaskatt og tvisvar sinnum 700 milljónir eða alls 1400 milljónir í fólksfækkunar- og tekjufallsframlag. Eða samtals 3,7 milljarða beint úr ríkissjóði. Þar að auki rýmka álagningarheimildir sveitarfélaganna um 0,66% eða 2.500 milljónir í tveimur áföngum.

Rétt er að undirstrika að verkefni nefndarinnar var að tryggja að tekjustofnar sveitarfélaga væru í samræmi við þau verkefni sem sveitarfélögum er lögskylt að sinna. Aldrei var meiningin að tekjuauki sveitarfélaga kæmi allur frá ríkinu. Sjálfstæði sveitarfélaga fylgir ábyrgð og möguleikar til ákvarðanatöku hjá sveitarstjórnarmönnum.

Munu sveitarfélög nota heimildir að fullu? Um það vil ég ekki fullyrða, þörfin er mjög misjöfn.
Ónýt heimild í útsvari er ca 400 milljónir miðað við álagningu 1999. Vegið meðalútsvar er 11,96% hámark 12,04% miðað við álagningu vegna 2000.
81 sveitarfélag er með hámark, sex sveitarfélög með lágmark 11,24%, og 37 eru þar á milli.
Fullnýti sveitarfélög heimild hækkar útsvar einstaklings með tveggja milljón kr. tekjur á næsta ári um sex þúsund kr.

Yrði um skattahækkun að ræða hjá þeim sveitarfélögum sem nýttu hækkunar heimildir? Það er ekki gefið.

Í fyrsta lagi verkar breyting á fasteignaskatta sem skattalækkun þar sem matsverð er lægra en í Reykjavík.

Í öðru lagi hefur stórfelld hækkun barnabóta verið ákveðin.

Í þriðja lagi léttir hinn nýi fæðingarorlofssjóður verulegum kostnaði af sveitarfélögunum. Mun ég síðar fara nánar yfir þau atriði.



Þörfin fyrir tekjuauka er mjög mismunandi hjá sveitarfélögunum. Frá 1996 – 1999 hafa útsvarsstofnar á höfuðborgarsvæðinu hækkað á föstu verðlagi um 31,5%. Á landsbyggðinni á sama tíma um 17,2%.

Hlutfallsleg breyting hefur verið þessi:

Reykjavíkurborg Kópavogskaupstaður Seltjarnarneskaupstaður Garðabær Hafnarfjarðakaupstaður Bessastaðarhreppur Mosfellsbær Höfuðborgarsvæði samtals	28,5% 51,2% 23,6% 25,7% 32,3% 33,3% 37,2% 31,5%
Suðurnes Vesturland Vestfirðir Nl. vestra Nl. eystra Austurland Suðurland Aðrir landshlutar samtals ___________________________________________________________ SAMTALS 26,0%	20,7% 19,6% 6,5% 15,4% 17,5% 9,7% 23,2% 17,2%

Á milli áranna 1998 og 1999 hækkaði útsvarsstofn í Reykjavík um 10,7 milljarða. Í Kópavogi rúma 3 milljarða og í Hafnarfirði um 2 milljarða.


Fasteignaskattsstofnar hafa breyst þannig milli áranna 1997 og 2000.

Hlutfallsleg breyting:

Reykjavíkurborg Kópavogskaupstaður Seltjarnarneskaupstaður Garðabær Hafnarfjarðarkaupstaður Bessastaðahreppur Mosfellsbær Höfuðborgarsvæði samtals

hækkað " " " " " "

25,0% 46,4% 16,2% 23,8% 25,5% 30,8% 29,0% 27,2%

Tilsvarandi tölur á landsbyggðinni.

Suðurnes Vesturland Vestfirðir Nl. vestra Nl. eystra Austurland Suðurland Aðrir landshlutar samtals

26,1% 28,2% 17,4% 19,6% 21,4% 17,7% 22,6% 22,4%

_______________________________________
Samtals 25,2%

Á þessu sjá menn að aðstaða sveitarfélaganna er mjög misjöfn og þörfin fyrir auknar tekjur mismunandi.
Þá er að hefjast vinna við endurskoðun á reglum Jöfnunarsjóðs. Einnig er í undirbúningi starf við fækkun undanþága samkvæmt tillögu tekjustofnanefndar.
En það er fleira sem hefur áhrif á möguleika sveitarsjóða og gjaldþol heimila.
Mér er sérstök ánægja að minna á að stjórnarflokkarnir hafa samþykkt frumvarp um stórhækkun barnabóta.
Frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á fjárhæðum barnabóta, skerðingarmörkum þeirra og eignatengingum.

· Föst fjárhæð barnabóta er ákveðin til allra barna yngri en sjö ára kr. 33.470
· Fjárhæðir barnabóta verði hækkaðar í þremur áföngum á árunum 2001 – 2003 um samtals um 11,7%
· Skerðingarmörk barnabóta hækka um 17,5% á árunum 2001 – 2003
· Skerðingarhlutföll lækka um tvö prósentustig eða nálega þriðjung
· Eignatenging barnabóta er afnumin

Barnabætur hækka um þriðjung eða 2 milljarða.

Þessi útfærsla er að mínu mati mjög skynsamleg. Þetta fyrirkomulag bætir hag allra fjölskyldna með börn undir sjö ára aldri. Þar að auki bætir það verulega hag allra fjölskyldna með lægri og meðaltekjur og eignatenging barnabóta er afnumin. Þarna mun sú fjárhæð sem fer til barnabóta hækka um tvo milljarða í áföngum á næstu þremur árum og það er meira en þriðjungs hækkun á heildarupphæð barnabóta. Þetta tel ég mjög mikilvæga breytingu og fagna henni ákaflega enda gáfu Framsóknarmenn fyrirheit í þessu efni fyrir síðustu kosningar.

Þá vil ég nefna lögin um fæðingar- og foreldraorlof, sem ég fékk samþykkt á Alþingi á síðastliðnu vori. Þessi lög vekja athygli víða um heim og erum við í forystu hvað varðar réttindi foreldra ungra barna og sumir halda því fram að þetta sé stærsta skref í jafnréttisbaráttu síðan 1916 er konur fengu kosningarétt á Íslandi.

Þegar lögin eru að fullu komin til framkvæmda eiga konur og karlar sama rétt til fæðingarorlofs hvort heldur þau eru á opinberum eða almennum vinnumarkaði eða sjálfstætt starfandi. Hvort foreldri um sig á rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs og er sá réttur sjálfstæður og ekki framseljanlegur. Þá eiga foreldrarnir sameiginlegan rétt á þriggja mánaða orlofi til viðbótar og ráða sjálfir hvernig þeim rétti er skipt. Gert er ráð fyrir að lenging á sjálfstæðum rétti föður taki gildi í áföngum þannig að hið nýja kerfi verði að fullu komið til framkvæmda 1. janúar 2003.

Sveigjanleiki er á töku fæðingarorlofsins og skal það tekið á fyrstu 18 mánuðum eftir fæðingu barns, ættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur. Þá er foreldrum heimilt með samkomulagi við vinnuveitanda að teygja á fæðingarorlofi með því að vera í hlutastarfi.

Fæðingarorlofssjóður sem myndaður hefur verið með 0,85% af tryggingagjaldsstofni mun greiða 80% af meðaltali heildarlauna eða reiknaðs endurgjalds.

Fæðingarstyrkur verður greiddur heimavinnandi og þeim sem eru með minna en 25% starfshlutfall. Greiðsla í fæðingarorlofi foreldris í 25-49% starfi skal aldrei vera lægri en 54.021 kr. á mánuði og lágmark til þeirra sem eru í meira en 50% starfi eða í námi 74.867 kr. Bændakonur teljast í meira en 50% starfi.

Þá er í frumvarpinu ákvæði um að leiða í lög svokallað foreldraorlof. Það er ólaunað, en heimilað er hvoru foreldri að hverfa úr vinnu í allt að 13 vikur til að annast barn sitt eða vera samvistum við það á fyrstu 8 árunum í ævi þess. Samtals misseri á barn. Þetta er sjálfstæður óframseljanlegur réttur hvors foreldris. Starfsmanni er heimilt að taka foreldraorlofið í einu lagi eða haga því með öðrum hætti með samkomulagi við vinnuveitanda.

Rétt er að geta þess einnig að ég fékk einnig samþykkt lög um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Það felur í sér að óheimilt er að segja starfsmanni upp þótt hann hverfi úr vinnu tímabundið til að sinna fjölskylduábyrgð sinni, svo sem að annast veika aðstandendur.

Fæðingarorlofssjóður léttir 400 milljónum árlega af sveitarsjóðunum sem þeir hafa greitt í fæðingarorlof. Þegar þetta allt er tekið saman þá er enginn vafi á að hlutur sveitarsjóðanna hefur verið réttur stórkostlega og ríkið hefur spilað út miklum fjárhæðum þannig að ég fullyrði að sveitarfélögin hafa út úr þessum ákvörðunum og heimildum sem þau eiga völ á að nota fyllilega þá upphæð sem fulltrúar þeirra í tekjustofnanefndinni töldu að þau vantaði 6 - 7 milljarða.

Þar að auki er unnið að lausn á sérstökum fjárhagsvanda nokkurra sveitarfélaga á Vestfjörðum en þau hafa orðið einstaklega illa úti m.a. vegna fólksfækkunar. Vilji ríkisins stendur til að aðstoða þau við að komast á raunhæfan rekstrargrundvöll.

Samkvæmt ákvæði í grunnskólalögum skal í ár endurmeta kostnað sveitarfélaga af yfirfærslu grunnskólans, þ.e.a.s. breytingum sem ákveðnar eru af ríkinu, breytinga á aðalnámsskrá, lengdum skóladegi, fjölgun skóladaga og þess háttar. Það er hlutverk sérstakrar nefndar að yfirfara það mál, hún hefur ekki lokið störfum, en síðar á þinginu verður gerð grein fyrir því verkefni en ég ítreka að það var ekki á verkefnalista tekjustofnanefndar Jóns Kristjánssonar.

Kostnaðarnefnd undir forystu Sturlaugs Tómassonar deildarstjóra í félagsmálaráðuneytinu, aðrir nefndarmenn voru Karl Björnsson, bæjarstjóri á Selfosi og Hallgrímur Guðmundsson í fjármálaráðuneytinu, hafa orðið sammála um kostnaðarmat á frumvarpinu um félagsþjónustu sveitarfélaga. Eins og ykkur er kunnugt eru þar felld inn í félagsþjónustufrumvarpið endurskoðuð lög um málefni fatlaðra. Yfirfærsla er áformuð 1. jan. 2002.
Helstu niðurstöður kostnaðarnefndar eru þessar:

Um 0,5% landsmanna þurfa á sérhæfðri þjónustu að halda. Það er mat kostnaðarnefndar að kostnaður vegna fullkominnar þjónustu við fatlaða og rekstur húsnæðismála verði 4,1 milljarður en það er hækkun um 565 milljónir frá núverandi fjárveitingum. Þar að auki eru önnur kostnaðaráhrif frumvarpsins m.a. þjónusta við langveik börn metin 300 milljónir. Sveitarfélögin þurfa því 4,4 milljarð í meðlag með málaflokknum eða sem svarar 1,16% hækkun á útsvarsstofni. Hvernig réttum fjárhæðum verður komið til sveitarfélaganna er ekki ákveðið. 78 sveitarfélög hafa minna en 1 milljón í kostnað af fötluðum en Reykjavík ber 41% kostnaðar. Ég tel réttlátast að þjónustuþörf einstaklings sé metin og fjármunir fylgi honum hvar sem hann býr. Sveitarfélög á Norðurlandi, Suðausturlandi og í Vestmannaeyjum hafa þegar tekið við málefnum fatlaðra og það gefur góða raun. Ef einhver sveitarfélög treysta sér ekki til að taka við málaflokknum er ekki vilji minn að neyða þau. Vilji sveitarfélög hverfa frá markaðri stefnu er rétt að þau gefi það til kynna.

Húsnæðislöggjöfin reynist vel. Aldrei hafa fleiri tekjulágar fjölskyldur komist í eigið húsnæði á einu ári en í fyrra. Sveitarfélögin eiga þar mikið lof skilið. 1500 viðbótarlán voru veitt fyrir tilverknað þeirra. Leiguíbúðum sveitarfélaga og félaga fjölgaði um 500. Ekki er ennþá frágengið hvernig aðstoð ríkisins vegna leiguíbúða verður háttað í framtíðinni. Nefnd lagði til að aðstoðin yrði í formi hækkaðra húsaleigubóta. Ég hallast persónulega að því að veita stofnstyrki á leiguíbúðir fremur en að bæta vaxtahækkun með hækkun húsaleigubóta. Ekki er í umræðu að hækka vexti á eldri leiguíbúðalánum eins og sumir hafa haldið fram en óhjákvæmilegt er að nálgast í áföngum markaðsvexti á nýjum lánum.

Því miður hefur Varasjóður viðbótarlána ekki náð ennþá að gegna því hlutverki fyllilega sem honum er ætlað. Tafir hafa orðið á að nýta lánsfjárheimildir og auk þess hefur Hafnarfjörður þverskallast við að standa skil á lögbundnum fjármunum til sjóðsins.

Það er enginn vafi á lagalegri skyldu Hafnfirðinga og ég hef falið formanni Varasjóðs viðbótarlána að hefja innheimtuaðgerðir samkvæmt lögum.
Um siðferðislega hlið málsins er það að segja að þeir sem gengu inn í gamla félagslega kerfið fengu samfélagslega aðstoð til að komast yfir varanlegan samastað. Þessi aðstoð var í formi niðurgreiddra lána sem aldrei voru ætluð sem féþúfa fyrir einstaklinga, félög eða sveitarfélög, heldur sem félagsleg aðstoð til einstaklinga sem síðan kæmi öðrum tekjulágum og illa stöddum til góða.

Útúrsnúningar og ruglingur á hugtökununum "Kaupskylda og forkaupsréttur" kemur hér ekki til. Kaupskylda er skylda sveitarfélags til að innleysa íbúð sem einstaklingur vill losna við. Kaupskyldan varir í 10 ár frá síðustu eigendaskiptum. Þá tekur forkaupsréttur við og það er réttur sveitarfélags til að leysa til sín íbúðina. Það er á valdi sveitarfélags hvort það neytir forkaupsréttar eða ekki.

Fjármögnun Varasjóðs er með framlagi sveitarfélaganna, 5% af upphæð viðbótarláns til ábyrgðar á skilum viðbótarlánsins.
Í öðru lagi með söluhagnaði af innleystum íbúðum. Í þriðja lagi af framlagi á fjárlögum sem ráðast skal af samkomulagi ríkis og sveitarfélaga. Tafir hafa orðið á gerð þessa samkomulags en það mál er að leysast.

Þá er hafin vinna við að endurskoða reglugerðina um varasjóðinn.

Ég vil að lokum þakka ykkur fyrir prýðilegt samstarf á undanförnum árum ekki hvað síst formanni ykkar, Vilhjálmi Þ. Vilhjálmssyni.

Ég hef haft ánægju af því sem fyrrverandi hreppsnefndarmaður og síðar ráðherra sveitarstjórnarmála að hafa tækifæri til að reyna að finna sanngjarnar lausnir á samskiptum ríkis og sveitarfélaga og það tel ég hafa tekist í minni tíð í félagsmálaráðuneytinu.