Félagsleg húsnæðismál á Íslandi
Góðir ráðstefnugestir.
Kæru norrænu vinir.
Það er mér sérstök ánægja að fá að ávarpa ráðstefnu ykkar í dag og að NBO skuli halda ráðstefnu og ársfund hér á Íslandi. Norrænt samstarf í húsnæðismálum er að mínu mati gagnlegt fyrir öll Norðurlöndin. Samvinna og miðlun upplýsinga um stöðu og reynslu af aðgerðum í húsnæðismálum landanna hefur sannað gildi sitt. Við Íslendingar höfum haft mikið gagn af samstarfinu og má í því sambandi t.d. nefna húsbréfakerfið, húsaleigubætur og ekki síst tilkomu húsnæðissamvinnufélaga sem eiga djúpar rætur í norrænu samstarfi.
Húsnæðismálin eru nú í brennidepli eins og oft áður enda húsnæðið einn af hornsteinum velferðar hverrar fjölskyldu. Síðustu daga hafa almennar lánastofnanir stigið stórt framfaraspor inn á húsnæðislánamarkaðinn en Íbúðalánasjóður hefur nánast alfarið séð um lánsfjármögnun vegna íbúðaröflunar. Alþingi samþykkti í vor tillögur mínar um endurskipulagningu verðbréfaútgáfu Íbúðalánasjóðs. Markmiðið með breytingunum var að einfalda útgáfuna með því að gefa út eina tegund bréfa, íbúðabréf, í stað tveggja áður. Þetta stuðlar að aukinni hagkvæmni fjármögnunar til hagsbóta fyrir lántakendur og skapar forsendur fyrir aukinni þátttöku erlendra fjárfesta sem væntanlega hefur jákvæð áhrif á vaxtaþróun. Sú hefur orðið raunin og hafa vextir Íbúðalánasjóðs lækkað um 0,75% í 4,35%. Þessi breyting hefur einnig rutt brautina fyrir banka og sparisjóði sem buðu fyrir nokkrum dögum síðan 80% lán með 4,4% raunvöxtum.
Ég setti mér það markmið þegar ég tók við sem félagsmálaráðherra fyrir rúmu ári að móta heildstæða húsnæðisstefnu. Annars vegar legg ég áherslu á að auka möguleika fólks að eignast eigið húsnæði með því að hækka lánshlutfall Íbúðalánasjóðs til íbúðaröflunar í allt að 90% af verði íbúðarinnar. Hins vegar legg ég áherslu á að efla og renna styrkari stoðum undir almennan leigumarkað. Að þessum tveimur verkefnum er unnið í félagsmálaráðuneytinu.
Séreignarstefnan verið ríkjandi á Islandi líkt og í Noregi enda eigum við rætur að rekja til víkinga sem flúðu ofríki Haraldar hárfagra á sínum tíma. Í sögukennslu lærðum við að það hefðu verið öflugustu víkingarnir sem flúðu, úrvalið, sem settist að á Íslandi. Aðrir hafa sagt að þeir sem settust hér að hafi verið þeir sem voru sjóveikir og treystu sér ekki til að fara til baka til Noregs. Í öllu falli er margt líkt með skyldum í húsnæðismálum.
Nærri 80% búa í eigin húsnæði. Unnið er að frumvarpi sem gerir ráð fyrir að Íbúðalánasjóður fái heimild til að lána 90% lán til íbúðarkaupa frá 1. janúar 2005. Áður höfðu þessi áform verið tilkynnt Eftirlitsstofnun EFTA sem samþykkti 11. ágúst síðastliðinn ákvörðun sem felur í sér staðfestingu þess efnis að starfsskilyrði Íbúðalánasjóðs brjóti ekki gegn ákvæðum EES-samningsins. Með því að tryggja 90% lán til íbúðarkaupa að ákveðnu hámarki, sem ég er að vinna að, er verið að létta róðurinn hjá ungu fólki og draga úr þörf á dýrum lánum.
Leigumarkaður er mikilvæg forsenda fyrir öflugum húsnæðismarkaði. Nefnd er að vinna að því að yfirfara stöðu leigumarkaðar og kanna hvort þörf sé á eflingu hans og þá koma með tillögur til úrbóta. Stofnað var til átaks í byggingu leiguíbúða árið 2001 í samvinnu við sveitarfélög, Íbúðalánasjóð og lífeyrissjóði sem heimilar lán til byggingar rúmlega 2.200 íbúða á fjórum árum með sérstökum kjörum. Aðilar að átakinu gerðu rammasamning við húsnæðissamvinnufélagið Búseta um heimild til byggingar og reksturs 300 íbúða í þessu átaki.
Leitað var til Búseta um þátttöku í átakinu vegna þess að félagið hefur góða reynslu og farsælt starf að baki. Búseti og leigufélag á vegum Reykjavíkurborgar, Félagsbústaðir, hafa verið í fararbrjósti fyrir nýjungum og endurbótum á leigumarkaði. Félagslegar leiguíbúðir hafa fengið nýjan og betri sess fyrir tilstuðlan Félagsbústaða. Stórstígar framfarir hafa orðið frá því að Reykjavíkurborg færði rekstur þeirra yfir í sérstakt rekstrarfélag, til Félagsbústaða. Gæði íbúðanna hafa aukist, umgengni batnað og er ánægja leigjenda í samræmi við það. Reksturinn er öflugur og hefur framboð leiguíbúða aukist verulega síðastliðin ár þó langt sé frá því að unntt hafi verið að anna eftirspurn. Biðlistar eru langir og hefur Reykjavíkurborg enn á ný gripið til nýsköpunar og tilrauna með því að bjóða fólki sem er á biðlista eftir félagslegu leiguhúsnæði sérstakar húsleigubætur sem koma til viðbótar almennum húsaleigubótum. Með sérstökum húsaleigubótum er fólki á biðlistum eftir félagslegu húsnæði í Reykjavík gert kleift að leigja á almennum markaði með félagslegri aðstoð án þess að binda hana við Félagsbústaði. Félagsmálaráðuneytið fylgist náið með þessari áhugaverðu tilraun Reykjavíkurborgar. Að mínu mati er skynsamlegra að tengja félagslega aðstoð við einstaklingana frekar en sérstakar íbúðir.
Staðan á leigumarkaðnum er góð, hefur aldrei verið betri að því að best verður séð. Sérstaka átakið hefur skilað góðum árangri, framboð hefur aukist verulega og nýir aðilar, bæði félög og fyrirtæki, hafa komið inn á markaðinn. Aukið framboð hefur haldið leiguverði niðri.
Nefndin sem vinnur að úttekt á leigumarkaði mun skila niðurstöðum á næstunni. Ábendingum frá nefndinni hefur þegar verið komið á framfæri við umhverfisráðuneytið um nauðsyn þess að endurskoða byggingarlög með það fyrir augum að auka svigrúm í byggingarlögum og reglugerðum varðandi kröfur um lágmarksstærðir herbergja, þvottahús og bílskýli. Þessi atriði geta haft veruleg áhrif á byggingarkostnað. Þekking og umræða um byggingarkostnað hefur verið mjög takmörkuð hér á landi. Rannsóknir þarf að efla og getum við án efa haft gagn af norrænu samstarfi í því sambandi.
Húsnæðissamvinnufélög hér á landi eru tiltölulega ung. Þau tvö stærstu eru Búseti sem stofnaður var í október 1983 og Búmenn sem var stofnað 1998, en félagsaðild þeirra þeirra síðarnefndu er bundin við 50 ára og eldri. Það hefur sýnt sig að búseturéttur hentar vel bæði fyrir unga og eldri borgara. Fyrstu lög um húsnæðissamvinnufélög voru sett árið 1991 en gerð var heildarendurskoðun á lögunum í fyrra.
Húsnæðissamvinnufélögin á Íslandi eru mikilvægur þáttur í húsnæðiskerfinu. Þau hafa reynst farsæl og verið kyndilberar samvinnuhugsjónar í húsnæðismálum.
Á ráðstefnu ykkar eru áhugaverðir fyrirlesarar og umræður um húsnæðismál. Megi ráðstefnan og dvöl ykkar hér á Íslandi verða sem ánægjulegust.