Efling sérsveitar lögreglunnar
Forsaga: Hinn 11. desember 2003 lýsti dómsmálaráðherra því yfir við útskrift nemenda úr Lögregluskóla ríkisins, að hann hefði, með samþykki forsætisráðherra að höfðu samráði hans við utanríkisráðherra og fjármálaráðherra, ákveðið að beita sér fyrir að efla sérsveit lögreglunnar. Vísaði ráðherra í ræðu sinni til nýlegra atburða og vaxandi hörku í afbrotum í þessu sambandi. Í framhaldinu var unnið að tillögu fyrir ríkisstjórn um málið af hálfu dómsmálaráðuneytis með fulltrúum frá ríkislögreglustjóranum, lögreglustjórunum í Reykjavík og á Keflavíkurflugvelli auk þátttöku embættismanns í utanríkisráðuneytinu. Tillaga um eflingu sveitarinnar var samþykkt á fundi ríkisstjórnarinnar 10. febrúar 2004. Sama dag kynnti dómsmálaráðherra niðurstöðuna ríkislögreglustjóra, lögreglustjóranum í Reykjavík, formanni Landssambands lögreglumanna og formanni Lögreglufélags Reykjavíkur, og fundaði auk þess sérstaklega með nær öllum sérsveitarmönnum og greindi þeim frá fyrirhuguðum breytingum.
Frá þeim tíma hefur ráðuneytið ásamt ríkislögreglustjóra og lögreglustjóranum í Reykjavík og einnig með aðkomu Landssambands lögreglumanna unnið að ýmsum tæknilegum atriðum í tengslum við eflingu sérsveitarinnar, en miðað er við að breytingin öðlist gildi í dag, 1. mars 2004.
Efling sérsveitarinnar: Sú efling sérsveitarinnar sem hér um ræðir felst í því að 16 sérsveitarmanna hjá lögreglunni í Reykjavík heyra frá og með deginum í dag undir embætti ríkislögreglustjóra. Jafnhliða verður lögreglumönnum í Reykjavík fjölgað um 10 til að mæta því. Sú fjölgun lögreglumanna í Reykjavík verður að fullu komin til framkvæmdar 1. júní nk. Að því er síðan stefnt á næstu árum að fjölga sérsveitarmönnum frekar, þannig að sveitinni verði gert kleift að sinna lágmarkskröfum, með tilliti til almenns öryggis og skuldbindinga Íslands vegna flugverndar, siglingaverndar og friðargæslu. Þær aðgerðir sem nú eru boðaðar eru að mati ráðuneytisins nauðsynlegar til að unnt sé að tryggja öryggi landsmanna við nýjar aðstæður og standa við alþjóðlegar skuldbindingar.
Almennt um hlutverk og skipulag sérsveitarinnar: Sérsveitin er nú skipuð 21 manni. Allt forræði sérsveitar lögreglunnar er hjá ríkislögreglustjóranum svo sem starfræksla, stærð, búnaður, þjálfun, rekstur og stefnumótun um verkefni og vinnuaðferðir.
Í ljósi vaxandi hörku í afbrotum er brýnt að efla sérsveitarlöggæslu á landinu öllu. Með því yrði öryggi lögreglumanna og þar með alls almennings aukið. Þær breytingar sem nú eru kynntar miða einmitt að því að tryggja þetta.
Í hinu nýja skipulagi fær sérsveitin stöðu stoðdeildar undir forsjá ríkislögreglustjórans og sérsveitarmenn hjá lögreglunni í Reykjavík heyra undir embætti ríkislögreglustjóra. Með þessari skipan er hreyfanleiki sérsveitarmanna milli umdæma á höfuðborgarsvæðinu og um landið allt mun betur tryggður en áður. Við úrlausn verkefna innan lögregluumdæma lúta sérsveitarmenn stjórn viðkomandi lögreglustjóra. Auk þess að styrkja allt lögreglustarf í landinu tryggir þessi nýskipan, að sérsveitin raskar ekki lengur starfsemi almennrar deildar lögreglunnar í Reykjavík vegna brotthvarfs manna til sérsveitarstarfa eða þjálfunar. Engu að síður munu sérsveitarmenn sinna áfram almennum lögreglustörfum samhliða þjálfun og verkefnum sem sérsveitarmenn, því erfið og krefjandi, dagleg lögregluverkefni eru í reynd raunhæf þjálfun. Þeir munu þannig nýtast daglega til almennra löggæslustarfa, einkum á höfuðborgarsvæðinu, en jafnframt í sérstök verkefni um allt land.
Þjálfun annarra: Sérsveitarmenn þjálfa almenna lögreglumenn á vegum Lögregluskóla ríkisins og annast síþjálfun fyrir lögreglulið á sviði mannfjöldastjórnunar. Fram hafa komið óskir um að sveitin veiti aðstoð við þjálfun þeirra, sem fara til starfa á vegum íslensku friðargæslunnar og er þessum breytingum á sérsveitinni m.a. ætlað að mæta þeim óskum. Sérstakur starfshópur um varnarviðbúnað vegna notkunar eiturefna, sýkla- og geislavopna hér á landi hefur einnig rætt um hlutverk sérsveitar vegna þjálfunar og viðbragða.
Flugvernd: Samkvæmt flugverndaráætlun Íslands og lögreglulögum ber lögreglan sérstaka ábyrgð á alþjóðaflugvöllum/landamærastöðvum. Lögreglunni ber að koma í veg fyrir og upplýsa afbrot eða tilraunir til brota á flugvöllum og gegn loftförum m.a. með áhættugreiningu og söfnun upplýsinga. Hún á að hafa eftirlit með komu/brottfararfarþegum, sem geta verið ógn gegn flugstarfsemi. Lögreglustjórar skulu í samvinnu við ríkislögreglustjórann og flugmálastjórn gera neyðaráætlanir til varnar og hindrunar flugrána, skemmdarverka, sprengihótana, árása og almennu uppþoti. Lögreglustjórar sækja til ríkislögreglustjórans sérfræðiaðstoð í viðbrögðum gegn hermdaverkahópum, vopnaðri milligöngu, samningaviðræðum vegna gíslatöku og sprengjueyðingu. Lögreglustjórar sækja til ríkislögreglustjórans sérfræðiaðstoð vegna viðeigandi vopnaðra aðgerða við meiriháttar atvik á flugvöllum.
Það er skylda íslenskra stjórnvalda að hindra að flugvél sem rænt hefur verið komist á loft. Kröfur um slíkt hafa aukist eftir atburðina 11. september 2001. Lega Íslands og hin mikla umferð á flugstjórnarsvæði íslenskra yfirvalda auka líkur á því að hér lendi flugvél í höndum ræningja. Þá er ekki heldur útilokað að flugvél verði rænt hérlendis. Því þurfa íslensk stjórnvöld að miða viðbúnað við að flugvél, sem hefur verið rænt, lendi á millilandaflugvöllum á Íslandi, Keflavíkurflugvelli, Reykjavíkurflugvelli, Akureyrarflugvelli og flugvöllunum við Egilsstaði og Sauðárkrók. Sérsveit ríkislögreglustjórans hefur æft áhlaupsaðgerðir um borð í flugvélar vegna flugrána og er hluti af skipulögðum viðbúnaði samkvæmt neyðaráætlun vegna flugverndar fyrir Keflavíkurflugvöll. Efling sveitarinnar sem nú er kynnt og fyrirhuguð er á næstu árum er ætlað að styrkja sveitina enn frekar til að geta tekist á við verkefni af þessum toga.
Siglingavernd: Staðfestur hefur verið nýr viðauki við SOLAS, alþjóðasamþykktina um öryggi mannslífa á hafinu, svonefndur alþjóðakóði um skipa- og hafnavernd, sem felur í sér lýsingu á skuldbindingum aðildarríkja samþykktarinnar, þ. á m. Íslands. Sérstakur stýrihópur er nú að störfum til að skilgreina, hvað gera þurfi hér til að fullnægja skuldbindingum samkvæmt kóðanum. Byggt er á kerfisbundinni áhættugreiningu og mati á ógnunum eða váatvikum, afleiðingum slíkra atburða, fyrirmælum um hvernig bregðast eigi við þeim og hvernig koma megi í veg fyrir þá. Umfang og eðli nauðsynlegra verndarráðstafana fer eftir hættunni, sem talin er steðja að viðkomandi hafnarstarfsemi. Sérsveitin hefur undirbúið sig til að takast á við verkefni á þessu sviði og verður frekar hugað að því á næstu misserum.
Friðargæsla: Íslenskir sérsveitarmenn hafa tekið þátt í friðargæslustörfum í Kosovo þar sem þeir hafa verið vopnaðir við störf sín og haft fullt lögregluvald. Hafa þeir verið í sérsveitum alþjóðlega lögregluliðsins og getið sér gott orð. Þátttakan hefur verið sérsveitarmönnum góður skóli og mikilvægt að sérsveitin taki áfram þátt í alþjóðlegri friðargæslu. Aukinn styrkur sérsveitarinnar gefur íslenskum stjórnvöldum ný tækifæri til alþjóðlegrar þátttöku í friðargæslu og til að bregðast fyrirvaralítið við sérstökum óskum, þ.á m. um öryggisaðstoð.
Næstu skref: Á þessu ári felur þessi breyting í sér fjölgun um 10 lögreglumenn hjá lögreglustjóranum í Reykjavík og tilflutning 16 sérsveitarmanna frá lögreglustjóranum í Reykjavík til ríkislögreglustjóra. Þegar á næsta ári verður sérsveitarmönnum fjölgað enn frekar og er unnið að undirbúningi málsins í tengslum við fjárlagagerð. Er fyrirhugað að sú fjölgun sérsveitarmanna verði ekki einungis á höfuðborgarsvæðinu heldur einnig á Keflavíkurflugvelli og Akureyri. Er að því stefnt að innan fárra ára verði rúmlega 50 lögreglumenn í sérsveitinni.
Upplýsingar um kostnað: Sú efling sérsveitarinnar sem hér er boðuð er nokkuð kostnaðarsöm. Kostnaður við fjölgun lögreglumanna hjá lögreglustjóranum í Reykjavík um 10 og við rekstur vaktbifreiðar sérsveitarinnar nemur tæpum 60 m.kr. á ársgrundvelli. Ætla má að kostnaður við frekari stækkun sveitarinnar á næstu árum nemi um 250 m.kr. þegar allt er talið.
Dóms- og kirkjumálaráðuneyti
1. mars 2004