Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja

Upptaka frá ræðu félagsmálaráðherra:
Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja
^{(mp3-snið / 3MB)}

Ágætu þátttakendur.

Viðfangsefni þessa námskeiðis er samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja. Grænbók Evrópusambandsins sem kom út í júní 2001 hleypti lífi í þetta umræðuefni sem hafði verið til umfjöllunar um nokkurt skeið í öðrum alþjóðastofnunum en undir nokkuð öðrum formerkjum. Það er hins vegar rétt að hyggja að forsendum umræðunnar. Í raun endurspeglar hún þróun sem hefur átt sér stað undanfarna áratugi og ekki sér fyrir endann á. Þróun sem er að breyta samskiptum þjóða á öllum sviðum en einkum á sviði efnahagsmála. Breytingin felst í því sem kallað er alþjóðavæðing efnahagsmála.

Ný tækni í framleiðslu og fjarskiptum hefur haft áhrif á líf og störf okkar allra. Það er fyrst og fremst tölvutæknin sem hefur valdið byltingu. Það eru ekki nema rúmlega tveir áratugir síðan fyrstu einmenningstölvurnar komu á markaðinn.  Geymslu- og vinnusluminni var takmarkað við nokkur hundruð kílóbæt.  Minni minnstu fartölva er nú mælt í gígabætum. Um svipað leyti var byrjað að tala um Internetið eða Netið.  GSM símar urðu almenningseign fyrir tæpum 10 árum.  Stafrænar útsendingar sjónvarps hófust fyrir um fimm árum síðan.  Fleira má tína til, en hvaða áhrif hefur þetta haft á samskipti þjóða?

Netið og fjarskiptabyltingin grófu undan landslögum og reglum sem höfðu að markmiði að hafa taumhald á fjármagni. Fjármagnið leitaði einfaldlega í þann farveg sem skapaði sem mestan gróða á sem skemmstum tíma.   Það sótti á staði þar sem vinnuafl var ódýrt og stjórnvöld höfðu ekki alltof miklar áhyggjur af mannréttindum og heilsusamlegum vinnuaðstæðum. Nýjar aðstæður kölluðu á nýja stefnu og ný viðhorf.

Á níunda áratugnum hófust umfangsmiklar viðræður um gerð alþjóðasamninga um viðskipti og tolla, svonefndar Úrúgvæ-viðræður.  Að hluta til voru viðræðurnar svar við framangreindum breytingum.  En þær voru einnig viðbrögð við kröfum þróunarríkja um breyttar leikreglur í alþjóðaviðskiptum, um afnám viðskiptahindrana og aðgang að mörkuðum hinna auðugu iðnríkja.  Af hálfu iðnríkjanna var lögð áhersla á að koma í veg fyrir það sem kallað hefur verið „félagsleg undirboð“.  Það er í tengslum við þessar viðræður sem fram koma sjónarmið um að tengja virðingu við grundvallarmannréttindi og félagslegt réttlæti í viðskiptakjörum og markaðsaðgangi.

Þessi málefni voru til ítarlegrar umfjöllunar bæði á vettvangi GATT, síðar Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO og OECD.  Í þessum stofnunum voru ræddar ýmsar hugmyndir um það hvernig ætti að skilyrða markaðsaðgang og viðskiptasamninga sem væru hagstæðir þróunarríkjum.  Ein sem töluvert var til umfjöllunar var að sérmerkja vörur frá þeim þróunarríkjum sem virtu alþjóðasamninga um grundvallarmannréttindi á svipaðan hátt og vistvænan varning.  Önnur sem bæði var rædd hjá OECD og WTO var að gera markaðsaðgang skilyrtan við fullgildingu grundvallarsamþykkta Alþjóðavinnumálastofnunarinnar  ILO.  Þessi tillaga olli miklum deilum innan, WTO. Hvorug þessara hugmynda náði fram að ganga. 

Segja má að innan WTO hafi því algjörlega verið hafnað að tengja saman viðskiptakjör og virðingu fyrir mannréttindum.  Í raun var það þannig að það voru þróunarríkin sem börðust harðast gegn slíkri tengingu.  Rök þróunarríkjanna voru þau að um væri að ræða lævíslegt bragð af hálfu iðnríkjanna sem hygðust beita slíkum ákvæðum til að hindra markaðsaðgang hinna fyrrnefndu.  Raunverulega ástæðan var hins vegar sú að einræðis- og afturhaldsríkisstjórnir óttuðust um sinn hag næðu slíkar tillögur fram að ganga, sem þær gerðu ekki.

Afnám viðskiptahindrana opnaði fyrirtækjum sóknarfæri til fjárfestinga og framleiðslu í þróunarríkjunum.  Þau voru nýtt fyrst og fremst af fjölþjóðafyrirtækjum sem höfðu burði til að leggja land undir fót og hasla sér völl á nýjum mörkuðum.  Samningar  milli þeirra og stjórnvalda voru oftar en ekki mjög hagstæðir hinum fyrrnefndu.  Í þessum samningum fór lítið fyrir skuldbindingum um að virða lög og reglur um aðbúnað og hollustuhætti svo  ekki sé minnst á grundvallarmannréttindi eins og réttinn til að stofna stéttarfélög og réttinn til að semja um kaup og kjör. 

Framferði margra fjölþjóðafyrirtækja í þriðja heiminum kallaði á harða gagnrýni, einkum á vettvangi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar.  Erfitt var um vik að koma til móts við gagnrýnendur með setningu skuldbindandi reglna af einhverju tagi.  Um það tókst einfaldlega ekki samstaða.  Sú leið sem var valin, bæði af Alþjóðavinnumálastofnuninni og OECD, var samning leiðbeiningarreglna fyrir fyrirtæki.  Í þessum leiðbeiningarreglum er að finna tilmæli um samskiptareglur bæði við stjórnvöld og starfsmenn.  Í þeim er lögð áhersla á að fyrirtæki sýni sanngirni og að jafnræði og jafnvægi sé  milli samningsaðila.  Í tengslum við setningu þessara óskuldbindandi leiðbeingarreglna var bæði á vegum ILO og OECD sett upp eftirlitskerfi til að fylgjast með framkvæmdinni. 

Það gefur augaleið að ef á reynir er afar lítið hald í framangreindum leiðbeiningarreglum.  Framkvæmd þeirra veltur fyrst og fremst á vilja stjórnenda fyrirtækjanna til að fara eftir þeim.  Enn fremur eftir því hversu viðkvæmir þeir eru fyrir orðstír og virðingu fyrirtækisins.  Af þessu leiddi að þær raddir voru háværar, einkum á vettvangi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, sem kröfðust frekari aðgerða.

Á oddvitafundi um félagslega þróun sem haldinn var í Kaupmannahöfn 1995 voru meðal annars hugsanlegar afleiðingar alþjóðavæðingar til umfjöllunar. Ein af niðurstöðum fundarins var sú að fela Alþjóðavinnumálastofnuninni að taka til umfjöllunar með hvaða hætti væri unnt að tryggja að virt væru grundvallarréttindi í atvinnulífinu samfara alþjóðavæðingu efnahagslífsins.

Eftir miklar umræður var valin sú leið að semja drög að sérstakri yfirlýsingu um grundvallarréttindi.  Hugsunin var sú að jafnvel þótt aðildarríki Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hefðu ekki undirgengist skuldbindingar samkvæmt grundvallarsamþykktum stofnunarinnar, mætti engu að síður leiða slíkar skuldbindingar af aðild þeirra að stofnuninni og samþykki þeirra við stofnskrá hennar. 

Tillagan að yfirlýsingu um grundvallarréttindi var tekin til afgreiðslu á 86. Alþjóðavinnumálaþinginu árið 1998.  Á þinginu var mikil áhersla lögð á að ná samstöðu um texta yfirlýsingar sem nyti einróma stuðnings. Það myndi skapa þrýsting á að eftir henni yrði farið í framtíðinni. Á þinginu tók málið hins vegar nokkuð óvænta stefnu. Í stað væntinga um tiltölulega auðvelda afgreiðslu snerust umræður upp í deilur  milli iðnríkja og þróunarríkja. Í raun virtust allir fulltrúar sem tjáðu sig vera sammála um nauðsyn þess að Alþjóðvinnumálaþingið afgreiddi yfirlýsingu af þessu tagi. Hins vegar kom fram ótti hjá þingfulltrúum sem komu frá þróunarlöndunum um að hún yrði notuð sem skjól fyrir verslunarhindranir og verndarstefnu. Þeir börðust því ákveðið fyrir að fá tryggingu fyrir því að slíkt gerðist ekki og að yfirlýsingin yrði eins máttlaus og kostur væri. Forysturíki fyrir þessum hópi voru Indland, Pakistan, Mexíkó og Egyptaland. Hins vegar voru ríki í Afríku sunnan Súdan jákvæðari. Fulltrúar atvinnurekenda og launafólks lögðu sig fram um að leita samkomulags um texta sem hefði raunverulegt innihald og skipulag sem tryggði trúverðuga framkvæmd yfirlýsingarinnar.

Á vinnumálaþinginu var ýmsum brögðum beitt til að koma í veg fyrir að yfirlýsingin næði fram að ganga.  Meðal annars beitti andófshópurinn gegn samþykkt yfirlýsingarinnar málþófi.  Skipulag Alþjóðavinnumálaþingsins er í nokkuð föstum skorðum enda stofnunin komin til ára sinna, stofnuð 1919.  Þingið hefst á tilteknum degi og lýkur með sama hætti á fyrirfram ákveðnum degi.  Þessu ganga þingfulltrúar út frá þegar þeir ganga frá kaupum á farseðlum.

Tillagan að yfirlýsingu um grundvallarréttindi kom til afgreiðslu á allsherjarfundi Alþjóðavinnumálaþingsins síðasta þingdaginn. Fulltrúar ríkisstjórna í andstöðuhópnum óskuðu eftir að taka til máls og voru langorðir. Þegar umræðunni lauk nokkrum klukkustundum eftir boðuð þingslit höfðu allmargar sendinefndir horfið af vettvangi; áttu bókaða flugferð á tilteknum degi sem ekki var hægt að breyta nema með fyrirhöfn og aukakostnaði. Fulltrúi Egyptalands krafðist atkvæðagreiðslu með nafnakalli. Úrslit hennar voru þau að fylgjandi voru 273. Enginn var á móti en 43 sátu hjá. Samkvæmt reglum um atkvæðagreiðslur á Alþjóðavinnumálaþinginu þurfti tillagan að hljóta að lágmarki stuðning 264 þingfulltrúa til að ná fram að ganga þannig að ekki mátti miklu muna við atkvæðagreiðsluna.

Þetta er vandamálið í hnotskurn.  Þótt ríkisstjórnir iðnríkjanna vilji beita áhrifum sínum í þá veru að grundvallarmannréttindi séu virt, er virk andstaða gegn þessari viðleitni og hún kemur úr þeirri átt sem síst skyldi.  Frá ríkisstjórnum landa þar sem sannarlega er þörf fyrir réttarbætur sem eru undanfari og forsenda félagslegra framfara og umbóta.

Niðurstaðan varð sú að yfirlýsingin um grundvallarréttindi náði fram að ganga.  Samkvæmt henni er því slegið föstu að af aðild að Alþjóðavinnumálastofnuninni við undirritun stofnskrár hennar leiði skyldu til að virða og hrinda í framkvæmd grundvallarréttindum sem eru fólgin í átta mikilvægustu samþykktum ILO.   Samandregið teljast grundvallarréttindin felast í eftirfarandi:    

    Félagafrelsi og virkri viðurkenningu á réttinum til að gera kjarasamninga.
    Afnámi hvers konar nauðungarvinnu.
    Raunverulegu afnámi vinnu barna.
    Jafnrétti kynjanna og afnámi hvers kyns mismununar í atvinnulífinu.

 

Það er rétt að geta þess að Ísland hefur fullgilt allar þessar átta grundvallarsamþykktir.

Í viðauka með yfirlýsingunni er fjallað um eftirlit með framkvæmd yfirlýsingarinnar. Samkvæmt henni hefur árlega verið tekin saman skýrsla um framkvæmd á einni eða fleiri af grundvallarsamþykktum ILO og gildir einu hvort ríkin hafa fullgilt samþykktina eða ekki. Þetta hefur tvímælalaust aukið þrýsting á aðildarríkin að fullgilda samþykktirnar sem hér um ræðir eða a.m.k. að þau fari eftir efni þeirra.

Með afgreiðslu yfirlýsingar um grundvallarréttindi skilaði 86. Alþjóðavinnumálaþingið því verki sem Kaupmannahafnarfundurinn fól ILO. Yfirlýsingin markar tímamót í starfsemi stofnunarinnar. Með henni er tekið fram að af aðild að Alþjóðavinnumálastofnuninni leiði að aðildarríki skuldbindi sig til að virða tiltekin réttindi sem felast í grundvallarsamþykktum ILO enda þótt þær hafi ekki verið fullgiltar af hlutaðeigandi ríki.   Þetta er það sem átt er við þegar talað er um virðingu fyrir grundvallarréttindum í atvinnulífinu.

Það er fleira sem hefur gerst í þessum málum á vettvangi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Árið 2003 skipaði stjórnarnefnd Alþjóðavinnumálastofnunarinnar alþjóðlega nefnd til að fjalla um félagslegar hliðar alþjóðavæðingarinnar.  Tarja Halonen, forseti Finnlands, og Benjamin William Mkapa, forseti Tansaníu, voru skipuð formenn nefndarinnar.  Nefndin skilaði stjórnarnefnd ILO skýrslu í febrúar síðastliðnum og var hún lögð fyrir Alþjóðavinnumálaþingið í júní til umfjöllunar.  Heiti hennar er: „Sanngjörn alþjóðavæðing:  Að skapa tækifæri fyrir alla.“

Í skýrslunni kemur fram að efasemdir fari vaxandi um það í hvaða átt alþjóðavæðingin stefni.  Kostir hennar séu of fjarlægir fyrir of marga.  Samtímis feli hún í sér raunverulegar hættur. Spilling sé útbreidd.  Hryðjuverkahópar ógni opnum þjóðfélögum og sett er spurningamerki við framtíð frjálsra og hindrunarlausra viðskipta.  Hnattræn stjórnun sé í uppnámi.  Brýna nauðsyn beri til að endurskoða bæði stefnu og skipulag.  Þetta eru vissulega stór orð sem ástæða er til að velta fyrir sér. Það er hins vegar ljóst í mínum huga að það verður aldrei sátt um aukið frelsi fjármagns nema því fylgi félagslegt réttlæti. Þar bera fyrirtækin ákveðna ábyrgð og verða að axla hana og kem ég nánar að því síðar.

Í skýrslu nefndar ILO eru settar fram fjölmargar tillögur um aðgerðir sem mögulegt er að hrinda í framkvæmd á heimsvísu eða landsvísu.  Vakin er athygli á verkefnum sem hlutaðeigandi aðilar geti beitt sér fyrir.  Með hlutaðeigandi aðilum er átt við alþjóðastofnanir, stjórnvöld á landsvísu, samtök aðila vinnumarkaðarins og ýmiss konar félagasamtök.  Það er ekki hægt hér og nú að gera grein fyrir öllum tillögum nefndarinnar. Eitt mikilvægt atriði er þó ástæða til að nefna og það er að allir hlutaðeigandi aðilar taki höndum saman um að áðurnefndar grundvallasamþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar verði virtar.

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins brást skjótt við skýrslu alþjóðlegu nefndar ILO um félagslegar hliðar alþjóðavæðingar.  Framkvæmdastjórnin sendi frá sér yfirlýsingu í maí síðast liðnum.  Þar er lögð áhersla á þau grundvallarsjónarmið sem einkenna skipulag og starfshætti sambandsins sem taka mið af því að umbætur í efnahags- og félagsmálum þurfi að haldast í hendur, að taka þurfi tillit til umhverfisins og haft sé samráð og viðræður við hlutaðeigandi aðila og fjárfest sé í menntun og þjálfun.

Í yfirlýsingunni er því lýst hvernig Evrópusambandið hafi brugðist við nýjum aðstæðum, þar á meðal alþjóðavæðingunni.  Í henni er m.a. vísað til viðskiptasamninga sem gerðir hafa verið við ríki í Afríku, í Eyjaálfu og Karíbahafi sem byggðir eru á rammasamningi sem kenndur er við Cotonou, höfuðborg Benin.   Bent er á að hér sé um að ræða alhliða samstarfssamninga þar sem ekki er eingöngu fjallað um fjárhagsaðstoð, markaðsaðgang og niðurfellingu tolla.  Þeir taki einnig til umbóta í félags-, heilbrigðis-, mennta- og samgöngumálum sem byggi á virðingu fyrir grundvallarmannréttindum, lýðræði, virkri framkvæmd laga og reglna og um sé að ræða stjórnarstofnanir sem starfi af ábyrgð og fyrir opnum tjöldum. Markmið þessara samninga er að útrýma fátækt og gera aðildarríkjunum kleift að gerast virkir þátttakendur í alþjóðaviðskiptum en jafnframt fylgt stefnu um sjálfbæra þróun.

Evrópusambandið hefur gert fleira. 

Fyrir nokkrum árum kom upp svokallað Vilvorde-mál í Belgíu.  Það snerist um það að franska fyrirtækið Renault lokaði og flutti bílaverksmiðjur sínar frá smábænum Vilvord í Belgíu til Spánar þar sem launakostnaður var lægri.  En þar til viðbótar stóðu fyrirtækinu til boða ýmsir styrkir vegna nýsköpunar í atvinnulífinu og vegna fjölgunar starfa á svæði á Spáni sem var vanþróað í efnahagslegu tilliti.

Þetta mál olli miklu uppnámi í Evrópu og einkum á vettvangi Evrópusambandsins.  Afleiðingin var meðal annars sú að sambandið afgreiddi tilskipun um upplýsingar og samráð við starfsmenn um tiltekna þætti í rekstri hlutaðeigandi fyrirtækis.  Þess má geta að það liggur fyrir að við Íslendingar verðum að hrinda efni þessarar tilskipunar í framkvæmd nú í vetur.  Annað sem gerðist var það sem ég nefndi í upphafi máls míns, að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sendi frá sér árið 2001 grænbók  og í fyrra stefnumarkandi yfirlýsingu um félagslega ábyrgð fyrirtækja.  Þetta efni hefur verið til ítarlegrar umfjöllunar í stofnunum Evrópusambandsins, hjá stjórnvöldum og Evrópusamtökum aðila vinnumarkaðarins. 

Í sinni einföldustu mynd má segja að umræðan um félagslega ábyrgð fyrirtækja snúist um það að ná víðtækri samstöðu um að fyrirtæki taki sjálfviljug tillit til félagslegra þátta og umhverfismála í breiðum skilningi við rekstur sinn og samskipti við aðra aðila.  Umræðan um félagslega ábyrgð fyrirtækja fjallar að öðrum þræði um að komið sé fram af félagslegri ábyrgð þegar fyrirtæki hlutast til um innri breytingar.  Að tekið sé tillit til hagsmuna allra hlutaeigandi aðila, ekki eingöngu hagsmuna fjármagnseigenda, og leitað sé leiða sem eru ásættanlegar fyrir aðila máls. 

Skoðun framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins er sú að takist þetta, sé það ekki eingöngu í hag fyrirtækisins, heldur hafi slíkir stjórnarhættir jákvæð áhrif á þróun efnahagsmála í sambandinu í heild.  Félagslega ábyrg fyrirtæki geti þannig stuðlað að því að ná því markmiði sem sett var á leiðtogafundi Evrópusambandsins í mars árið 2000.  Þetta markmið felur í sér að árið 2010 verði efnahagslíf Evrópu samkeppnishæfast, virkast og byggt á hugviti sem sé fært um að skapa sjálfbæra efnahagsþróun með fleiri og betri störfum og meiri félagslegri samstöðu.

Evrópusambandið hefur haldið nokkra fundi þar sem félagsleg ábyrgð fyrirtækja hefur verið til umfjöllunar,  síðast þann 29. júní sl.  Á þeim fundi náðist samstaða um nokkur grundvallaratriði í þessu sambandi. 

Samandregin eru þau svohljóðandi:

• Félagsleg ábyrgð fyrirtækja felur í sér að fyrirtæki taki sjálfviljugt tillit til umhverfis- og félagsmála við rekstur fyrirtækisins og að þetta tillit gangi framar því sem lög og samningsbundnar skyldur standa til.  Félagsleg ábyrgð fyrirtækja fjallar um að ganga skrefinu lengra, en ekki að hún komi í staðinn fyrir eða að hún leiði til þess að lög, reglur eða samningar séu sniðgengnir.
• Áhugi framkvæmdastjórnar fyrirtækja er forsenda árangurs.
• Félagsleg ábyrgð fyrirtækja tekur til kjarnans í rekstri fyrirtækis, þ.e. að á sama tíma og rekstur þess miðist við að skapa ágóða, taki framganga þess tillit til umhverfis- og félagsmála og sé byggð á því að skoðanaskipti við hagsmunaaðila sé líkleg til að stuðla að vexti og viðgangi fyrirtækisins í samfélaginu þegar litið er til lengri tíma.
• Félagsleg ábyrgð fyrirtækja er ein leið af mörgum til að stuðla að umbótum á umhverfi, efnahag og félagsmálum og til þess fallin að verða að venju við rekstur fyrirtækja.
• Skoðanaskipti við hlutaðeigandi aðila bæta og þroska færni fyrirtækja í því að sýna félagslega ábyrgð.  Þar sem starfsmenn eru órjúfanlegur hluti fyrirtækis er mikilvægt að veita hlutverki þeirra athygli með því að eiga við þá skoðanaskipti.

Ekki er hægt að horfa fram hjá því að framlag Evrópusambandsins til að stuðla að réttlátari skiptingu ávinningsins af aukinni alþjóðavæðingu efnahagslífsins er lofsvert. 

 

Ágætu tilheyrendur

Ég hef  gert grein fyrir forsögu þess málefnis sem hér er til umræðu.  Með hana í huga er rétt að hyggja að því hvort þetta málefni snerti okkur Íslendinga  og þá hvernig?  Enn fremur hvort við getum eitthvað látið þessi mál til okkar taka?

Við höfum ekki farið varhluta af alþjóðavæðingunni og frjálsu flæði fjármagns á undanförnum árum. Því fylgja vissulega bæði kostir og gallar. Öflug fyrirtæki hafa kraft til umfangsmikillar útrásar og afkomutölur sumra þeirra eru sannarlega þess eðlis að ástæða er til að samgleðjast eigendum þeirra.

Á þessu eru ýmsar hliðar.  Öflug stefna stjórnvalda í atvinnu- og efnahagsmálum hefur leitt af sér hagvöxt sem er meiri en flest vestræn ríki geta státað sig af.  Samt er það svo, ólíkt því sem gerst hefur við fyrri uppsveiflur í efnahagslífinu, að lítið hefur dregið úr atvinnuleysi sem er enn of mikið.  Sumir segja að ekki sé að marka tölur um atvinnuleysi.  Einungis hluti þeirra sem eru á skrá séu í raunverulegri atvinnuleit.  Jafnvel þótt gert sé ráð fyrir að eitthvað sé til í slíkum fullyrðingum er atvinnuleysi samt of mikið.  Það bendir til þess að þrátt fyrir batnandi afkomu hafa fyrirtæki ekki ráðið starfsmenn með sama hætti og áður.  Því getur valdið aukin hagræðing og meiri framleiðni, eða að fyrirtæki séu að flytja framleiðsluna úr landi og þar með störfin.  Og af því hafa verið sagðar fréttir í fjölmiðlunum. 

Við höfum heyrt fréttir af íslenskum fyrirtækjum sem eru að flytja framleiðslu meðal annars til Eystasaltslandanna.  Starfsmenn íslenskra fyrirtækja á erlendri grund eru farnir að leita eftir stuðningi íslenskra stéttarfélaga til að hafa áhrif á forsvarsmenn fyrirtækjanna til að virða grundvallarréttindi í atvinnulífinu.  Þetta veldur áhyggjum.

Af þessu er ljóst að alþjóðavæðingin snertir okkur með beinum hætti.  Umræðan um félagslega ábyrgð fyrirtækja á erindi við okkur ekki síður en aðrar þjóðir.  Við eigum að taka alvarlega tilmæli alþjóðlegu nefndar ILO um félagslegar hliðar alþjóðavæðingarinnar.

Umræða af þessu tagi þarf ekki að vera framandi fyrir Íslendinga.  Mörg okkar hafa reynslu af samvinnuhreyfingunni.  Kaupfélögin og fyrirtæki samvinnuhreyfingarinnar voru til skamms tíma mikilvæg ef ekki mikilvægasta kjölfestan í íslensku atvinnulífi.  Til hennar voru gerðar miklar kröfur um að sýna víðtæka samfélagslega ábyrgð, ekki einungis, gagnvart starfsmönnum eða sveitarfélögum heldur einnig heilu byggðarlögunum. 

Þessar kröfur voru það miklar að hreyfingin stóð ekki undir þeim á tímum óðaverðbólgu og vaxtaokurs þannig að eitthvað varð undan að láta.  Þótt á því séu mikilvægar undantekningar má samvinnuhreyfingin muna sinn fífil fegri.  Mörg einkafyrirtæki og hlutafélög hafa gert marga góða hluti með því að leggja lið þjóðþrifamálum á sviði íþrótta, lista og samhjálpar.  Öllu þessu ber að halda til haga.  Það er hins vegar samhengið sem er nýtt.  Alþjóðavæðingin og félagslega ábyrgðin.  Stjórnvöld hafa dregið úr hömlum, auðveldað fyrirtækjum að hasla sér völl í útlöndum, tekið þátt í að opna þeim nýja markaði og aukið frelsi þeirra til athafna.  Og nú er spurt hvernig atvinnurekendur ætli að fara með aukið frelsi og að standa undir þeim væntingum sem til þeirra eru gerðar?  Með öðrum orðum hver sé félagsleg ábyrgðartilfinning þeirra?

Í lok október síðastliðnum var haldinn ráðstefna í Finnlandi um skýrslu alþjóðlegu nefndar ILO um félagslegar hliðar alþjóðavæðingarinnar.  Þar kom fram að skömmu eftir að skýrsla nefndarinnar kom út, hafi finnska vinnumálaráðuneytið boðað til ráðstefnu með helstu samtökum á vinnumarkaði um efni hennar.  Á ráðstefnunni tókst samstaða um það sem kallað var finnskur „pakki“ sem hefur það að markmiði að hrinda í framkvæmd tilmælum skýrslunnar.  Á ráðstefnunni voru sett upp fjögur markmið sem finnska ILO-nefndin ætti að setja sér og vinna að:

Í fyrsta lagi ætti, við finnska þróunarsamvinnu, sem fram fer fyrir milligöngu ILO, að finna nýjar samstarfsleiðir sem styðja starfsmenntun, efla kunnáttu á starfi stéttarfélaga, þjálfa samningatækni, vinna gegn vinnu barna, stuðla að jafnrétti og bæta stöðu fatlaðra í atvinnulífinu.  Það er að bjóða fram aðstoð á þeim sviðum þar sem Finnar standa sig vel.  Að auki telja þeir sig geta boðið fram aðstoð við úttekt á stöðunni að því er varðar þessi atriði innan fyrirtækja og þjálfað stjórnendur og fulltrúa launafólks.  Mikilvægt sé að fulltrúar aðila vinnumarkaðarins taki þátt í þróunarverkefnunum auk fulltrúa hlutaðeigandi fyrirtækja.

Í öðru lagi að Finnar beiti sér fyrir því að fjölþjóðlegar fjármála- og viðskiptastofnanir eigi nána samvinnu við ILO.  Með þeim hætti er tryggð samræmd framkvæmd við stefnu í vinnumálum og samræmd framkvæmd á grundvallarréttindum í atvinnulífinu.

Í þriðja lagi voru finnsku ráðstefnugestirnir sammála um að markmiðið með framangreindu væri fjölgun mannsæmandi starfa, afnám fátæktar og sanngjörn skipting gagna og gæða.

Í fjórða lagi var samkomulag um það að á heimavelli ætti stefnan í vinnumálum að byggjast á viðræðum og samráði stjórnvalda við samtök atvinnurekenda og launafólks, árangursríkri samsetningu á framleiðni og öryggi, framleiðni sem fyrst og fremst er byggð á samvinnu í stað þess að snúast um það að draga úr kostnaði.

Ég er þeirrar skoðunar að það séu mörg atriði í finnska „pakkanum“ sem við getum haft til hliðsjónar við stefnumótun á innlendum vettvangi, í starfi okkar í alþjóðlegum fjármála- og viðskiptastofnunum og í þróunarsamstarfi okkar.

Ágætu ráðstefnugestir.

Félagsleg ábyrgð fyrirtækja er hluti af umræðunni um alþjóðavæðingu efnahagslífsins.  Umræðan snýst um það hvernig arðinum af alþjóðavæðingunni sé réttlátlega skipt:  Á milli iðnríkja og þróunarríkja. Á milli ríkra og fátækra. Á milli fyrirtækja og starfsmanna.

Ábyrgðin snýst um það að aukið frelsi í verslun og viðskiptum má ekki grafa undan virðingu fyrir grundvallarréttindinum í atvinnulífi og samfélaginu.  Hún snýst um það að efnahagslegar framfarir og umbætur í félagsmálum eiga að haldast í hendur.  Hún snýst ekki um að flytja út samfélagsmynstur norrænu ríkjanna eða aðildarríkja samningsins um Evrópska efnahagssvæðið.  Sú samfélagsgerð getur hins vegar verið öðrum fyrirmynd.  Umræðan fjallar einnig um ábyrgð hlutaðeigandi aðila,  ábyrgð alþjóðastofnana, ábyrgð stjórnvalda og  ábyrgð atvinnurekenda og launafólks.

Stjórnvöldum ber að leggja áherslu á að alþjóðastofnanir leggi sitt af mörkum.  Alþjóðlegar fjármálastofnanir geta skilyrt lánveitingar og fyrirgreiðslu til ríkisstjórna því, að þær virði lágmarksréttindi.  Ríkisstjórnir þróunarríkja verða að átta sig á því að forsenda fyrir stuðningi er að skipulag heima fyrir sé með þeim hætti að hann komi að raunverulegu gagni og stuðli að félagslegum framförum fyrir ekki bara suma heldur fyrir alla samfélagsþegna.  Fyrirtæki verða að gangast við ábyrgð sinni og gera sér grein fyrir að orðstír er mikilvægur í viðskiptum.  Þau eiga að sjá sér hag í því að koma fram af sanngirni og fylgja leiðbeiningarreglum um virðingu fyrir lágmarksréttindum launafólks.  Samtök launafólks eiga að beita sér fyrir að eflingu samfélagsstofnana, einkum þeirra sem vinna að jöfnun lífkjara og að þær séu gerðar ábyrgar gjörða sinna gagnvart lýðræðislega kjörnum eftirlitsstofnunum.

Með öðrum orðum hér er verk að vinna sem krefst samvinnu fjölmargra aðila, alþjóðastofnana, ríkisstjórna og samtaka aðila vinnumarkaðarins.  Forskriftin að samvinnunni liggur fyrir.  Hana er að finna í skýrslu nefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um sanngjarna alþjóðavæðingu.  Það er mikilvægt að hrinda í framkvæmd tillögum þeim sem fram koma í skýrslunni.

Ég þakka fyrir.