Aðalfundur SSV

Fundarstjóri, góðir fundarmenn

Inngangur

Það er ekki hægt að segja annað en að umræða um málefni sveitarstjórna hafi verið lífleg síðustu misseri. Aðstæðurnar og umræðuefnið var auðvitað grafalvarlegt, en umræðan hefur samt sem áður vakið fleiri til umhugsunar um mikilvægi þess að efla sveitarstjórnarstigið.

Ég tel mikilvægt að við drögum lærdóm af þeirri umræðu sem fram hefur farið um málefni grunnskólans. Umræðan hefur undirstrikað mikilvægi þess að verkaskipting ríkis og sveitarfélaga sé skýr og að fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga séu í föstum skorðum. Auk þess hef ég orðið þess áskynja að þekking á eðli sveitarstjórnarstigsins er oft ábótavant. Í ljósi þess hef ég ákveðið að taka saman skýrslu um málefni sveitarstjórnarstigsins á Íslandi og leggja fyrir Alþingi nú á haustþingi.

Hitt hefur fengið minni athygli í umræðunni að undanförnu, að efnahagsástandið hér á landi er harla gott. Framkvæmdir á hálendinu og uppsveifla í atvinnulífi hafa haft þau áhrif að atvinnuleysi hefur dregist saman, þó vildi ég gjarnan sjá það dragast enn meira saman og helst hverfa alveg. Íslensk fyrirtæki skila góðum hagnaði og ekki annað að sjá en að skeið mikils hagvaxtar standi yfir. Það er því ekki hægt að segja annað en að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar á undanförnum árum sé að skila árangri.

Eins og fyrirséð var eru skatttekjur hins opinbera að aukast, einkum vegna mikilla framkvæmda á Austurlandi. Af þeim sökum má vænta þess að hagur sveitarfélaganna vænkist einnig frá því sem verið hefur. Þetta sést meðal annars á því að hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í innheimtum skatttekjum ríkissjóðs á síðasta ári var um 150 m.kr. hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum og munu þeir fjármunir væntanlega skila sér í auknum framlögum til sveitarfélaganna á yfirstandandi ári, sem mun örugglega koma í góðar þarfir víða. Ég hef væntingar um að þessi aukning muni halda áfram á næstu árum.

 

Stefnumótun í húsnæðismálum - 90% lán

Góðir þinggestir.

Það var stigið mikið framfaraspor í húsnæðismálum þegar Íbúðalánasjóður tók til starfa í ársbyrjun 1999. Íbúðalánasjóður gerir ekki greinarmun á lánveitingum milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar og þannig á hann stóran þátt í því að gera fólki kleift að ákveða sjálft hvar og hvernig það vill búa. Ég tel því mikilvægt að standa vörð um sjóðinn.

Með stofnun sjóðsins var mörkuð ný sýn í húsnæðismálum. Horfið var frá lokuðu og flóknu félagslegu íbúðakerfi sem takmarkaði valfrelsi og frumkvæði fólks til að koma sér þaki yfir höfuðið. Þann 1. júlí sl. tóku gildi breytingar á útlánum og fjármögnun sjóðsins. Sjóðurinn greiðir lánin nú út í peningum og hefur húsbréfakerfið þar með verið lagt niður í núverandi mynd, til mikilla hagsbóta fyrir íbúðakaupendur og húsbyggjendur.

Einföldun á verðbréfaútgáfu sjóðsins hefur jafnframt skilað sér í lægri ávöxtunarkröfu, sem skilar sér beint til lántakenda í formi lægri vaxta.

Útlánavextir af almennum lánum hafa þannig lækkað um 0,8% frá því í júlí á þessu ári, úr 5,1% í 4,3%. Árlegur vaxtakostnaður á hámarksláni Íbúðalánasjóðs hefur þannig á tæpum tveimur mánuðum lækkað um nálægt 73.000 kr.

Þessi þróun mun vitaskuld hafa einhver áhrif á Íbúðalánasjóð, en ég tel ljóst að sjóðurinn muni áfram hafa mikilvægu hlutverki að gegna þótt markaðshlutdeild hans kunni að minnka eitthvað. Bankarnir treysta sér til dæmis ekki til þess að bjóða sama lánshlutfall allstaðar, sem vitaskuld þýðir að Íbúðalánasjóður mun áfram hafa mikla þýðingu fyrir eflingu byggðar á landsbyggðinni.

Á sama hátt mun sjóðurinn áfram hafa það hlutverk að hjálpa tekju- og efnaminni íbúum þessa lands að koma sér þaki yfir höfuðið og loks mun sjóðurinn áfram veita lán til byggingar leiguíbúða. Það er því síður en svo komið að því að leggja sjóðinn niður eða einkavæða hann og miklu frekar má segja að tíðindi síðustu missera undirstriki það að bankarnir eru ekki líklegir til að taka að sér það hlutverk að tryggja öllum landsmönnum ódýrt fjármagn til íbúðakaupa, óháð fjárhag og búsetu.

Frekari breytinga er að vænta hjá Íbúðalánasjóði. Í næstu viku mun ég mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, nr. 44/1998.

Frumvarpið felur í sér hækkun hámarkslánshlutfalls almennra íbúðalána sem Íbúðalánasjóður veitir í 90%. Núverandi hlutfall er 70% þegar um fyrstu íbúðakaup er að ræða en annars 65% og hafa íbúðakaupendur því þurft að leita til lífeyrissjóða og bankakerfisins um frekari fjármögnun til kaupa á íbúðarhúsnæði. Er þetta í samræmi við þá stefnu sem mótuð var í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks um endurskipulagningu húsnæðiskerfisins.

Eitt fyrsta málið sem ég beitti mér fyrir þegar ég settist í stól félagsmálaráðherra var að hrinda af stað vinnu við að undirbúa tillögur um hækkun almennra lána til íbúðarkaupa. Eftirlitsstofnun EFTA hefur nú komist að þeirri niðurstöðu að húsnæðiskerfið, og þær breytingar sem fyrirhugað er að gera á því, standist ákvæði EES-samningsins. Það á því ekkert að vera því til fyrirstöðu að breyta lögum um húsnæðismál á yfirstandandi þingi og innleiða 90% húsnæðislán um næstu áramót.

Þessi breyting mun auka möguleika ungs fólks til að eignast öruggt húsnæði fyrir fjölskylduna. Á fyrstu árum fjölskyldunnar eru útgjöld jafnan mest vegna fjárfestingar í námi, húsnæði og vegna barnauppeldis. Með því að tryggja 90% lán til íbúðarkaupa að ákveðnu hámarki, er verið að létta róðurinn hjá ungu fólki og draga úr þörf á dýrari lánum.

Við breytingar á íbúðalánakerfinu þarf meðal annars að gæta þess að núverandi kjör þeirra sem kost eiga á viðbótaláni verði ekki lakari. Um þriðjungur útlána Íbúðalánasjóðs eru 90% lán vegna viðbótarlánakerfisins. Í dag eru lánin ætluð þeim sem þurfa sérstaka aðstoð við íbúðakaup. Aðkoma sveitarfélaga að viðbótarlánakerfinu hefur verið mikilvæg.

Eftir er að útfæra breytinguna nákvæmlega en stefnt er að því að sveitarfélögin hætti þátttöku í fjármögnun viðbótarlána. Það er þó ekki þar með sagt að sveitarfélögin eigi að hætta allri fjármögnun húsnæðiskerfisins. Félagsmálaráðuneytið hefur óskað eftir viðræðum við Samband íslenskra sveitarfélaga um fyrirhugaðar breytingar og um hlutverk sveitarfélaga á sviði húsnæðismála á komandi árum.

  

Byggðamál

Þar sem ég er  ekki þingmaður þessa kjördæmis þekki ég ekki nægilega vel sérstöðu ykkar Vestlendinga og met það fyrir vikið mikils að fá tækifæri til að koma á þetta þing og hlýða á umræður um atvinnu- og byggðamál. Mér er kunnugt um að Vestlendingar hafa talið sig nokkuð afskipta í byggðaumræðunni og í því sambandi hefur verið nefnt að þörf sé á sérstökum vaxtarsamningi fyrir Vesturland, á svipuðum nótum og gert var í Eyjafirði. Ég mun að sjálfsögðu fylgjast grannt með því sem menn leggja til í þeim efnum.

Ég tel þó að fólk um allt land fagni því þegar vel gengur í einstaka landshlutum, eins og raunin er nú á Austurlandi.  

Jafnframt geta menn dáðst að frumkvæði og dugnaði þeirra heimamanna sem mest beittu sér í aðdraganda málsins og tekið sér þá til fyrirmyndar. Af þeirra hálfu hefur til dæmis verið bent á að sameining sveitarfélaganna sem nú mynda Fjarðabyggð hafi verið grundvallarforsenda þess að fjárfestar fengust til þess að viðurkenna Reyðarfjörð sem vænlegan stóriðjukost. Í stað þess að álverið rísi í um 700 manna samfélagi er nú litið til þess að sveitarfélagið telur meira en 3.000 manns og þar er að finna sjúkrahús, framhaldsskóla og, umfram allt, a.m.k. tvö stórfyrirtæki í sjávarútvegi sem veita hundruðum vinnu. Reyðarál verður þannig ekki eini stóri vinnuveitandinn í sveitarfélaginu og þarf fyrir vikið ekki að axla alla þá ábyrgð sem því hlutverki hefði fylgt.

Vestlendingar hafa ennfremur notið góðs af uppbyggingu síðastliðinna ára og hafa nýtt þau tækifæri sem hafa skapast. Samgöngur á svæðinu hafa batnað til muna síðastliðin ár, bæði innan svæðisins og tenging þess við höfuðborgarsvæðið.  Niðurstöður nýlegrar skýrslu „SSV-þróun og ráðgjöf“ gefa til kynna að tilkoma Hvalfjarðarganganna hafi haft áhrif á flesta búsetuþætti Vestlendinga og rennt stoðum undir jákvæða mannfjöldaþróun á svæðinu.

Á Vesturlandi hefur enn fremur átt sér stað mikil uppbygging í menntamálum. Skemmst er að minnast opnunar nýs og framsækins framhaldsskóla í Grundarfirði. Auk þess er að byggjast upp sterkt háskólasamfélag á svæðinu, bæði á Bifröst og á Hvanneyri. Reynslan frá Akureyri sýnir okkur að uppbygging í menntamálum á eftir að skila miklu til samfélagsins hér á Vesturlandi. Og það er ekki séríslenskt fyrirbæri heldur þekkjum við dæmi þess í öðrum löndum. Þannig hafa Finnar til dæmis byggt upp þekkingarsamfélög í Norðurhluta landsins þannig að þar, til dæmis í Oulu og nágrenni eru nú flestar umsóknir um einkaleyfi, sem er vitni um mikla nýsköpun. Þetta getur gerst hvar sem er, líka á Íslandi.

Útlitið í atvinnumálum er enn fremur bjart með fyrirhugaðri stækkun álversins að Grundartanga. Sú stækkun ásamt breyttu rekstrarfyrirkomulagi hafnarinnar á Grundartanga í kjölfar sameiningar hafnanna við Faxaflóa mun líklega skila sér í mikilli fjölgun atvinnutækifæra á Vesturlandi á komandi árum.

Vestlendingar geta því litið framtíðina björtum augum og ég tel mikilvægt að menn vinni saman að því að grípa öll þau tækifæri sem bjóðast samhliða þeirri uppbyggingu sem nú á sér stað. Ein forsenda þess að svo megi verða er að sveitarfélögin á svæðinu eflist að styrk og fái aukið bolmagn.

  

Efling sveitarstjórnarstigsins

Eitt meginefni þessa ársþings Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi er verkefni sem ríkisstjórnin og Samband íslenskra sveitarfélaga standa sameiginlega að og hefur hlotið nafnið Efling sveitarstjórnarstigsins. Róbert Ragnarsson verkefnisstjóri mun hér á eftir fjalla um einstaka þætti verkefnisins, sem í heildina má segja að hafi gengið vel.

Í upphafi verkefnisins var gert ráð fyrir því að breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga yrðu ákveðnar út frá þeim tillögum sem verkefnisstjórn og sameiningarnefnd legðu fram um breytingar  á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og á sveitarfélagaskipan. Sérstök tekjustofnanefnd var skipuð í lok síðasta árs og hefur það verið afstaða mín að umræðu um fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga væri sem mest beint í þann farveg. Því miður kom upp ágreiningur innan nefndarinnar um verksvið hennar.

Í viljayfirlýsingu sem ég, fjármálaráðherra og formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga undirrituðum nýlega, er þessi ágreiningur leystur og verksvið nefndarinnar skýrt. Nefndin hefur nú tekið til starfa á ný af fullum krafti með nýjum formanni, Guðjóni Bragasyni sem mörg ykkar þekkið. Í yfirlýsingunni er gert ráð fyrir því að nefndin fjalli sérstaklega um sveitarfélög sem standa höllum fæti, meti ástæður fyrir þeim vanda og geri tillögur til úrbóta.

Tekjustofnanefndin stefnir að því að skila af sér áfangaáliti í byrjun desember.

Í viljayfirlýsingunni eru enn fremur tryggðir fjármunir í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til að aðstoða einstök sveitarfélög við sameiningu. Er þar um að ræða allt að 2,4 milljarða króna á næstu fimm árum.

Nú liggja fyrir tillögur verkefnisstjórnar um breytingar á verkaskiptingu hins opinbera og sameiningarnefnd hefur lagt fram sínar tillögur um breytingar á sveitarfélagaskipan. Tillögurnar fengu ágæta kynningu í fjölmiðlum og allar sveitarstjórnir hafa fengið þær til umfjöllunar.

Það er mjög mikilvægt að fram fari opin og málefnaleg umræða um þessar tillögur, bæði á vettvangi sveitarstjórna og meðal almennings. Ég vil hvetja ykkur, góðu sveitarstjórnarmenn, til að virkja umræðuna á ykkar svæði með framtíð sveitarstjórnarstigsins í huga. Við skulum forðast að falla í þá gryfju að ræða málin út frá aldagömlum sveitarfélagamörkum, heldur einbeita okkur að framtíðarverkefnum sveitarstjórnarstigsins. Ég tel til dæmis að eitt af veigamestu verkefnum sveitarfélaga í framtíðinni verði að sinna byggðamálum. Stór og öflug sveitarfélög hljóta að vera betur í stakk búin til að grípa ný tækifæri og vinna úr þeim en mörg smá.

Í inngangi mínum gat ég þess að umræðan síðustu misseri hefur undirstrikað mikilvægi þess að fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga séu í föstum skorðum. Í viljayfirlýsingu ríkis og sveitarfélaga, sem ég greindi frá fyrr í máli mínu, er lögð áhersla á að gera samráð og samskipti ríkis og sveitarfélaga skilvirkari en nú er. Ég hef í því skyni lagt mig fram um að kynna mér hvernig samskipti ríkis og sveitarfélaga eru skipulögð í öðrum norrænum ríkjum og tel okkur geta lært mikið af þeim.

  

Lokaorð

Góðir sveitarstjórnarmenn. 

Sú vinna sem nú stendur yfir og gengur undir nafninu „Efling sveitarstjórnastigsins“ er án efa eitt mikilvægasta mál félagsmálaráðuneytisins á því kjörtímabili sem nú stendur yfir. Hún er mjög í takt við markmið byggðaáætlunar um að draga úr mismun á afkomumöguleikum sveitarfélaga, skapa hagstæð búsetuskilyrði og efla þau byggðarlög til vaxtar sem til þess hafa besta möguleika.

Ég legg áherslu á að allir sveitarstjórnarmenn taki virkan þátt í umræðu um framtíð sveitarstjórnarstigsins. Sú umræða á auðvitað ekki að snúast eingöngu um það hvort við erum með eða á móti sameiningu sveitarfélaga. Þvert á móti vil ég að við skiptumst á skoðunum um það hvaða hlutverki sveitarfélögin eigi að gegna á komandi árum og áratugum. Hlutverk sveitarfélaganna hefur breyst mikið og það mun halda áfram að taka breytingum á komandi árum. Það er skýr afstaða Alþingis, ríkisstjórnarinnar og mikils meirihluta sveitarstjórnarmanna að við eigum að efla og stækka sveitarfélögin til að þau geti sinnt betur þeim auknu verkefnum sem þeim eru falin af löggjafanum og innt af hendi þá þjónustu sem íbúarnir gera kröfu um. 

Í þessum efnum megum við ekki aðeins tala um stöðuna eins og hún er í dag, við verðum líka að horfa til framtíðar. Flest getum við verið sammála um það að ýmis þjónusta sem ríkisvaldið innir af hendi geti allt eins verið á ábyrgð sveitarfélaganna og að sveitarstjórnarmenn hljóti a.m.k. flestir að hafa miklu skýrari hugmyndir um þarfir íbúa sinna heldur en embættismenn ríkisins. Sjálfur þekki ég vel til reksturs sveitarfélaga og einmitt vegna þess treysti ég sveitarfélögum svo vel til þess að leysa verkefni vel af hendi.

Við getum örugglega orðið sammála um að í öllum landshlutum séu sóknarfæri. Eitt af því sem menn hljóta að velta fyrir sér er hvort núverandi sveitarfélagaskipan standi í vegi fyrir framþróun. Sjálfsagt greinir menn á um hvort svo sé, og hvort núverandi fyrirkomulag sé viðunandi til framtíðar. Aðalatriðið er samt að sveitarstjórnarmenn vinni sameiginlega að uppbyggingarstarfi á komandi árum, gleymi hrepparíg og séu opnir fyrir breytingum í framfaraátt. 

Góðir þinggestir.

Á komandi mánuðum mun eiga sér stað áhugaverð umræða um framtíð sveitarstjórnarstigsins. Mikilvægt er að þið, sveitarstjórnarmennirnir, hafið frumkvæði að því að virkja íbúana til að virkrar þátttöku í þeirri umræðu. Það er von mín að sú umræða verði málefnaleg og að við náum því markmiði að efla sveitarstjórnarstigið til framtíðar. Það hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra.

  

Fleiri myndir frá fundinum: