Eru skipulagsmál á Suðurlandi forsenda byggðaþróunar?

Fundarstjóri, ágætu ráðstefnugestir,

Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa ánægju minni með það framtak Fræðslunets Suðurlands að halda þessa ráðstefnu. Þróun byggðar á Suðurlandi er mál sem skiptir okkur öll, sem hér búum, miklu máli. Ég tel jafnframt að hér sé um að ræða málefni sem á að vera hafið yfir stundarhagsmuni og hrepparíg og tel að yfirskrift þessarar ráðstefnu sé einmitt leiðbeinandi í þá veru.

Hér á Suðurlandi höfum við í gegnum tíðina státað af mikilli og góðri samvinnu sveitarfélaga í mörgum málum. Má þar nefna samvinnuverkefni á borð við Fjölbrautaskólann á Selfossi, Sorpsamlag Suðurlands, Atvinnuþróunarsjóð Suðurlands og þannig mætti lengi telja.

Eftir að allt landið varð skipulagsskylt hlýtur að vera orðið meira knýjandi en áður fyrir sveitarfélögin að hafa með sér samvinnu um þennan málaflokk enda hlýst óhjákvæmilega kostnaður af því að ráðast í skipulagsvinnu fyrir heilt sveitarfélag. Ég held hins vegar að í skipulagsmálum hafi verið miklu minna um samvinnu sveitarfélaga. Því til stuðnings má nefna að þrátt fyrir að sveitarfélögin í uppsveitum Árnessýslu hafi um nokkurt skeið haft samvinnu um rekstur byggingarnefndar, sem að því er ég best veit hefur gengið mjög vel, þá hafa skipulagsmálin verið undanskilin í því samstarfi.

Ekki ætla ég að fullyrða um hvaða ástæður eru fyrir þessu en sjálfsagt kemur margt til og varla er þar eingöngu hrepparíg um að kenna. Hins vegar get ég ekki stillt mig um að rifja það upp hér hvernig hrepparígurinn endurspeglaðist í deilu Fljótshlíðarhrepps og Vestur-Eyjafjallahrepps um það hvort sveitarfélagið ætti að hafa lögsögu á Þórsmerkursvæðinu, en sá ágreiningur leystist ekki fyrr en þessi sveitarfélög sameinuðust í nýtt sveitarfélag, Rangárþing eystra, og höfðu sveitarfélögin þá haft af ærinn kostnað, enda fór málið alla leið fyrir Hæstarétt, án þess þó að nokkur niðurstaða fengist.

Þetta var hins vegar bara dæmi um það sem miður hefur farið í samskiptum sveitarfélaga. Sem betur fer eru dæmin fleiri, þar sem sveitarfélögin hafa samvinnu um framgang mála. Margar sveitarstjórnir hafa líka áttað sig á því að það eru sameiginlegir hagsmunir sveitarfélaga og íbúa þeirra að uppbygging eigi sér stað á Suðurlandi. Til dæmis held ég að við getum öll verið sammála um það að vöxtur og uppgangur í sveitarfélaginu Árborg sé til hagsbóta fyrir byggðaþróun í allri Árnessýslu, og einnig víðar, enda er nú svo komið að á Selfossi er að finna flesta þjónustu og því ekki þörf á að aka alla leið til Reykjavíkur og eyða þar e.t.v. heilum degi.

Sömuleiðis getum við væntanlega verið sammála um að hlutverk sveitarfélaga við uppbyggingu atvinnulífs sé fyrst og fremst að skapa þær aðstæður að atvinnulíf geti dafnað. Þannig skiptir miklu máli að framboð byggingarlóða fyrir atvinnu- og íbúðarhúsnæði sé nægilegt og að ráðist sé tímanlega í það að skipuleggja slík svæði. Einnig þarf sveitarfélag að bjóða upp á leikskólapláss, íþrótta- og æskulýðsaðstöðu, styrkja menningarlíf og margt fleira sem laðað getur nýja íbúa á svæðið. Það er nefnilega oftast svo að góður grundvöllur fyrir þróun mannlífs og uppbyggingu atvinnu skiptir meira máli en sértækar aðgerðir í atvinnumálum, því öll þekkjum við dæmi um það að sveitarfélög hafi gripið til örþrifaráða til að bregðast við tímabundnu atvinnuleysi, svo sem með því að setja fé í fyrirtæki sem búið var að fullreyna að áttu sér ekki rekstrargrundvöll á höfuðborgarsvæðinu. Reyndin hefur venjulega orðið sú að slík fyrirtæki ganga ekkert betur úti á landi og er þá betur heima setið en af stað farið.

Þó að líklega megi ná góðum árangri í skipulagsmálum á Suðurlandi með því að efla samvinnu sveitarfélaga held ég, þegar öllu er á botninn hvolft, að núverandi sveitarfélagaskipan geti átt eftir að reynast mönnum fjötur um fót á komandi árum. Margt hefur raunar þegar áunnist að því er varðar sameiningarmál á Suðurlandi. Má segja að Skaftfellingar hafi riðið á vaðið upp úr 1980 með því að skipta sýslunni í aðeins tvö sveitarfélög, sem bæði eru landfræðilega býsna stór. Annars staðar hefur þróunin verið hægari og ég lít svo á að þau skref sem stigin hafa verið í sameiningarátt í Árnessýslu á undanförnum áratug séu aðeins áfangi að frekari sameiningu.

Menn getur svo aftur greint á um það hvort sveitarfélögin í sýslunni eigi að vera eitt eða fleiri eða jafnvel hvort réttara sé að sveitarfélög sameinist yfir gömlu sýslumörkin. Aðalatriðið er að sveitarstjórnarmenn vinni sameiginlega að uppbyggingu héraðsins alls á komandi árum og séu opnir fyrir hugsanlegum breytingum í framfaraátt.

Í Rangárvallasýslu varð mikil breyting á sveitarfélagaskipan á síðasta ári. Væntanlega er of snemmt að leggja dóm á það hvernig til tókst þar en menn skyldu að minnsta kosti ekki útiloka að Rangárvallasýsla verði einhvern daginn eitt sveitarfélag, enda held ég að finna megi mörg hagsmunamál sem sameinað geta Rangæinga, þótt ekki hafi verið stigið stærra skref nú.

Eins og þið eflaust þekkið samþykkti fulltrúaráð Sambands íslenskra sveitarfélaga ályktun á sl. vori um átak í sameiningu sveitarfélaga. Þar sem ég kem sjálfur úr röðum sveitarstjórnarmanna er ég að sjálfsögðu hlynntur þessum tillögum, þótt hugsanlega þurfi að útfæra ýmis atriði þeirra nánar.

Að tillögu minni samþykkti ríkisstjórnin nýverið að skipuð verði nefnd sem fær það hlutverk að undirbúa og leggja fram tillögur um breytta sveitarfélagaskipan. Nefndin mun móta tillögur sínar með hliðsjón af sjónarmiðum hlutaðeigandi sveitarstjórna, landshlutasamtaka og landfræðilegra og félagslegra aðstæðna, með það að markmiði að hvert sveitarfélag myndi heildstætt atvinnu- og þjónustusvæði.

Jafnframt hefur ríkisstjórnin samþykkt tillögu mína um að skipuð verði nefnd til að aðlaga tekjustofna sveitarfélaga að nýrri sveitarfélagaskipan og hugsanlegum breytingum á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Nefndin mun m.a. kanna hvort tekjustofnar sveitarfélaga séu í samræmi við lögskyld og venjubundin verkefni sveitarfélaga.

Til að samræma vinnu þessara tveggja nefnda hef ég skipað þriggja manna verkefnisstjórn, sem mun hafa yfirumsjón með sameiningarátakinu og tryggja nauðsynlegt upplýsingastreymi milli þessara vekefna. Í verkefnisstjórninni eiga sæti Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, Arnbjörg Sveinsdóttir og Hjálmar Árnason, sem er formaður verkefnisstjórnarinnar.

Auk þess að hafa yfirumsjón með vinnu umræddra nefnda hefur verkefnisstjórninni verið falið að gera tillögur um hvaða verkefni sé unnt að færa frá ríki til sveitarfélaga í því augnamiði að treysta sveitarstjórnarstigið og efla sjálfsforræði byggðarlaga. Í þessari vinnu verður haft að leiðarljósi að verkaskipting ríkis og sveitarfélaga skuli vera skýr og því ekki útilokað að fram komi tillögur um flutning verkefna í hina áttina einnig, þ.e. frá sveitarfélögum til ríkisins.

Verkefnisstjórnin hefur þegar tekið til starfa en stefnt er að því að nefndirnar tvær taki til starfa í byrjun nóvember og verður störfum þeirra hagað þannig að hægt verði að kjósa um tillögur sameiningarnefndarinnar eigi síðar en vorið 2005.

Ég bind miklar vonir við að þetta sameiningarátak skili árangri og að það verði til þess að styrkja sveitarstjórnarstigið hér á landi. Ég vænti þess jafnframt að sveitarstjórnarmenn muni nálgast þá umræðu um sameiningarmál, sem nú fer í hönd, með opnum hug.

Ég vil að lokum þakka fyrir að fá tækifæri til að ávarpa þessa ráðstefnu og vænti þess að þið munið eiga hér góðan dag.

Takk fyrir.