Ársþing SSNV
Fundarstjóri, góðir fundarmenn,
Það er ekki hægt að segja annað en að sviptivindar hafi farið um þjóðlífið á undanförnum mánuðum. Sjaldan hefur jafn mikið verið fjallað í fjölmiðlum um stjórnmálaástandið en nú á vormánuðum, þótt að mínu mati hafi stundum verið ríkara tilefni til en svonefnt fjölmiðlafrumvarp og það moldviðri sem það mál hefur valdið. Hið sama má raunar segja um þær breytingar á ríkisstjórninni sem nú standa fyrir dyrum.
Hitt hefur fengið minni athygli í umræðunni, nú þegar líður að því að formenn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins skipti á ráðherrastólum á þessu hausti, að ástandið hér á landi harla gott. Framkvæmdir á hálendinu og uppsveifla í atvinnulífi hafa haft þau áhrif að atvinnuleysi hefur minnkað mjög, þótt ég vildi gjarnan sjá það minnka enn meira og helst hverfa alveg. Íslensk fyrirtæki skila góðum hagnaði og ekki annað að sjá en að skeið mikils hagvaxtar standi yfir. Það er því ekki hægt að segja annað en að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar á undanförnum árum sé að skila árangri.
Nú er ljóst að skatttekjur hins opinbera eru að aukast, einkum vegna mikilla framkvæmda á Austurlandi. Af þeim sökum má vænta þess að hagur sveitarfélaganna vænkist einnig frá því sem verið hefur. Þetta sést meðal annars á því að hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í innheimtum skatttekjum ríkissjóðs á síðasta ári voru um 150 m.kr. hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum og munu þeir fjármunir væntanlega skila sér í auknum framlögum til sveitarfélaganna á yfirstandandi ári, sem mun örugglega koma í góðar þarfir víða. Ég hef væntingar um að þessi aukning muni halda áfram á næstu árum.
Almennt um fjármál hins opinbera
Það mun skipta miklu á komandi árum, þar sem veruleg hætta er á þenslu, að stjórnvöld gangi á undan með góðu fordæmi og sýni aðhald og styrka fjármálastjórn. Það er líka mikilvægt að aðilar vinnumarkaðarins og hið opinbera taki höndum saman um að verja þá stöðugu kaupmáttaraukningu sem hér hefur tekist að halda við á undanförnum árum.
Sveitarfélögin standa nú frammi fyrir verkfalli grunnskólakennara í upphafi skólaárs. Samningamenn sveitarfélaganna telja kröfur kennara vera ósanngjarnar og ekki er hægt að segja að fulltrúar kennara hafi farið fögrum orðum um afstöðu fulltrúa sveitarfélaganna. Það stefnir því í harða og langvarandi kjaradeilu, ef marka má orð samningsaðila. Við skulum samt vona að lausn finnist innan skamms, þannig að ekki verði of mikil röskun á skólahaldi, sem verst bitnar á þeim sem síst skyldi, ungdómi þessa lands.
Það má hins vegar öllum vera ljóst að fjárhagsstaða sveitarfélaga leyfir ekki miklar launahækkanir nú um stundir, eins og niðurstöður ársreikninga margra sveitarfélaga staðfesta. Það er einnig rétt að minna á það að veigamikil ástæða þess stöðugleika, sem einkennt hefur efnahagslífið á undanförnum árum, er sú að foringjar verkalýðshreyfingarinnar hafa áttað sig á því að miklar kauphækkanir skila sér sjaldnast til launþega í hærri kaupmætti. Reynslan hefur einmitt sýnt það að slíkar hækkanir étast strax upp í aukinni verðbólgu.
Efling sveitarstjórnarstigsins
Meginefni þessa ársþings SSNV er verkefni sem ríkisstjórnin og Samband íslenskra sveitarfélaga standa sameiginlega að og hefur hlotið nafnið Efling sveitarstjórnarstigsins. Þeir Hjálmar Árnason, formaður verkefnisstjórnar og Guðjón Bragason, formaður sameiningarnefndar, munu hér á eftir fjalla um einstaka þætti verkefnisins, sem í heildina má segja að hafi gengið vel. Ég ætla því að takmarka efnið nokkuð í þessu erindi og ræða einkum um stöðuna í fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga.
Í upphafi verkefnisins um eflingu sveitarstjórnarstigsins var gert ráð fyrir því að breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga yrðu ákveðnar út frá þeim tillögum sem verkefnisstjórn og sameiningarnefnd myndu leggja fram um breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og á sveitarfélagaskipan. Sérstök tekjustofnanefnd var skipuð í lok síðasta árs og hefur það verið afstaða mín að umræðu um fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga væri sem mest beint í þann farveg. Því miður hefur verið ágreiningur innan nefndarinnar, um verksvið hennar og hafa þeir sem að verkefninu standa komist að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að tillögur sameiningarnefndar um breytingar á sveitarfélagaskipan, sem hafa legið fyrir frá því í júlí, verði ekki kynntar fyrr en sátt hefur náðst um þennan ágreining
Fulltrúar sambandsins hafa viljað ræða ýmis gömul ágreiningsmál, svo sem um tekjutap vegna einkahlutafélaga og húsaleigubætur, auk þess sem þeir telja nauðsynlegt að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga í heild sinni, en þeir voru síðast endurskoðaðir árið 2000. Um þetta hefur ekki náðst sátt í nefndinni og hefur það óneitanlega bitnað á verkefninu í heild sinni. Unnið er að farsælli lausn málsins svo unnt verði að halda verkefninu áfram af fullum krafti.
Samskipti ríkis og sveitarfélaga
Ég legg mikla áherslu á það í mínu starfi að eiga góð samskipti við sveitarfélögin og tel að í sameiningu verðum við að horfa heildstætt á ástandið í þjóðarbúskapnum á næstu árum, í stað þess að karpa úr hófi um einstök ágreiningsefni. Til þess að koma í veg fyrir þenslu á þessu hagvaxtarskeiði er mikilvægt að sveitarfélögin nýti auknar tekjur til þess að greiða niður skuldir eins og svigrúm leyfir fremur en að ráðast í miklar fjárfestingar. Fjárfestingaþörf sveitarfélaga ætti raunar að öllu eðlilegu að fara minnkandi enda hafa nú flest sveitarfélög lokið átaki til einsetningar grunnskólans. Bæði sveitarfélög og ríkisvaldið verða að temja sér aðhaldssemi í áætlanagerð og ráðdeild í fjármálum. Að mati ráðuneytisins og eftirlitsnefndar með fjármálum sveitarfélaga er ástæða til að benda sveitarfélögum á að bæta vinnubrögð við gerð fjárhagsáætlana og hefur ráðuneytið í hyggju að senda leiðbeiningar til allra sveitarfélaga á næstunni í þeirri von að það muni verða til þess að sveitarfélög fylgi betur sínum fjárhagsramma á komandi árum.
Ég held að bæði af hálfu ríkis og sveitarfélaga sé vilji til þess að efla samstarf þessara aðila. Þannig má nefna að fyrir tveimur árum náðist samkomulag um tilraunaverkefni sem gengur út á að stjórnarfrumvörp og reglugerðir sem einvörðungu eða að verulegu leyti hafa bein áhrif á sveitarfélögin verði kostnaðarmetin með tilliti til heildaráhrifa á fjárhag sveitarfélaga. Verkefninu var upphaflega ætlað að standa yfir frá 1. janúar 2003 til 30. júní 2004 en það hefur nú verið framlengt um tvö ár. Auk félagsmálaráðuneytis og umhverfisráðuneytis er menntamálaráðuneytið nú orðið þátttakandi í verkefninu og er kostnaðarmat unnið í samræmi við reglur sem unnar hafa verið af starfshópi sem skipaður var fulltrúum sveitarfélaga og ríkisins. Ég tel að hér sé um að ræða mikilvægt skref til að auka skilning innan ríkiskerfisins fyrir málefnum sveitarfélaga en ákvörðun um fyrirkomulag til framtíðar verður tekin að loknum reynslutímanum.
Af átta liðum sem tilgreindir voru í síðustu sameiginlegu yfirlýsingu um breytingar á fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga frá 4. desember 2002 hafa allir nema einn verið útkljáðir. Er þar um að ræða framhald vinnu við að gera verkaskipti ríkis og sveitarfélaga skýrari. Viðræður hafa átt sér stað milli ríkis og sveitarfélaga um ábyrgð á tónlistarfræðslu á framhaldsstigi og er vonandi stutt í það að samkomulag takist. Á mörgum öðrum málefnum er varða verkaskipti, og fjallað er um í yfirlýsingunni, er tekið í tillögum verkefnisstjórnar um eflingu sveitarstjórnarstigsins, sem Hjálmar Árnason mun fjalla um hér síðar í dag. Einnig hafa ný mál skotið upp kollinum, svo sem um kostnaðarskiptingu vegna eyðingar refa og minnka, sem eru nú nánast til lykta leidd.
Það er því alls ekki rétt að tala eingöngu á neikvæðum nótum um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Margt hefur áunnist á liðnum árum en það er líka mikilvægt að menn vinni saman af heilindum í þá átt að þróa hér á landi gott samfélag fyrir komandi kynslóðir.
Stefnumótun í húsnæðismálum - 90% lán
Það var stigið mikið framfaraspor í húsnæðismálum þegar Íbúðalánasjóður tók til starfa í ársbyrjun 1999. Íbúðalánasjóður gerir ekki greinarmun á lánveitingum milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar og þannig á hann stóran þátt í því að gera fólki kleift að ákveða sjálft hvar og hvernig það vill búa. Ég tel því mikilvægt að standa vörð um sjóðinn.
Með stofnun sjóðsins var mörkuð ný sýn í húsnæðismálum. Horfið var frá lokuðu og flóknu félagslegu íbúðakerfi sem takmarkaði valfrelsi og frumkvæði fólks til að koma sér þaki yfir höfuðið. Þann 1. júlí sl. tóku gildi breytingar á útlánum og fjármögnun sjóðsins. Sjóðurinn greiðir lánin nú út í peningum og hefur húsbréfakerfið þar með verið lagt niður í núverandi mynd, til mikilla hagsbóta fyrir íbúðakaupendur og húsbyggjendur.
Einföldun á verðbréfaútgáfu sjóðsins hefur jafnframt skilað sér í lægri ávöxtunarkröfu, sem skilar sér beint til lántakenda í formi lægri vaxta. Útlánavextir af almennum lánum hafa þannig lækkað um 0,75% frá því í júlí á þessu ári, úr 5,1% í 4,35% .
Nú hafa þau merkilegu tíðindi orðið í kjölfar þessara breytinga, að bankar og sparisjóðir eru farnir að bjóða sambærileg vaxtakjör og Íbúðalánasjóður. Flestir fagna auðvitað þessari breytingu, en um leið spyrja margir hvernig á því standi að bankarnir hafi ekki fyrir löngu verið búnir að þessu! Við því höfum við enn fengið lítil svör. Ég dreg þó enga dul á þá skoðun mína að breitt fjármögnun húsnæðislána Íbúðalánasjóðs með tilheyrandi vaxtalækkun, veldur þar mestu. Frá því ný lög tóku gildi 1. júlí sl. hafa vextirnir lækkað úr 5,1% í 4,35% eða um 0,75%. Árlegur vaxtakostnaður á hámarksláni Íbúðalánasjóðs hefur þannig á tæpum tveimur mánuðum lækkað um nálægt 73.000 kr.
Þessi þróun mun vitaskuld hafa einhver áhrif á Íbúðalánasjóð, en ég tel ljóst að sjóðurinn muni áfram hafa mikilvægu hlutverki að gegna þótt markaðshlutdeild hans kunni að minnka eitthvað. Bankarnir treysta sér til dæmis ekki til þess að bjóða sama lánshlutfall á landsbyggðinni og í Reykjavík, sem vitaskuld þýðir að Íbúðalánasjóður mun áfram hafa mikla þýðingu fyrir eflingu byggðar á landsbyggðinni.
Á sama hátt mun sjóðurinn áfram hafa það hlutverk að hjálpa hinum tekju- og efnaminni íbúum þessa lands að koma sér þaki yfir höfuðið og loks mun sjóðurinn áfram veita lán til byggingar leiguíbúða. Það er því síður en svo komið að því að leggja sjóðinn niður eða einkavæða hann og miklu frekar má segja að tíðindi síðustu daga undirstriki það sem ég hef alltaf sagt, að bankarnir muni aldrei geta tekið að sér það hlutverk að tryggja öllum landsmönnum ódýrt fjármagn til íbúðakaupa, óháð fjárhag og búsetu.
Frekari breytinga er að vænta hjá Íbúðalánasjóði á næstunni. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks segir að lánshlutfall almennra íbúðalána verði hækkað á kjörtímabilinu í áföngum í 90% af verðgildi eigna, að ákveðnu hámarki. Eitt fyrsta málið sem ég beitti mér fyrir þegar ég settist í stól félagsmálaráðherra var að hrinda af stað vinnu við að undirbúa tillögur um hækkun almennra lána til íbúðarkaupa. Eftirlitsstofnun EFTA hefur nú komist að þeirri niðurstöðu að húsnæðiskerfið – og þær breytingar sem fyrirhugað er að gera á því – standist ákvæði EES-samningsins. Það á því ekkert að vera því til fyrirstöðu að breyta lögum um húsnæðismál til að innleiða 90% húsnæðislán.
Þessi breyting mun efla möguleika ungs fólks til að geta átt örugg húsnæði fyrir fjölskylduna. Á fyrstu árum fjölskyldunnar eru útgjöld jafnan mest vegna fjárfestingar í námi, húsnæði og vegna barnauppeldis. Með því að tryggja 90% lán til íbúðarkaupa að ákveðnu hámarki, er verið að létta róðurinn hjá ungu fólki og draga úr þörf á dýrari lánum.
Við breytingar á íbúðalánakerfinu þarf m.a að gæta þess að núverandi réttur þeirra sem kost eiga á viðbótaláni verði ekki skertur. Um þriðjungur útlána Íbúðalánasjóðs eru 90% lán vegna viðbótarlánakerfisins. Í dag eru lánin ætluð þeim sem þurfa sérstaka aðstoð við íbúðakaup. Aðkoma sveitarfélaga að viðbótarlánakerfinu hefur verið mikilvæg. Sveitarstjórnum hefur verið heimilt að setja sér reglur um veitingu viðbótarlána með því að taka mið af ákveðnum þáttum.
Eftir er að útfæra breytinguna nákvæmlega en stefnt er að því að sveitarfélögin hætti þátttöku í fjármögnun viðbótarlána. Það er þó ekki þar með sagt að sveitarfélögin eigi að hætta allri fjármögnun húsnæðiskerfisins en eftir er að taka upp viðræður við þau um hlutverk sveitarfélaga á sviði húsnæðismála á komandi árum.
Góðir sveitarstjórnarmenn.
Mér er kunnugt um að tillaga sem samþykkt var á fulltrúaráðsfundi Sambands íslenskra sveitarfélaga vorið 2003, um stækkun sveitarfélaga, sætti talsverðri gagnrýni. Í tillögunni var gert ráð fyrir því að meirihluti atkvæða á öllu því svæði þar sem kosning fer fram ráði úrslitum um það hvort sameiningin telst samþykkt. Ég flutti frumvarp um breytingu á sveitarstjórnarlögum á síðasta þingi þar sem farin var önnur, og að mínu mati lýðræðislegri, leið. Það er því öruggt að engin sveitarfélög verða þvinguð til sameiningar á komandi ári, þegar fram fer atkvæðagreiðsla um tillögur sameiningarnefndar.
Ég legg hins vegar á það áherslu að allir sveitarstjórnarmenn eiga að vera tilbúnir að taka virkan þátt í umræðu um framtíð sveitarstjórnarstigsins. Sú umræða á auðvitað ekki að snúast eingöngu um það hvort við erum með eða á móti sameiningu sveitarfélaga. Þvert á móti vil ég að við skiptumst á skoðunum um það hvaða hlutverki sveitarfélögin eigi að gegna á komandi árum og áratugum. Hlutverk sveitarfélaganna hefur breyst mikið og það mun halda áfram að taka breytingum á komandi árum. Það er skýr afstaða Alþingis, ríkisstjórnarinnar og mikils meirihluta sveitarstjórnarmanna að við eigum að efla og stækka sveitarfélögin til að þau geti sinnt betur þeim auknu verkefnum sem þeim eru falin af löggjafanum og innt af hendi þá þjónustu sem íbúarnir gera kröfu um.
Í þessum efnum megum við ekki aðeins tala um stöðuna eins og hún er í dag - við verðum líka að horfa til framtíðar. Flest getum við verið sammála um það að ýmis þjónusta sem ríkisvaldið innir af hendi geti allt eins verið á ábyrgð sveitarfélaganna og að sveitarstjórnarmenn hljóti a.m.k. flestir að hafa miklu skýrari hugmyndir um þarfir íbúa sinna heldur en embættismenn ríkisins.
Við getum örugglega orðið sammála um að í öllum landshlutum séu sóknarfæri. Eitt af því sem menn hljóta að velta fyrir sér er hvort núverandi sveitarfélagaskipan standi í vegi fyrir framþróun. Sjálfsagt greinir menn á um hvort svo sé, og hvort núverandi fyrirkomulag sé viðunandi til framtíðar. Aðalatriðið er samt að sveitarstjórnarmenn vinni sameiginlega að uppbyggingarstarfi á komandi árum, gleymi hrepparíg og séu opnir fyrir breytingum í framfaraátt.
Á komandi mánuðum mun eiga sér stað áhugaverð umræða sem er mikilvægt að þið, sveitarstjórnarmennirnir, hafið kjark og dug til að virkja íbúana til að verða virkir þátttakendur í. Það er von mín að sú umræða verði málefnaleg og að við náum því markmiði að efla sveitarstjórnarstigið til framtíðar. Það hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra.