Nýársræða

Guð gefi mér æðruleysi, til að sætta mig við það sem ég fæ ekki breytt, kjark til að breyta því sem ég get breytt og vit til að greina þar á milli.

Guð gefi ykkur öllum gleðilegt nýtt ár. Náð sé með yður og friður frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi, AMEN.

Sú litla bæn sem ég fór hér með í upphafi er mér afar kær. Hún hefur verið mitt leiðarljós, meira eða minna undanfarna tæpa tvo áratugi og gagnast mér vel sem slík. Því kom hún mér strax í hug þegar ég settist niður og hóf undirbúning þessarar ræðu.

Bænin er ekki löng eða flókin en segir þeim mun meira. Hún hvetur okkur til æðruleysis og auðmýktar gagnvart því sem ekki er í okkar valdi að fást við eða breyta. Hún minnir okkur þannig á að ekki er allt fyrirséð, ekki allt eftir okkar höfði.

Önnur hlið þessarar kristaltæru bænar lýtur að því sem í okkar valdi er. Í henni felst hvatning til góðra verka, til að takast á við lífið, breyta því sem breytinga er vert. Horfa til framtíðar og hafa metnað til að hafa áhrif á hana.

Síðast en ekki síst minnir hún okkur á að þarna þarf að greina á milli. Við þurfum að sætta okkur við orðinn hlut, fást ekki um það sem ekki verður breytt, streitast ekki á móti því sem ekki er í okkar valdi. En sömuleiðis þarf kjark – kjark til að ráðast gegn vanda, klífa hæstu fjöll, á stundum að bjóða aðstæðunum byrginn. Og – vit til að greina þarna á milli.

Mig langar að biðja ykkur að láta hugann reika með mér. Við hverfum að blátæru vatni, einu stærsta fersk-vatns-forðabúri veraldar. Í vatninu lifa svo vitað sé, að minnsta kosti 500 ólíkar fiskitegundir, flestar algjörlega ónýttar. Meðfram öllu vatninu er þéttvaxinn skógur, landið gefur af sér bæði grænmeti og ávexti, flest er sjálfsprottið, öðru þarf að sá og hlú að.

Dýralíf er þarna afar fjölbreytt hvort sem litið er til ferfætlinga, fugla, skriðdýra eða skordýra. Fegurð náttúrunnar er óendanleg. Það er hlýtt í veðri, sólin skín nánast allt árið um kring. Þeir fáu ferðamenn sem þarna koma verða orðlausir af hrifningu og þrá það heitast að koma fljótt aftur.

Íbúar við vatnið eru glaðsinna. Í hverju andliti er eftirvænting og bros en um leið verður maður þess áþreifanlega var að sorgin er skammt undan...

Ég bið ykkur að koma með mér í annað ferðalag. Landið er hrjóstrugt og kalt. Kotbúskapur er ríkjandi, fátækt landlæg. Húsakynnin halda almennt hvorki vatni né vindum, sem þó er ríkjandi veðurfar. Jörðin gefur lítið af sér og það þarf verulega að hafa fyrir því litla sem er. Barnadauði er daglegt brauð. Þjóðin er kúguð af erlendu valdi, hún liggur meira eða minna í kör, stór hluti hennar ólæs og óskrifandi.

Margir þeirra sem þess eiga kost flýja af hólmi, um fjórðungur þjóðarinnar fer burt. Hverfur til nýrra heimkynna, á vit óvissu og á stundum enn meiri þrenginga en í heimalandinu, að minnsta kosti fyrsta kastið. Þeim sem heimsækja landið verður nánast orðfall og lýsa því margir sem heimkynnum hörmunganna.

Viðkomustaðurinn er Ísland og við höfum horfið aftur í tímann um rúma öld. Um rúma öld hugsiði ykkur það! Afi minn og amma voru aldamótabörn. Þau lifðu þessa tíma að hluta og þekktu þá vel af lýsingum foreldra sinna. Þessi tími er nú ekki lengra undan en svo.

En hér erum við komin saman á fyrsta degi nýs árs. Höfum flest notið þeirrar gleði sem aðventan og jólahaldið flytur okkur. Vissulega eru efnin mis mikil, því miður þekkist fátækt á íslenskum heimilum en flest höfum við vel í okkur og á. Mörg lifum við í vellystingum praktuglega eins og eitthvert skáldið myndi vafalaust lýsa því.

Við lítum eflaust flest þakklát yfir árið sem er liðið og kemur ei meir og hlökkum til að takast á við þetta nýja ár sem nú birtist okkur. Bæði í fortíð og í framtíð fléttast saman gleði og sorgir, þannig hefur það verið og þannig mun það verða.

Við erum svo lánsöm að vera afkomendur fólks sem hafði kjark, dug og aðstæður til að breyta samfélagi sínu svo um munaði, okkur og niðjum okkar til hagsbóta. Líf íslenskrar þjóðar hefur á rúmri öld tekið slíkum stakkaskiptum að með algjörum ólíkindum má þykja. Þar sem áður var ein fátækasta þjóð Evrópu og þótt víðar væri leitað, er nú ein allra ríkasta þjóð veraldar. Þar sem áður var landlægt skammlífi og skelfilegir sjúkdómar, er nú eitthvert mesta langlífi veraldar og heilbrigðisþjónusta sem hvarvetna telst til fyrirmyndar. Þar sem áður var algjör skortur á menntun og framtíðarsýn er nú einhver besta almenna menntun þjóðar sem um getur. Við erum sannarlega lánsöm í flestu tilliti.

En hverfum þá aftur í sólina, að vatninu fagra sem ég lýsti áðan. Lítum til þess veruleika sem þar ríkir nú. Hungrið sverfur þar að á nánast hverjum degi, skorturinn er algjör. Sjúkdómar hrjá þar svo til hverja einustu fjölskyldu, dauðinn er daglegt brauð. Ungbörn komast fæst á legg. Efnin eru engin, bjargirnar virðast öllum bannaðar.

Við erum stödd í sunnanverðri Afríku við Malawi vatn sem dregur nafn sitt af landinu sem það liggur í. Þetta er byggðin þar sem Dr. Livingstone var síðasti læknir fólksins, þar til þangað kom íslenskur læknir fyrir um þremur árum. Þetta er líklega þriðja fátækasta ríki veraldar í dag. Óvíða eru fleiri smitaðir af alnæmi. Nánast hvergi geisa verri og mannskæðari malaríu faraldrar.

Á fáa staði hef ég komið sem snortið hafa mig dýpra. Tæpast er annars staðar að finna fegurra fólk. Þrátt fyrir allar hörmungarnar er það glaðlynt og þægilegt í allri umgengni. Nægjusemin er ótrúleg. Hvarvetna má heyra margradda söng. Mæður bera börn sín bundin utan á sér. Þær sækja vatn um margra kílómetra veg og bera í tuga lítra tali á höfðinu. Þær nota það til að þvo þvotta og sjóða síma – bragðlítinn maísgraut, þjóðarrétt Malawa, á borðum í öll mál.

Í Namazizi-þorpinu hafa Íslendingar reist skólabyggingar. Þar sem fyrir þremur árum komu um þrjúhundruð börn saman til lærdóms í skuggum stórra trjáa, mæta nú um 900 börn og sitja í skólastofum, hafa fábrotna bekki og borð, stílabækur og skriffæri. Fátt er þeim kærara en blýanturinn. Kostnaðurinn af öllu saman minni en við þokkalegt einbýlishús í Reykjavík.

Þegar ekki er verið að kenna börnum þorpsins er aðstaðan nýtt til fræðslu fullorðinna. Sú lífsreynsla er ógleymanleg að sjá harðnaðan fullorðinn karlmann, markaðan reynslu og þrautum undangenginna ára fara að hágráta þegar honum tekst að skrifa nafnið sitt á krítartöfluna, frammi fyrir fólkinu sínu. Svipur fólksins er sömuleiðis ólýsanlegur þegar við, nokkrir Íslendingar lýsum því hvernig þjóð okkar hefur tekist að koma sér frá aðstæðum, líkum þeim sem þarna ríkja, til þess ástands sem við hér inni þekkjum best – allsnægta.

Því lýsi ég þessu hér og nú að ég tel okkur öllum hollt að minnast þess við þau tímamót sem nú eru uppi í okkar lífi að í næsta húsi, næsta bæ, næsta landi, býr fólk sem gæti þegið aðstoð okkar.

Við setjum okkur flest ákveðin markmið í lífinu. Sum okkar gera það reglubundið og meðvitað, hjá öðrum er þetta kannski ekki í eins föstum skorðum.

Um leið og við setjum okkur metnaðarfull markmið gerum við ríkar kröfur til samfélagsins um enn frekari framþróun, um hærri laun og bætur, um betri menntun og heilbrigðisþjónustu, um betra líf fyrir okkur og börnin okkar. Það eru markmið sem eðlilegt er að við setjum okkur, kröfur sem stjórnvöld á hverjum tíma eiga að hafa metnað til að keppast við að uppfylla.

Góðir kirkjugestir.

Hér hnýt ég um sjálfan mig og hugsun mína, sem ég held raunar að sé ekki ólík hugsun okkar flestra. Við viljum meira, stærra, fleira og betra – fyrir okkur sjálf.

Væri það ekki verðugt markmið að setja sér á því ári sem framundan er að minnast þeirra tíma sem voru hér uppi nánast í gær eða fyrradag. Þakka fyrir þær framfarir sem orðið hafa og gera sér far um að leyfa öðrum að njóta þeirra með okkur? Þörfin er eins og áður sagði, allt í kringum okkur. Hún kann að vera innan fjölskyldu okkar eða vinahóps. Jafnvel hjá bláókunnugu fólki. Hún kann að vera í öðru landi, eins og Malawi eða hjá sessunauti okkar.

Kæru tilheyrendur.

Okkur hættir til að gleyma því í dagsins önn að það er ekki nóg að ana fram veginn án þess að líta til hægri eða vinstri. Í stjórnmálunum er það því miður gjarnan svo að karpið tekur yfirhöndina, deilur og dægurþras taka meiri tíma og orku en maður helst vildi. Þegar ég settist niður við þessa ræðusmíð í lok síðasta árs var ég með það helst í huga að fjalla almennum orðum um þá tíma sem vísast eru framundan í efnahagslegu og pólitísku tilliti. Reyna að spá í spilin. Hvað kynni árið að bera í skauti sér? Hver væru mikilvægustu verkefni ríkisstjórnar og mín sem ráðherra? En hvað ætli ég svo sem viti um það? Það kemur sem koma vill. Verður sem verða skal. Markmiðin hafa verið sett, nú er að vinna að þeim.

Er ekki ágætt, í stað þess að gerast mjög spekings- eða spámannslegur á þessari stund að strengja þess heldur heit innra með sér og hver með sínu lagi, að við látum okkur varða meira hvert annað í dag en í gær? Er ekki þar með fundin ágæt leið til að lifa bænina sem í upphafi var lagt út af. Við leitum æðruleysis gagnvart því sem við ekki getum breytt, öðlumst kjark til að breyta því sem við ráðum við og finnum skynsemi til að greina þarna á milli?

------

Dýrð sé Guði föður, syni og heilögum anda um aldir alda, AMEN.

Takið postullegri kveðju.

Náðin Drottins vors Jesú Krists, kærleiki Guðs og samfélag heilags anda, sé með ykkur öllum, AMEN.