Ávarp á lýðheilsuþingi
Góðir ráðstefnugestir.
Ég vil í upphafi lýsa yfir ánægju minni með þetta framtak, að efna til lýðheilsuþings um heilbrigðisáætlun Íslands fram til ársins 2010 og þá sérstaklega hve dagskrá þessa þings er fjölbreytt, í ljósi þess að heilbrigðismál þjóðarinnar snerta flesta ef ekki alla fleti samfélagsins.
Fjölskyldan er hornsteinn íslensks samfélags og uppspretta lífsgilda, segir í þingsályktun um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar, er samþykkt var á Alþingi árið 1997, og eitt af forgangsverkefnum fyrrnefndrar áætlunar er að unnið verði að því að jafna heilsufar barna sem tengist þjóðfélagsstöðu foreldra um 25%.
Fjölskylduna ber að vernda og styrkja með virkum hætti, til að börnin okkar geti eflst og þroskast, og vaxið úr grasi sem heilbrigðir einstaklingar. Í umræðu um hvernig heilsufar barna tengist þjóðfélagsstöðu foreldra kemur umræða um fátækt óneitanlega upp í hugann.
Að tillögu forvera míns var í janúar á þessu ári skipaður starfshópur af hálfu ríkisstjórnarinnar til þess að fjalla á faglegum forsendum um fátækt á Íslandi, skal hann meðal annars vinna að því að skilgreina fátækt, greina þá hópa hér á landi sem kynnu að falla undir skilgreininguna og benda á mismunandi aðgerðir sem gætu komið að gagni. Í starfshópinn voru skipaðir fulltrúar forsætis-, félagsmála-, fjármála- og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyta. Hópurinn er enn að störfum enda verkefnið viðamikið og brýnt að vel takist til.
Miklu skiptir í umræðu um tengsl þjóðfélagsstöðu foreldra annars vegar og heilsufars barna hins vegar, að skoða náið hvernig sá hópur fólks er samsettur er telst vera fátækur. Við verðum að búa yfir þekkingu á því hverjir teljast fátækir til að unnt verði að beita aðgerðum í þágu þessa hóps og bæta stöðu hans. Íslendingar eru meðal þeirra þjóða sem hafa einna hæstu þjóðartekjur á mann. Engu að síður er ljóst að til eru hópar fólks í íslensku samfélagi sem eiga erfitt með að láta enda ná saman og lifa mannsæmandi lífi. Þá hópa verðum við að skilgreina, viðurkenna og aðstoða – það er okkar skylda.
Eitt meginmarkmið laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, var að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Segja má að í lögunum sé mörkuð stefna ráðuneytisins um hvernig megi styðja við bakið á þeim sem minnst mega sín í samfélaginu en félagsmálaráðuneytið hefur eftirlit með því að sveitarfélögin uppfylli skilyrði laganna.
Lögin leggja skyldur á sveitarfélög um félagslegar úrlausnir til að styrkja stöðu fjölskyldna í landinu og þá ekki síst börnin, því í lögunum er meðal annars kveðið á um hvernig megi bæta lífskjör þeirra sem standa höllum fæti, tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og ungmenna og grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir félagsleg vandamál.
Með félagsþjónustu sveitarfélaga eru því sett fram markmið til að stuðla að sem bestum lífskilyrðum allra þjóðfélagsþegna, bæði barna og fullorðinna, og skal þetta meðal annars gert með fjárhagsaðstoð og aðstoð varðandi húsnæðismál.
Þó margir eigi erfitt með að ná endum saman má nánast fullyrða að einungis þeir sem kröppust hafa kjörin leiti til sveitarfélaga með fjárhagsaðstoð. Það má kannski komast að þeirri niðurstöðu að þeir sem helst glíma við fátækt á Íslandi séu þeir sem leiti til félagsþjónustu sveitarfélaga með fjárhagsaðstoð. Með því að skoða samsetningu þessa hóps og þróun síðustu ára má ætla að nokkuð skýr mynd fáist af kjörum þeirra sem standa höllum fæti í samfélaginu. Upplýsingar um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga á hverjum tíma geta gefið nokkra vísbendingu um fjárhagsaðstæður þeirra fjölskyldna sem búa við lökust kjörin. Samkvæmt heilmild úr Landshögum fengu árið 1993 alls 4.767 heimili fjárhagsaðstoð en árið 1994 voru þau orðin 5.366 og náði hámarki árið 1995 þegar heimilin voru orðin 6.016 talsins. Heimilum fækkaði nokkuð árin þar á eftir og voru árið 2000 alls 4.289 talsins. Í ársskýrslu Félagsþjónustunnar í Reykjavík er gerður samanburður á fjölda þeirra er fengu greidda fjárhagsaðstoð árin 2000, 2001 og 2002. Árið 2000 fengu 2.680 heimili greidda fjárhagsaðstoð frá Félagsþjónustunni í Reykjavík, árið 2001 voru heimilin 2.980 talsins og árið 2002 voru þau orðin 3.600 talsins. Heimilum í Reykjavík er fá greidda fjárhagsaðstoð hefur því fjölgað síðustu ár.
Samkvæmt upplýsingum úr Landshögum árið 2000 var það fjölskyldufólk í 43% tilvika sem leitaði eftir fjárhagsaðstoð til sveitarfélaga. Af þeim sem fengu fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum landsins voru einstæðar mæður í 32% tilvika, árið 2000. Þótt tölulegar upplýsingar um fjárhagsaðstoð séu ekki fullnægjandi til að meta afleiðingar fátæktar, t.d. á uppeldisskilyrði barna, heilsu fólks og almenna þátttöku í samfélaginu, er ljóst að skoða verður vel með hvaða hætti er unnt að styðja við þennan hóp sem er hvað verst settur í samfélaginu.
Fyrr á þessu ári samdi félagsmálaráðuneytið, í samvinnu við Samtök félagsmálastjóra á Íslandi og Samband íslenskra sveitarfélaga, leiðbeiningar um reglur sveitarfélaganna um fjárhagsaðstoð. Í þeim er sérstaklega kveðið á um að þeim fjölskyldum sem búa við kröpp kjör sé veitt sérstök fjárhagsaðstoð vegna barna. Í leiðbeiningunum er lagt til að 10.000 krónur verði greiddar mánaðarlega með hverju barni til að standa straum af ýmsum kostnaði. Þar er átt við aðstoð til að greiða fyrir daggæslu barns í heimahúsum, leikskóla, skólamáltíðir, lengdan skóladag, sumardvöl og/eða þátttöku barns í þroskandi félags- og tómstundastarfi.
Í þessu sambandi er hins vegar mikilvægt að rifja það upp að gerð reglna um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er alfarið í höndum hvers sveitarfélags fyrir sig, enda er sjálfsákvörðunarréttur þeirra skýr hvað þetta varðar.
Fjölskyldur landsins eru fjölbreyttar og þarfir þeirra margvíslegar og ólíkar. Þarfir fatlaðra barna eru aðrar en þeirra barna er ekki þurfa á sérstökum stuðningi að halda til að geta lifað sem eðlilegustu lífi. Lög um fatlaða hafa verið nefnd viðbótarlög eða umframlög þar sem almenn lög veita ekki þessum afmarkaða hópi nægilega vernd. Kjarninn í lögum um málefni fatlaðra og framkvæmd þeirra allt frá 1979 hafa verið búsetumál.
Byggt er á þeirri hugmynd að fötluð börn búi í foreldrahúsum, með stuðningi, ef það er mögulegt. Stuðningurinn sem foreldrar fá er umönnunarbætur en fyrir þá peninga eiga foreldar að geta keypt þá aðstoð á heimilið er barnið þarfnast vegna fötlunar sinnar, eins og almenna og frekari liðveislu, sem er allt þjónusta inni á heimilinu. Til að hvíla fjölskyldur fatlaðra í þeirra erfiðu stöðu fær fjölskyldan jafnframt þjónustu utan heimilis, þ.e. stuðningsfjölskyldu og skammtímavistun. Þrátt fyrir þá meginreglu að fötluð börn búi í heimahúsum er viðurkennt að það er ekki alltaf mögulegt og þá koma til heimili fyrir fötluð börn, hins vegareru þau fá hér á landi, eða aðeins þrjú, og búa um 15 fötluð börn á þessum heimilum.
Það er minn vilji að í framtíðinni verði enn betur stutt við börn með fötlun, enda hef ég ákveðið að áður en Evrópuári fatlaðra lýkur, efni félagsmálaráðuneytið til sérstakrar ráðstefnu þar sem fyrstu skrefin verði tekin við mótun framtíðarstefnu í málaflokknum. Þar komi saman helstu fagaðilar, aðstandendur fatlaðra, þeir sjálfir og fólk sem vinnur með fatlaða og beri saman bækur sínar, setji fram hugmyndir um breytingar og bætta þjónustu. Í kjölfarið eigi sér stað viðamikil vinna að breytingu á lögum um málefni fatlaðra þar sem kúrsinn verði settur til framtíðar. Ég tel að við eigum að setja okkur það markmið að Ísland verði til fyrirmyndar meðal þjóða heims á þessu sviði og veit að þið eruð mér sammála um það.
Hér hafa verið nefndar þær aðgerðir sem ég tel einna mikilvægastar til að jafna mun á heilsufari barna sem tengist þjóðfélagsstöðu foreldra en ljóst er að margt annað þarf líka að koma til. Má þar nefna hækkun barnabóta, til foreldra sem eru hvað verst settir fjárhagslega.
Víkjum þá að húsnæðismálum en þau eru ein meginforsendan fyrir góðu heilsufari þegnanna. Húsnæðiskostnaður er almennt stærsti einstaki útgjaldaliður hverrar fjölskyldu og því grundvallast velferð hennar á möguleikum til að fjármagna íbúðarkaup eða að eiga möguleika á leiguhúsnæði á viðráðanlegu verði.
Ég tel mikilvægt að auka enn frekar en nú er, möguleika ungs fólks til að geta eignast öruggt húsnæði fyrir fjölskylduna og er unnið að því í félagsmálaráðuneytinu að móta tillögur um hækkun almennra lána til íbúðarkaupa. Með því að tryggja 90% lán til íbúðarkaupa að ákveðnu hámarki, eins og ég mun beita mér fyrir, er verið að létta róðurinn, ekki síst hjá ungu fólki og draga úr þörf á dýrum lánum.
Í húsnæðismálum er leigumarkaður mikilvæg forsenda fyrir öflugum húsnæðismarkaði. Ég hef skipað nefnd til að yfirfara stöðu leigumarkaðar og koma með tillögur um hvernig megi auka framboð leiguhúsnæðis. Í því skyni verður gerð könnun á stöðu leigjenda og einnig legg ég áherslu á að gera greiningu á svokölluðum biðlistum hjá félagasamtökum og sveitarfélögum eftir leiguhúsnæði.
Í umræðu um velferð og lýðheilsu fjölskyldna skiptir miklu máli að til staðar séu aðferðir til að meta hvernig okkur gengur að stuðla að heilbrigði fjölskyldna í landinu. Af þeirri ástæðu gerði félagsmálaráðuneytið, fyrir hönd fjölskylduráðs, nú á vormánuðum, verksamning við Rannsóknarstofnun Háskólans á Akureyri um gerð svo kallaðrar Fjölskylduvogar. Fjölskylduvogin á að verða nokkurs konar mælitæki til að veita löggjafanum og sveitarstjórnum upplýsingar um lífsskilyrði fólks og lífsaðstæður. Vogin er hugsuð sem eitt af stjórntækjum þessara aðila í opinberri stefnumótun í málefnum fjölskyldunnar. Einnig tæki til eftirlits og skipulags á þjónustu á vegum sveitarfélaga við fjölskyldur. Grunnhugmyndin er að geta með kerfisbundnum hætti greint hvernig þjónusta opinberra aðila reynist fjölskyldum í landinu.
Góðir áheyrendur.
Ekki þarf að draga í efa áhrif þeirra félagslegu úrræða sem hér hafa verið nefnd á almenna lýðheilsu borgara og hefur margt verið gert á síðastliðnum árum til að bæta stöðu fjölskyldna. En það má líka margt bæta. Ég vil fyrir mitt leyti leggja áherslu á að skapa skilyrði í samfélaginu til að grundvallaröryggi fjölskyldunnar efnahagslega sé tryggt ásamt rétti hennar til öryggis í húsnæðismálum. Einnig vil ég leggja áherslu á að aðgerðum sé beint til þeirra sem verst eru settir fjárhagslega í samfélagi okkar. Til þess þurfum við að skilgreina þann hóp og beita aðgerðum í hans þágu með markvissum hætti til að bæta stöðu hans. Segja má að það sé forgangsverkefni til að hægt verði að jafna heilsufar barna sem tengist þjóðfélagsstöðu foreldra um 25%.