Fjórðungsþing Vestfirðinga

Fundarstjóri, góðir fundarmenn,

Inngangur
Það er ekki hægt að segja annað en að sviptivindar hafi farið um þjóðlífið á undanförnum mánuðum. Sjaldan hefur jafn mikið verið fjallað í fjölmiðlum um stjórnmálaástandið en nú á vormánuðum, þótt að mínu mati hafi stundum verið ríkara tilefni til en svonefnt fjölmiðlafrumvarp og það moldviðri sem það mál hefur valdið. Hið sama má raunar segja um þær breytingar á ríkisstjórninni sem nú standa fyrir dyrum.

Hitt hefur fengið minni athygli í umræðunni, nú þegar líður að því að formenn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins skipti á ráðherrastólum, að ástandið hér á landi er harla gott. Framkvæmdir á hálendinu og uppsveifla í atvinnulífi hafa haft þau áhrif að atvinnuleysi hefur minnkað mjög, þótt ég vildi gjarnan sjá það minnka enn meira og helst hverfa alveg. Íslensk fyrirtæki skila góðum hagnaði og ekki annað að sjá en að skeið mikils hagvaxtar standi yfir. Það er því ekki hægt að segja annað en að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar á undanförnum árum sé að skila árangri.

Nú er ljóst að skatttekjur hins opinbera eru að aukast, einkum vegna mikilla framkvæmda á Austurlandi. Af þeim sökum má vænta þess að hagur sveitarfélaganna vænkist einnig frá því sem verið hefur. Þetta sést meðal annars á því að hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í innheimtum skatttekjum ríkissjóðs á síðasta ári reyndist um 150 m.kr. hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum og munu þeir fjármunir væntanlega skila sér í auknum framlögum til sveitarfélaganna á yfirstandandi ári, sem mun örugglega koma í góðar þarfir víða. Ég hef væntingar um að þessi aukning muni halda áfram á næstu árum.

Ég met það mikils að fá tækifæri til að koma á þetta fjórðungsþing og hlýða á umræður um atvinnu- og samgöngumál. Mér er kunnugt um að Vestfirðingar hafa talið sig nokkuð afskipta vegna framkvæmdanna fyrir austan og í því sambandi hefur verið nefnt að þörf væri á að sérstök verkefni fari fljótt af stað fyrir Vestfirði til mótvægis við þenslu annars staðar á landinu. Ég mun að sjálfsögðu fylgjast grannt með því sem menn leggja til í þeim efnum.

Það verður þó að vera verkefni heimamanna hverju sinni að vera vakandi yfir þeim tækifærum sem kunna að vera til staðar.  Nýsköpun og atvinnuþróunarstarf á landsbyggðinni er einn veigamesti þátturinn í því að viðhalda og bæta þar lífskjörin.  Vestfirðingar hafa löngum verið þekktir fyrir áræðni og dugnað og hafa ekki látið sitt eftir liggja í þeim efnum.  Fyrir okkur sem er kappsmál að halda landinu í blómlegri byggð er þó ekki hægt að horfa fram hjá ábyrgð stjórnvalda og ég fullyrði að þau eru þess meðvituð.   Það kann að vera að sumum finnist ganga of hægt, en það er alveg ljóst að þau markmið sem koma fram í Byggðaáætlun og stofnsetningu Nýsköpunarmiðstöðvar á Akureyri, sem m.a. þjónar Vestfjörðum,   stuðla  að  því að styrkja og efla byggðir landsins. 

Jafnframt vil ég þó minna á að fólk í öðrum landshlutum á auðvitað að fagna því með Austfirðingum að sú mikla byggðaaðgerð sem þar á sér stað er nú loks að ná fram að ganga. Við getum líka dáðst að dugnaði og seiglu þeirra heimamanna sem mest beittu sér í málinu. Af þeirra hálfu hefur t.d. verið bent á að sameining sveitarfélaganna sem nú mynda Fjarðabyggð hafi verið grundvallarforsenda þess að fjárfestar fengust til þess að viðurkenna Reyðarfjörð sem vænlegan stóriðjukost. Í stað þess að álverið rísi í ca. 700 manna samfélagi er nú litið til þess að sveitarfélagið telur meira en 3.000 manns og þar er að finna sjúkrahús, framhaldsskóla og a.m.k. tvö stórfyrirtæki í sjávarútvegi sem veita hundruðum fólks vinnu. Reyðarál verður þannig ekki eini stóri vinnuveitandinn í sveitarfélaginu og þarf fyrir vikið ekki að axla alla þá ábyrgð sem slíku hlutverki hefði fylgt.

Það mun skipta miklu á komandi árum, þar sem veruleg hætta er á þenslu, að stjórnvöld gangi á undan með góðu fordæmi og sýni aðhald og styrka fjármálastjórn. Það er líka mikilvægt að aðilar vinnumarkaðarins og hið opinbera taki höndum saman um að verja þá stöðugu kaupmáttaraukningu sem hér hefur tekist að halda við á undanförnum árum.

Sveitarfélögin standa nú frammi fyrir verkfalli grunnskólakennara í upphafi skólaárs. Samningamenn sveitarfélaganna telja kröfur kennara vera ósanngjarnar og ekki er hægt að segja að fulltrúar kennara hafi farið fögrum orðum um afstöðu fulltrúa sveitarfélaganna. Það stefnir því í harða og langvarandi kjaradeilu, ef marka má orð samningsaðila. Við skulum samt vona að lausn finnist innan skamms þannig að ekki verði of mikil röskun á skólahaldi, sem verst bitnar á þeim sem síst skyldi, ungdómi þessa lands.

Það má hins vegar öllum vera ljóst að fjárhagsstaða sveitarfélaga leyfir ekki miklar launahækkanir nú um stundir, eins og niðurstöður ársreikninga margra þeirra staðfesta. Það er einnig rétt að minna á það að veigamikil ástæða þess stöðugleika sem einkennt hefur efnahagslífið á undanförnum árum er sú, að foringjar verkalýðshreyfingarinnar hafa áttað sig á því að miklar kauphækkanir skila sér sjaldnast til launþega í auknum kaupmætti. Reynslan hefur einmitt sýnt að slíkar hækkanir hverfa fljótt í aukinni verðbólgu.

Stefnumótun í húsnæðismálum - 90% lán
Það var stigið mikið framfaraspor í húsnæðismálum þegar Íbúðalánasjóður tók til starfa í ársbyrjun 1999. Íbúðalánasjóður gerir ekki greinarmun á lánveitingum milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar og þannig á hann stóran þátt í því að gera fólki kleift að ákveða sjálft hvar og hvernig það vill búa. Ég tel því  mikilvægt að standa vörð um sjóðinn, enn um sinn.

Einföldun á verðbréfaútgáfu sjóðsins, sem tók gildi 1. júlí sl., hefur skilað sér í lægri ávöxtunarkröfu, sem skilar sér beint til lántakenda í formi lægri vaxta. Sjóðurinn greiðir lánin nú út í peningum og hefur húsbréfakerfið þar með verið lagt niður í núverandi mynd, til hagsbóta fyrir íbúðakaupendur og húsbyggjendur.
Nú hafa þau merkilegu tíðindi orðið í kjölfar þessara breytinga, að bankar og sparisjóðir eru farnir að bjóða sambærileg vaxtakjör og Íbúðalánasjóður. Flestir fagna auðvitað þessari breytingu, en um leið spyrja margir hvernig á því standi að bankarnir hafi ekki fyrir löngu verið búnir að þessu! Við því höfum við enn fengið lítil svör. Ég dreg þó enga dul á þá skoðun mína að breytt fjármögnun húsnæðislána Íbúðalánasjóðs með tilheyrandi vaxtalækkun, veldur þar mestu, sem og einkavæðing bankanna.  Frá því ný lög tóku gildi 1. júlí sl. hafa vextirnir lækkað úr 5,1% í 4,35% eða um  0,75%. Árlegur vaxtakostnaður á hámarksláni Íbúðalánasjóðs hefur þannig á tæpum tveimur mánuðum lækkað um nálægt 73.000 kr.

Vaxandi þátttaka banka og annarra fjármálafyrirtækja á húsnæðislánamarkaði og lækkun vaxta þeirra mun vitaskuld hafa einhver áhrif á Íbúðalánasjóð, en ég tel ljóst að sjóðurinn muni áfram hafa mikilvægu hlutverki að gegna þótt markaðshlutdeild hans kunni að minnka eitthvað. Sjóðurinn mun að mínu viti áfram hafa mikla þýðingu fyrir eflingu byggðar á landsbyggðinni og á sama hátt mun hann áfram hafa það hlutverk að aðstoða tekju- og efnaminni íbúa þessa lands að koma sér þaki yfir höfuðið. Loks mun hann áfram veita lán til byggingar leiguíbúða. Það er því síður en svo komið að því að leggja sjóðinn niður eða einkavæða hann. Hitt er annað mál að það getur aldrei orðið markmið í sjálfu sér að reka Íbúðalánasjóð, eða vihalda sterkri markaðsstöðu hans. Markmið stjórnvalda hlýtur að vera að tryggja öllum landsmönnum hagkvæm langtímalán til húsnæðiskaupa og að þar sitji allir við sama borð. Tíðindi síðustu daga setja okkur þær skyldur á herðar að fylgjast vel með gangi mála og laga starfsemi sjóðsins að aðstæðum á þessum markaði. Það er hins vegar alveg ljóst  í mínum huga að það er hvergi nærri komið að því að leggja starfsemi Íbúðalánasjóðs niður, bankarnir verða að sýna að þeir hafi úthald í þá samkeppni sem þeir hafa lagt upp í. Ég tel hana af hinu góða og vona að þeir sýni okkur á komandi árum að svo sé.

Frekari breytinga er að vænta hjá Íbúðalánasjóði á næstunni. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks segir að lánshlutfall almennra íbúðalána verði hækkað á kjörtímabilinu í áföngum í 90% af verðgildi eigna, að ákveðnu hámarki. Eitt fyrsta málið sem ég beitti mér fyrir þegar ég settist í stól félagsmálaráðherra var að hrinda af stað vinnu við að undirbúa tillögur um hækkun almennra lána til íbúðarkaupa. Eftirlitsstofnun EFTA hefur nú komist að þeirri niðurstöðu að húsnæðiskerfið – og þær breytingar sem fyrirhugað er að gera á því – standist ákvæði EES-samningsins. Það á því ekkert að vera því til fyrirstöðu að breyta lögum um húsnæðismál til að innleiða 90% húsnæðislán.
Þessi breyting mun efla möguleika ungs fólks til að geta átt örugg húsnæði fyrir fjölskylduna. Á fyrstu árum fjölskyldunnar eru útgjöld jafnan mest vegna fjárfestingar í námi, húsnæði og vegna barnauppeldis. Með því að tryggja 90% lán til íbúðarkaupa að ákveðnu hámarki, er verið að létta róðurinn hjá ungu fólki og draga úr þörf á dýrari lánum.

Við breytingar á íbúðalánakerfinu þarf m.a að gæta þess að núverandi réttur þeirra sem kost eiga á viðbótarláni verði ekki skertur. Um þriðjungur útlána Íbúðalánasjóðs eru 90% lán vegna viðbótarlánakerfisins. Í dag eru lánin ætluð þeim sem þurfa sérstaka aðstoð við íbúðakaup. Aðkoma sveitarfélaga að viðbótarlánakerfinu hefur verið mikilvæg. Sveitarstjórnum hefur verið heimilt að setja sér reglur um veitingu viðbótarlána með því að taka mið af ákveðnum þáttum.
Eftir er að útfæra nákvæmlega  breytinguna í 90% lán en stefnt er að því að sveitarfélögin hætti þátttöku í fjármögnun viðbótarlána. Það er þó ekki þar með sagt að sveitarfélögin eigi að hætta allri fjármögnun húsnæðiskerfisins en eftir er að taka upp viðræður við þau um hlutverk sveitarfélaga á sviði húsnæðismála á komandi árum.

Góðir sveitarstjórnarmenn,

Efling sveitarstjórnarstigsins
Sú vinna sem nú stendur yfir og gengur undir nafninu Efling sveitarstjórnastigsins er án efa eitt mikilvægasta mál félagsmálaráðuneytisins á því kjörtímabili sem nú stendur yfir.  Hún er mjög í takt við markmið byggðaráætlunar um að draga úr mismun á afkomumöguleikum sveitarfélaga, skapa hagstæð búsetuskilyrði og efla þau byggðarlög til vaxtar sem til þess hafa besta möguleika.

Mér er kunnugt um að tillaga sem samþykkt var á fulltrúaráðsfundi Sambands íslenskra sveitarfélaga vorið 2003, um stækkun sveitarfélaga, sætti talsverðri gagnrýni. Í tillögunni var gert ráð fyrir því að meirihluti atkvæða á öllu því svæði þar sem kosning fer fram ráði úrslitum um það hvort sameiningin telst samþykkt. Ég flutti frumvarp um breytingu á sveitarstjórnarlögum á síðasta þingi þar sem farin var önnur, og að mínu mati lýðræðislegri, leið. Það er því öruggt að engin sveitarfélög verða þvinguð til sameiningar á komandi ári, þegar fram fer atkvæðagreiðsla um tillögur sameiningarnefndar, hvað sem síðar verður.

Ég legg hins vegar á það áherslu að allir sveitarstjórnarmenn ættu að vera tilbúnir að taka virkan þátt í umræðu um framtíð sveitarstjórnarstigsins. Sú umræða á auðvitað ekki að snúast eingöngu um það hvort við erum með eða á móti sameiningu sveitarfélaga. Þvert á móti vil ég að við skiptumst á skoðunum um það hvaða hlutverki sveitarfélögin eigi að gegna á komandi árum og áratugum. Hlutverk sveitarfélaganna hefur breyst mikið og það mun halda áfram að taka breytingum á komandi árum. Það er skýr afstaða Alþingis, ríkisstjórnarinnar og mikils meirihluta sveitarstjórnarmanna að við eigum að efla og stækka sveitarfélögin til að þau geti sinnt betur þeim auknu verkefnum sem þeim eru falin af löggjafanum og innt af hendi þá þjónustu sem íbúarnir gera kröfu um.
Í þessum efnum megum við ekki aðeins tala um stöðuna eins og hún er í dag, við verðum líka að horfa til framtíðar. Flest getum við verið sammála um það að ýmis þjónusta sem ríkisvaldið innir af hendi geti allt eins verið á ábyrgð sveitarfélaganna og að sveitarstjórnarmenn hljóti a.m.k. flestir að hafa miklu skýrari hugmyndir um þarfir íbúa sinna heldur en embættismenn ríkisins.

Við getum örugglega orðið sammála um að í öllum landshlutum séu sóknarfæri. Eitt af því sem menn hljóta að velta fyrir sér er hvort núverandi sveitarfélagaskipan standi í vegi fyrir framþróun. Sjálfsagt greinir menn á um hvort svo sé, og hvort núverandi fyrirkomulag sé viðunandi til framtíðar. Aðalatriðið er samt að sveitarstjórnarmenn vinni sameiginlega að uppbyggingarstarfi á komandi árum, gleymi hrepparíg og séu opnir fyrir breytingum í framfaraátt.
Verkefnið um eflingu sveitarstjórnarstigsins verður til umræðu á þinginu á morgun. Ég get því miður ekki verið viðstaddur þá umræðu, en mig langar að lokum til að víkja nokkrum orðum að stöðunni í fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga.

Í upphafi verkefnisins um eflingu sveitarstjórnarstigsins var gert ráð fyrir því að breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga yrðu ákveðnar út frá þeim tillögum sem verkefnisstjórn og sameiningarnefnd myndu leggja fram um breytingar  á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og á sveitarfélagaskipan. Sérstök tekjustofnanefnd var skipuð í lok síðasta árs og hefur það verið afstaða mín að umræðu um fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga væri sem mest beint í þann farveg. Því miður hefur verið ágreiningur innan nefndarinnar, um verksvið hennar og hafa þeir sem að verkefninu standa komist að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að tillögur sameiningarnefndar um breytingar á sveitarfélagaskipan, sem nánast eru tilbúnar, verði ekki kynntar fyrr en sátt hefur náðst um þennan ágreining

Fulltrúar sambandsins hafa viljað ræða ýmis gömul ágreiningsmál, svo sem um tekjutap vegna einkahlutafélaga og húsaleigubætur, auk þess sem þeir telja nauðsynlegt að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga í heild sinni, en þeir voru síðast endurskoðaðir árið 2000. Um þetta hefur ekki náðst sátt í nefndinni og hefur það óneitanlega bitnað á verkefninu í heild sinni. Unnið er að farsælli lausn málsins svo unnt verði að halda verkefninu áfram af fullum krafti.

Góður þinggestir,

Á komandi mánuðum mun eiga sér stað áhugaverð umræða sem er mikilvægt að þið, sveitarstjórnarmennirnir, hafið kjark og dug til að virkja íbúana til að verða virkir þátttakendur í. Það er von mín að sú umræða verði málefnaleg og að við náum því markmiði að efla sveitarstjórnarstigið til framtíðar. Það hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra.