Formennskuáætlun Íslands í Norrænu ráðherranefndinni

Herra formaður, kæru kollegar, góðir fundarmenn

Norrænt samstarf um jafnréttismál byggir á samstarfsáætlun fyrir tímabilið 2001 til 2005. Framtíðarsýn norræns samstarfs á sviði jafnréttismála er samfélag jafnréttis. Jafn­rétti felur í sér jafnan aðgang að völdum og áhrifum, að konur og karlar njóti sömu rétt­inda, axli sömu ábyrgð og fái sömu tækifæri á öllum sviðum lífsins. Jafnrétti krefst einnig þjóð­fél­ags sem laust er við kynbundið ofbeldi. Til að skapa réttlátt þjóðfélag þar sem jafnrétti ríkir þarf jafn­réttisstefnu sem nær bæði til kvenna og karla. Jafnrétti fjallar um grundvallar­verð­­­mæti eins og mannvirðingu, jafna stöðu, innsæi, lífsgæði og sjálfsvitund.

Í samstarfsáætluninni eru markmiðin sett fram í þremur liðum:

• Kynja- og jafnréttissjónarmið í norrænni efnahagspólitík
• Karlar og jafnrétti
• Vernd gegn ofbeldi

Önnur svið sem áhersla er lögð á, er að tryggja jafnrétti kynjanna á sviði efnahags- og stjórnmála, að jafna rétt þeirra í atvinnulífinu, fjalla um æskuna og jafnrétti kynjanna og halda til haga sjónarmiðum jafnréttis kynjanna við stefnumótum í innflytjendamálum. Unnið er að fjölmörgum verkefnum á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar í samræmi við áætlunina. Verkefni um kynbundinn launamun og um kynjaða hagstjórn eru að komast á framkvæmdastig og enn fremur er unnið að verkefnum um verslun með konur og að ýmsum verkefnum sem hafa verið á vegum norrænu karlanefndarinnar.

Áherslur Íslands árið 2004

Auðlegð Norðurlanda felst ekki síst í þeim mannauði sem þar er til staðar jafnt meðal kvenna sem karla. Þar skiptir máli að allir einstaklingar eigi jafna möguleika á að njóta eigin atorku og séu metnir að verðleikum óháð kynferði.

Ísland leggur sérstaka áherslu í formennskutíð sinni á tvö meginatriði. Í fyrsta lagi að brjóta til mergjar ástæður viðvarandi launamunar kynjanna. Þrátt fyrir aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði er enn fyrir hendi óútskýrður launamunur milli kynjanna. Á formennskuárinu verður unnið að því að leita leiða til að draga úr þessum mun og verður lögð rík áhersla á samstarf milli fagsviða jafnréttismála og vinnumarkaðsmála norrænu ráðherranefndarinnar. Í lok þessa mánaðar eiga að liggja fyrir tillögur að rannsóknarverkefni til norrænu embættismannanefndanna um jafnréttis- og vinnumál. Fyrirhugaður er á Íslandi sameiginlegur fundur jafnréttis- og vinnumálaráðherra um jafnlaunaverkefnið. Ég tel að eitt það mikilvægasta í jafnréttismálum sé að jafna laun karla og kvenna. Á það legg ég mikla áherslu í starfi mínu sem félagsmálaráðherra og hef þegar ákveðið að stuðla að þessum málum í mínu ráðuneyti með markvissum hætti.

Hitt atriðið sem við leggjum megináherslu á er úttekt á fæðingar- og foreldraorlofi á Norðurlöndunum. Mannauðurinn varðveitist best með því að tryggja að drengir og stúlkur, konur og karlar fái notið sín til fulls á heimili, í skóla og á vinnumarkaði. Ísland leggur mikla áherslu á að leita leiða til að auðvelda konum og körlum að samræma fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku. Þessi atriði hafa öðlast mikið vægi á evrópskum vettvangi hin síðari ár meðal, annars vegna þess hversu mjög hefur dregið úr fæðingartíðni.

Fæðingar- og foreldraorlof opnar feðrum leið til að sinna börnum og heimili. Þann 1. janúar 2001 tóku gildi á Íslandi ný lög um fæðingar- og foreldraorlof. Lögin mörkuðu nýtt upphaf í fæðingar- og foreldraorlofsmálum á Íslandi og eru að mínu mati mikið framfaraspor í þágu jafnréttis- og fjölskyldumála. Frá 1. janúar 2001 fengu feður sjálfstæðan rétt til fæðingar- og foreldraorlofs. Árið 2001 var rétturinn einn mánuður, árið 2002 var hann tveir mánuðir og síðan árið 2003, þrír mánuðir. Móðirin hafði á sama tíma þriggja mánaða sjálfstæðan rétt og síðan höfðu foreldrar þrjá mánuði þar sem þau gátu skipt með sér orlofinu. Foreldrum voru tryggð 80% af meðaltali heildarlauna.

Reynslan sýnir að árið 2001 nýttu 82,4% karla sér þennan rétt. Árið 2002 voru þeir 82,5%, en árið 2003 vegna janúar til október er hlutfall þeirra 76%. Tölurnar vegna 2003 eru ekki endanlegar þar sem unnt er að nýta sér þennan rétt í allt að átján mánuði frá fæðingu barns. Líklegt er að endanlegar tölur fyrir 2003 verði svipaðar og þær eru vegna áranna á undan. Launamunur kynjanna birtist í orlofsgreiðslunum þannig að árið 2001 námu greiðslur til kvenna 58,2% af greiðslum karla. Árið 2002 voru þær 60,2%, en frá janúar til október árið 2003 voru greiðslur til kvenna 61,2% af greiðslum karla. Munur á greiðslum eftir kynjum hefur því minnkað um 3%. Ekki er unnt að fullyrða að þessa breytingu megi eingöngu rekja til fæðingar- og foreldraorlofslaganna, en þó er líklegt að þau hafi haft einhver áhrif.

Á margan hátt má sjá jákvæð áhrif laganna. Fyrsta árið sem lögin voru í gildi fluttu blöðin um það fréttir að Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins hefði lent í nýjum vandræðum. Þannig var að þegar nokkuð var liðið á árið þá kom í ljós að um það bil fjórðungur liðsins átti von á barni og allir starfsmenn ætluðu auðvitað að nýta sér rétt sinn til fæðingarorlofs. Það fól í sér ákveðin aukaútgjöld fyrir Slökkviliðið sem hafði ekki reiknað með því í fjárhagsáætlun. Hvenær hefur karlavinnustaður þurft að taka tillit til fæðinga?

Mikilvægt er að fá samræmdar norrænar upplýsingar um nýtingu foreldra á fæðingar- og foreldraorlofi. Á formennskuárinu ætlum við að gera könnun á þessum málum á Norðurlöndunum. Embættismannanefndin hefur fengið jákvæð viðbrögð frá Norrænu samstarfsnefndinni -Nsk - um styrk við þetta verkefni.

Öll norrænu löndin hafa einhverjar opinberar reglur varðandi möguleika fólks til að fá leyfi frá vinnu vegna fæðingar barns. Mikill munur er á kerfinu innan Norðurlandanna og lög og reglur hafa tekið miklum breytingum hin síðari ár, ef til vill mest á Íslandi og í Danmörku. Það verkefni sem Ísland vill láta vinna hefur að markmiði að kanna hvaða áhrif mismunandi form fæðingar- og foreldraorlofa hafa á jafnrétti karla og kvenna og hvaða áhrif það hefur á möguleika karla og kvenna til að sameina atvinnuþátttöku og fjölskyldulíf.

Á öllum Norðurlöndum eru til rannsóknir, skýrslur, skoðanakannanir, lýsingar og tölfræði um einstaka þætti fæðingar- og foreldraorlofs og áhrif á ýmsa þætti tilverunnar. Það sem nú er þörf fyrir er samtvinnað yfirlit, úttekt á stöðu þekkingar á sviðinu þar sem sjónum er sérstaklega beint að því hvernig mismunandi reglur og útfærslur hafa haft áhrif á jafnrétti kynja og stöðu þeirra á vinnumarkaði. Hér er sem sagt leitað að svörum við því hvort fæðingarorlof hafi haft jákvæð eða neikvæð áhrif á möguleika kvenna á vinnumarkaði, launamun karla og kvenna, skiptingu heimilisstarfa, umhyggju feðra gagnvart börnum sínum og raunverulega möguleika karla og kvenna til að eiga sinn frama á vinnumarkaði en geta jafnframt lifað auðugu fjölskyldulífi. Og við viljum líka fá að vita hvað skoðanakannanir segja um mat karla og kvenna á lögum um fæðingarorlof og um hlutverk karla og kvenna í tilverunni.

Til að jafnrétti á vinnumarkaði náist er nauðsynlegt að bæði kynin fái notið sín á sem flestum starfssviðum. Það hefur löngum verið umrætt að konur skuli hasla sér völl á vettvangi karla, en minni áhersla hefur verið lögð á að karlar fái tækifæri til að gegna umönnunar- og uppeldistörfum. Ísland leggur áherslu á að jafnréttismálin verði skoðuð frá þessum sjónarhóli.

Ýmsir viðburðir verða á Íslandi á formennskuárinu. Hinn 4. maí n.k. er fyrirhugað að halda málþing á Akureyri um samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða í norrænu samstarfi. Stefnt er að því að skoða málefnið út frá víðu sjónarhorni og verða því fyrirlesararnir frá hinum ýmsu sviðum innan norræns samstarfs.

Ráðstefna verður haldin í júní undir heitinu Kvennahreyfingar; innblástur - íhlutun - irringar. Fjallað verður um þróun kvennahreyfinga og gildi þeirra í nútíð og framtíð.

Á árinu 2004 verða 30 ár liðin frá því að Norræna ráðherranefndin á sviði jafnréttismála var stofnuð. Ísland vill minnast þess með sérstökum hætti, meðal annars með því að líta til baka yfir áratuginn 1974–2004 og sjá hvað áunnist hefur á þessu sviði og hvað hefði betur mátt fara.

Ákveðið hefur verið að halda sérstakan hátíðarfund á Íslandi af þessu tilefni og tekið verður saman sögulegt yfirlit yfir þróun norræns samstarfs á þessu sviði í 30 ár.

Jafnréttismálin eru mikilvægur málaflokkur og legg ég mikla áherslu á að jafna rétt karla og kvenna í starfi mínu sem ráðherra. Norrænt samstarf er þýðingarmikið fyrir okkur öll og allt kapp er lagt á að Ísland leiði samstarfið á þessu ári vel og farsællega fyrir jafnréttismál á Norðurlöndunum.