Ársfundur Vinnumálastofnunar 2003

Kæru fundargestir

Það er ekki ofsögum sagt að vinnumál eru afar mikilvægur málaflokkur í nútímasamfélagi. Þau eru grundvallarmál hvers samfélags og varða okkur öll með einhverjum hætti. Ef staða vinnumála er í ólestri, er jafnframt margt annað í samfélagi í ólagi. Atvinnuleysi er böl sem hefur áhrif á fjölskyldur, hag þeirra og velferð, það hefur áhrif á þjóðarhag, velmegun og innviði sérhvers samfélags í heild sinni. Þess vegna eru vinnumál grundvallarmál.

Þetta eru engin ný sannindi fyrir okkur sem störfum á vettvangi vinnumála, svo sem starfsfólk í félagsmálaráðuneyti og Vinnumálastofnun. Við vitum um okkar mikilvæga hlutverk á þessu sviði. Við fylgjumst með framvindu vinnumála, metum leiðir til þess að tryggja stöðugleika og helst stuðla að framförum og nýsköpun á því sviði.

Verkefnin eru mörg og þau eru þýðingarmikil fyrir land og þjóð. Yfir þessu erum við vakin og sofin og margir fylgjast grannt með okkur að störfum. Atburðir undanfarinna daga bera þess ekki síst vitni, en meira um það síðar.

Tiltölulega hátt atvinnuleysi undanfarin misseri hefur því valdið okkur áhyggjum, en það var á tímabili meira en ásættanlegt gat talist. Þegar verst lét fór atvinnuleysi á landsvísu í 4,1% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði, sem var í febrúar síðastliðinn. Reyndar hefur atvinnuleysið minnkað jafnt og þétt síðan þá og er nú um 2,9%. Það eru góðu tíðindin í þessum efnum, en engu að síður er atvinnuleysi enn of hátt og betur má ef duga skal. Í samanburði við önnur OECD ríki er Ísland hins vegar með einna minnst atvinnuleysi, en meðalatvinnuleysi innan OECD er um 7%.

En þó atvinnuleysi hafi minnkað er einkum tvennt sem veldur sérstökum áhyggjum:
Í fyrsta lagi er ljóst af þeim tölum sem Vinnumálastofnun hefur sett fram um atvinnuleysi, að langtímaatvinnuleysi er meira en áður. Langtímaatvinnulausir voru um 33% allra atvinnulausra í ágúst síðastliðinn, en voru á sama tíma í fyrra um 24% allra atvinnulausra. Fjöldi þeirra hefur því aukist nokkuð og samkvæmt þessu voru nærri 1.500 manns búnir að vera atvinnulausir í meira en sex mánuði þegar mælingin fór fram í ágúst síðastliðinn.

Í öðru lagi er töluverður fjöldi fólks á aldrinum 16 til 24 ára skráður atvinnulaus. Í ágúst síðastliðinn var þessi aldurshópur alls 21% allra atvinnulausra. Um 940 ungmenni voru sem sagt í þessari stöðu og vísbendingar eru um að hópurinn fari stækkandi. Af þessu hef ég miklar áhyggjur og velti fyrir mér hvort ekki þurfi að skoða betur samspil atvinnulífs, vinnumarkaðsaðgerða og menntakerfis varðandi þennan hóp sérstaklega.

Ég hef nú í undirbúningi sérstakt átak gegn þessum vanda, bæði varðandi langtímaatvinnuleysið og atvinnuleysi ungs fólks. Ég mun leita eftir samstarfi við Atvinnuleysistryggingasjóð, Vinnumálastofnun, menntamálaráðuneyti og aðila vinnumarkaðarins um þetta verkefni. Sérstakri verkefnisstjórn verður falið að greina vandann á hinum ýmsu stöðum á landinu, koma á fót staðbundnum samstarfsverkefnum aðila vinnumarkaðarins, menntastofnana, sveitarfélaga og Vinnumálastofnunar. Ég vænti þess að slík vinna muni skila okkur árangri í þessum efnum.

Málefni Atvinnuleysistryggingasjóðs eru mér einnig hugleikin. Ljóst er að atvinnuleysisbætur hafa þróast með öðrum hætti en til dæmis bætur almannatrygginga. Þar hafa ákvarðanir ríkisstjórnarinnar um verulega aukningu bóta til öryrkja og eldri borgara haft sitt að segja.

Það þarf ekki að fara mörgum orðum um fjárhagslegar forsendur þeirra sem eingöngu reiða sig á atvinnuleysisbætur til lengri tíma. Við þekkjum öll hvað kostar að lifa á Íslandi í dag, bæði fyrir einstaklinga og ekki síst fjölskyldur. Ég hef fullan hug á að ná fram umbótum á atvinnuleysistryggingakerfinu og mun því skoða möguleika á að endurskoða fyrirkomulag atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða. Þar verður að koma til skoðunar samspilið þarna á milli, stjórnsýsla málaflokkanna og bótafjárhæðir. Markmiðið er að sjálfsögðu það, að auka enn frekar skilvirkni og sveigjanleika þessara kerfa. Innan tíðar mun ég kynna frekari áform í þessa veru.

Ný tækni, breyttir atvinnuhættir og verklag kalla á að við höldum vöku okkar í starfsmenntunarmálum. Ég er meðvitaður um gott starf sem starfsmenntaráð hefur unnið á undanförnum árum og mun eftir bestu getu styðja starfsemi þess.

Staða eldri borgara á vinnumarkaðnum hefur verið meira til umfjöllunar en oft áður. Ég hyggst beita mér fyrir að gerð verði úttekt á þeim málum í samræmi við ályktun Alþingis.

Góðir gestir, umræða um stöðu mála á Kárahnjúkasvæðinu hefur verið fyrirferðamikil upp á síðkastið. Þar er dregið í efa að fyrirtæki, sem sækja af ýmsum ástæðum starfsmenn sína út fyrir landsteinana, greiði laun í samræmi við þá kjarasamninga sem gilda hér á landi. Í mínum huga væri slík framkoma ólíðandi með öllu, ef satt reyndist. Með henni væri grafið undan þeim leikreglum sem gilda á vinnumarkaði á Íslandi þar sem aðilar vinnumarkaðarins semja í frjálsum samningum sín á milli um kaup og kjör. Slíkt veikir einnig samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja, auk þess sem Íslendingar, sem þekkja rétt sinn, lúta í lægra haldi fyrir "ódýru" innfluttu vinnuafli. Meginsjónarmið um velferð og lífskjör í okkar íslenska velferðarsamfélagi eru í húfi ef leikreglur eru brotnar með slíkum hætti og það gengur ekki í mínum huga. Ég tel það vera okkar hlutverk að fylgjast með þessum málum og standa vörð um þessi meginsjónarmið. Það hef ég lagt mig fram um að gera og mun halda því áfram.

Á sama tíma verða menn hins vegar einnig að vera sanngjarnir. Upphlaup eða ótímabærar og hástemmdar yfirlýsingar stjórnmálamanna í fjölmiðlum þjóna ekki þeim tilgangi að leiða mál til lykta, sem ágreiningur er um. Slíkt er eingöngu til þess fallið að þyrla upp moldvirði, og skapa óvissu. Ákveðnir aðilar ganga lengra í þessum efnum en aðrir, eins og þeirra er von og vísa, því miður. Slík vinnubrögð þykja mér klén. Það eru of miklir og víðtækir hagsmunir í húfi til þess að réttlætanlegt sé að þau séu ástunduð.

Í allri þessari umræðu verður að gæta sanngirni. Um er að ræða stærstu framkvæmd Íslandssögunnar sem raunverulega ber brátt að, þótt undirbúningurinn hafi tekið langan tíma. Á þessum tíma í fyrrahaust var allt útlit fyrir að ekkert yrði úr framkvæmdum við virkjun eða álver á Austurlandi, þar sem Norsk Hydro hafði þá gengið úr skaftinu og ekkert lá fyrir um raunverulegan vilja Alcoa. Samningar þar um voru ekki undirritaðir fyrr en í mars á þessu ári og því út af fyrir sig ekki óeðlilegt að ákveðnir byrjunarörðugleikar birtist nú. Á fyrstu skrefum framkvæmda hefur verið bent á margt sem betur mætti fara og fyrirtækin hafa í flestum tilfellum brugðist við þeim ábendingum, s.s. varðandi aðbúnað starfsmanna. Ekki hefur hins vegar til þessa verið sannað með óyggjandi hætti að þau brjóti gegn kjarasamningum eða íslenskum lögum og meðan sekt er ekki sönnuð telst hún ekki fyrir hendi. Ég vil hins vegar taka það fram að fyrirtækin og forsvarsmenn þeirra verða að mínu mati að taka sér tak í samskiptum sínum á vinnumarkaði, bæði við starfsmenn, verkalýðshreyfingu og eftir atvikum stjórnvöld og brot gegn samningum eða lögum, sannist þau, verða ekki liðin.

Af framansögðu er það alveg ljóst að allar ákvarðanir sem teknar verða af minni hálfu, allar aðgerðir sem gripið verður til vegna þessara mála, verða að undangenginni yfirvegaðri skoðun þar sem aðilum verður gefinn kostur á að skýra mál sitt og eftir atvikum leggja fram gögn máli sínu til stuðnings. Reynist það hins vegar rétt, eftir slíka skoðun, að íslensk lög séu brotin (svo sem lög um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002 og lög um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, nr. 47/1993) verður því fylgt eftir af festu og á grundvelli þeirra heimilda sem eru til staðar í slíkum tilvikum. Út frá því geta allir aðilar máls gengið sem vísu.

Ég vil ennfremur geta þess, að ég hef í hyggju að láta fara fram skoðun á þeirri löggjöf sem um þessi mál gilda hér á landi, jafnframt því sem sambærileg löggjöf ríkja á hinu evrópska efnahagssvæði verður höfð til hliðsjónar. Ég veit að mörg ríki innan þess svæðis hafa glímt við sambærileg vandamál og hér um ræðir og mikilvægt er að læra af reynslu þeirra. Ég hef þegar aflað mér upplýsinga hjá norrænum starfsbræðrum mínum og hjá starfsmönnum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sem ég tel að muni koma að gangi, þegar gengið verður til þessa verks.

Góðir tilheyrendur.

Samstarf Vinnumálastofnunar og félagsmálaráðuneytisins hefur ætíð verið gott. Bæði gerir staðsetningin það að verkum að samskiptin eru auðveld og greið, en eins hefur ríkt gagnkvæmur skilningur á verkefnum og stöðu aðila. Ég vil að svo verði áfram, því gott samstarf okkar skiptir máli fyrir íslenskan vinnumarkað og vinnumál í heild sinni.