Fundur Norðurlandaráðs

Herra forseti, kæru kollegar og góðir fundarmenn

Mannauðurinn er sá styrkleiki sem Norðurlandabúar geta státað sig af á alþjóðavettvangi. Norræni mannauðurinn er það afl sem knúið hefur hagsæld, menningu og velferð þessara landa áfram og komið þeim jafnframt á þann stað í alþjóðasamfélaginu sem þau er nú stödd. Það eru í sjálfu sér ekki hinar náttúrulegu auðlindir, þó þær vissulega skapi ákveðnar forsendur fyrir velmegun og tækifæri, heldur mannauðurinn sem þannig er gerður að tekist hefur á farsælan hátt að nýta þau tækifæri á friðsaman og árangursríkan hátt.

Því er ekki úr vegi, þegar áherslur eru lagðar fyrir hið norræna samstarf árið 2004, að gefa þessari sameiginlegu auðlind hinna norrænu þjóða gaum. Tilgangurinn er að velta fyrir sér þessum verðmætum, sem stundum eru talin sjálfsögð og sjálfgefin, en jafnframt skoða um leið hvernig unnt er að nýta í ríkara mæli þann styrk sem Norðurlönd búa yfir og felst í mannauði, sameiginlegum menningararfi og gildismati, svo og öflugu mennta-, vísinda- og nýsköpunarkerfi.

Í undirbúningi að formennskuáætlun Íslands í hinu norræna samstarfi, og er á verksviði félagsmálaráðuneytisins, hefur verið lögð áhersla á ofangreind markmið. Í því felst viðleitni til að varpa ljósi á mannauðinn í þeim verkefnum sem eru á sviði félag- og velferðarmála, og hvernig unnt er að hlúa betur að honum til að skapa enn frekari hagsæld og velferð fyrir Norðurlöndin.

Heilbrigðis- og félagsmálasvið
Heilbrigðis- og félagsþjónusta á Norðurlöndum eru mannaflafrekar þjónustugreinar þar sem fjöldi og færni starfsmanna á hverju sviði skiptir miklu máli. Í samanburði við önnur lönd er menntunarstig starfsfólks þessara þjónustugreina mjög hátt. Hér er því um að ræða mikinn mannauð sem nauðsynlegt er að varðveita og efla eftir því sem kostur er.

Stefnt er að því að gefa starfsmannamálum og þróun starfsmannastefnu meiri gaum en hingað til og nýta nútímastjórnunarhætti til að auka áhrif á og þátttöku starfsmanna í skipulagningu starfseminnar.

Á formennskuári Íslands verður unnið að því að löndin geri grein fyrir þróun starfsmannastefnu í heilbrigðis- og félagsþjónustunni og miðli upplýsingum um helstu nýjungar í starfsmannamálum í hverju landi.

Aðgerðir til að efla lýðheilsu miðast við að viðhalda og bæta heilbrigði þjóðarinnar eða tilgreindra þjóðfélagshópa með skipulegum, viðurkenndum og vísindalega sannreyndum aðgerðum. Til þeirra teljast ráðstafanir sem sérstaklega stuðla að því að draga úr sjúkdómum og slysum, svo og aðrar aðgerðir á sviði forvarna og heilsueflingar. Á tveggja til þriggja ára fresti er haldin norræn lýðheilsuheilsuráðstefna og hefur svo verið frá því á níunda áratug síðustu aldar. Af Íslands hálfu er talið mikilvægt að forsvarsmenn og sérfræðingar við lýðheilsustofnanir hittist reglulega og beri saman bækur sínar. Ísland mun því á formennskuári beita sér fyrir því að komið verði á laggirnar árlegum fundi lýðheilsustofnana á Norðurlöndum.

Eitt helsta verkefni öldrunarþjónustu á næstu árum verður að þróa og samhæfa allt þjónustunet aldraðra; heimilishjálp og heimahjúkrun, öldrunarlækningadeildir og stofnanavistun. Jafnframt þurfa að vera fyrir hendi úrræði til að mæta tímabundum félagslegum þörfum eldri borgara. Brýn þörf er á því að unnið verði að eflun menntunar starfsmanna og gera þarf störf í öldrunarþjónustunni eftirsóknarverðari þannig að unnt verði að manna starfsemina með hæfu starfsliði og stuðla að aukinni þjóðfélagsþátttöku aldraðra.

Á formennskuárinu mun Ísland leggja til að málefni aldraðra verði tekin til umræðu á fundum Norrænu embættismannanefndarinnar um heilbrigðis- og félagsmál. Fyrsti áfangi þeirrar umræðu felur í sér að löndin verða beðin um að gera grein fyrir stöðu mála hjá hverju þeirra og lýsa framtíðarsýn sinni til næstu 15 til 20 ára.

Þjónusta við fatlaða stendur á margan hátt á tímamótum. Nýjar og breyttar áherslur í þjónustu við fatlaða eru að ryðja sér til rúms þar sem meira er horft til möguleika þeirra og getu til að taka fullan þátt í lífi og starfi hvers samfélags. Á formennskuárinu mun Ísland leggja til að horft verði til nýrra leiða í atvinnumálum fatlaðra með því meðal annars að breyta þeirri hugsun að fötlun feli í sér óvinnufærni. Áherslan á að vera á lausnir á vinnumarkaði sem henta hverjum og einum í stað þess að bæta fötluðum upp tekjutap og hafa þá óvirka.

Á formennskuárinu mun Ísland leggja til að Norðurlöndin taki saman yfirlit yfir þjónustu sem veitt er börnum með ýmsar sérþarfir og fjölskyldum þeirra. Markmiðið er að miðla á milli landanna bestu aðferðum til að aðstoða fjölskyldur við uppeldi barnanna. Kannað verði sérstaklega hvort þjónusta sem hingað til hefur einungis verið ætluð til dæmis fjölskyldum með fötluð börn geti einnig gagnast öðrum fjölskyldum sem þurfa á aðstoð að halda, svo sem vegna veikinda eða félagslegra aðstæðna.

Jafnréttismál
Auðlegð Norðurlanda felst ekki síst í þeim mannauði sem þar er til staðar jafnt meðal kvenna sem karla. Þar skiptir máli að allir einstaklingar eigi jafna möguleika á að njóta eigin atorku og séu metnir að verðleikum óháð kynferði.

Ísland leggur sérstaka áherslu í formennskutíð sinni á tvö meginatriði. Í fyrsta lagi að brjóta til mergjar ástæður viðvarandi launamunar kynjanna. Þrátt fyrir aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði er enn fyrir hendi óútskýrður launamunur milli kynjanna. Á formennskuárinu verður unnið að því að leita leiða til að draga úr þessum mun og verður lögð rík áhersla á samstarf milli fagsviða jafnréttismála og vinnumarkaðsmála norrænu ráðherranefndarinnar. Í lok þessa mánaðar eiga að liggja fyrir tillögur að rannsóknarverkefni til norrænu embættismannanefndanna um jafnréttis- og vinnumál. Fyrirhugaður er á Íslandi sameiginlegur fundur jafnréttis- og vinnumálaráðherra um jafnlaunaverkefnið. Ég tel að eitt það mikilvægasta í jafnréttismálum sé að jafna laun karla og kvenna. Á það legg ég mikla áherslu í starfi mínu sem félagsmálaráðherra og hef þegar ákveðið að stuðla að þessum málum í mínu ráðuneyti með markvissum hætti.

Hitt atriðið sem við leggjum megináherslu á er úttekt á fæðingar- og foreldraorlofi á Norðurlöndunum. Mannauðurinn varðveitist best með því að tryggja að drengir og stúlkur, konur og karlar fái notið sín til fulls á heimili, í skóla og á vinnumarkaði. Ísland leggur mikla áherslu á að leita leiða til að auðvelda konum og körlum að samræma fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku. Þessi atriði hafa öðlast mikið vægi á evrópskum vettvangi hin síðari ár meðal annars vegna þess hversu mjög hefur dregið úr fæðingartíðni.

Fæðingar- og foreldraorlof opnar feðrum leið til að sinna börnum og heimili. Þann 1. janúar 2001 tóku gildi á Íslandi ný lög um fæðingar- og foreldraorlof. Lögin mörkuðu nýtt upphaf í fæðingar- og foreldraorlofsmálum á Íslandi og eru að mínu mati mikið framfaraspor í þágu jafnréttis- og fjölskyldumála. Frá 1. janúar 2001 fengu feður sjálfstæðan rétt til fæðingar- og foreldraorlofs. Árið 2001 var rétturinn einn mánuður, árið 2002 var hann tveir mánuðir og síðan árið 2003, þrír mánuðir. Móðirin hafði á sama tíma þriggja mánaða sjálfstæðan rétt og síðan höfðu foreldrar þrjá mánuði þar sem þau gátu skipt með sér orlofinu. Foreldrum voru tryggð 80% af meðaltali heildarlauna.

Reynslan sýnir að árið 2001 nýttu 82,4% karla sér þennan rétt. Árið 2002 voru þeir 82,5%, en árið 2003 frá janúar til október er hlutfall þeirra 76%. Tölurnar vegna 2003 eru ekki endanlegar þar sem unnt er að nýta sér þennan rétt í allt að átján mánuði frá fæðingu barns. Líklegt er að endanlegar tölur fyrir 2003 verði svipaðar og þær eru vegna áranna á undan. Launamunur kynjanna birtist í orlofsgreiðslunum þannig að árið 2001 námu greiðslur til kvenna 58,2% af greiðslum karla. Árið 2002 voru þær 60,2%, en frá janúar til október árið 2003 voru greiðslur til kvenna 61,2% af greiðslum karla. Munur á greiðslum eftir kynjum hefur því minnkað um 3%. Ekki er unnt að fullyrða að þessa breytingu megi eingöngu rekja til fæðingar- og foreldraorlofslaganna, en þó er líklegt að þau hafi haft einhver áhrif.

Mikilvægt er að fá samræmdar norrænar upplýsingar um nýtingu foreldra á fæðingar- og foreldraorlofi. Á formennskuárinu ætlum við að gera könnun á þessum málum á Norðurlöndunum.

Vinnumál
Vinnuafl er drifkraftur á vinnumarkaði, vinnuafl er mannauður. Án vinnuafls verður ekki vinna, og án vinnu er vinnuafl óvirkt.

Norðurlöndunum hefur tekist að skapa öflugan, heildstæðan og opinn vinnumarkað. Hið nána samstarf sem löndin hafa átt sín á milli um vinnumál og vinnumarkaðsaðgerðir hafa átt sinn þátt í því að stuðla að hárri atvinnuþátttöku, bæði kvenna og karla. Samstarfssamningur um frjálsan atvinnurétt á Norðurlöndum hefur þannig gagnast öllum og orðið fyrirmynd annarra ríkja.

Yfirlýst markmið er að styrkja samkeppnishæfni atvinnulífsins og ryðja úr vegi sem flestum hindrunum fyrir því að Norðurlönd verði sameiginlegur heimamarkaður. Íslendingar munu setja þessi markmið á oddinn. Hluti af því verður að greina mismun sem enn er á starfsskilyrðum norrænna fyrirtækja og hamlar þróun þeirra og samkeppnishæfni. Þá verður lagt mat á hvernig afnema megi þessar hindranir og efla streymi þekkingar og fjármagns milli landanna.

Íslendingar vilja leggja sitt af mörkum til að skapa meiri skilning á þessu og að áfangi náist í að efla samstarf þeirra sem stunda vísindarannsóknir og þeirra sem vinna að nýsköpun í atvinnulífinu. Mikilvæg forsenda þess er samstarf ráðherranefndar mennta og vísinda við ráðherranefnd atvinnumála.

Áhersla verður lögð á að auka samstarf við og milli norrænna stofnana sem hafa á dagskrá að bæta norrænt og alþjóðlegt umhverfi atvinnulífsins. Þá verður unnið að því að skapa tengsl milli þeirra og nýrrar stofnunar, Norrænu nýsköpunarmiðstöðina, sem tekur til starfa í byrjun árs 2004 á grunni Norræna iðnaðarsjóðsins og Norrænu prófunarstofunnar.

Á grundvelli skýrslunnar Vestur-Norðurlönd í norrænu samstarfi verður leitað leiða til að styrkja atvinnulíf og efnahagsþróun í Færeyjum og á Grænlandi. Lögð verður áhersla á rannsóknir og nýsköpun í atvinnulífinu og að mynduð verði tengslanet fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki.

Í samræmi við meginstef Íslands á formennskuárinu — Auðlindir Norðurlanda — verður lögð áhersla á samspil milli stefnu í menntun og þjálfun og stefnu í vinnumálum. Í þessu samhengi er gagnkvæm viðurkenning á starfsréttindum á Norðurlöndum afar þýðingarmikil og verður lögð áhersla á að hrinda í framkvæmd samstarfsverkefni um það.

Ísland hefur hug á að nýta niðurstöður úr verkefninu „Góðar fyrirmyndir fyrir þjónustu vinnumiðlunar á svæðum með einhæft atvinnulíf“. Á grundvelli þeirra verða kennslumöguleikar kannaðir og rannsakað hvaða áhrif vinnumiðlun hefur á slíkum svæðum.

Eldri starfsmenn sem hafa öðlast reynslu í starfi og starfsþjálfun er auðlegð sem ekki hefur verið nýtt sem skyldi. Ísland vill beita sér fyrir því á formennskutímanum að kannað verði með hvaða hætti koma megi í veg fyrir að fólk sé látið gjalda aldurs á vinnustað.

Ísland mun einnig beita sér fyrir endurskoðun á samstarfsáætlun Norðurlandanna á sviði vinnumála og vinnuverndarmála og undirbúa nýja áætlun sem tekur til áranna 2005 til 2008. Þá verður stuðlað að meira samráði til að bæta heilsuvernd og öryggi starfsmanna við stórframkvæmdir.

Lokaorð
Ég hef miklar væntingar til hins norræna samstarfs á árinu. Þetta er vandasamt verkefni sem Ísland hefur tekið að sér, að stýra þessu samstarfi, en ég er sannfærður um að sú áætlun sem liggur fyrir og kynnt hefur verið af Íslands hálfu, feli í sér tækifæri fyrir Norðurlöndin til að vinna enn betur saman að þessum mikilvægu málum, og að það takist að skapa betri mynd af mikilvægi norræna mannauðsins í velferð og menningu á Norðurlöndum.