Fæðingar- og foreldraorlofslögin
Fyrir hádegisverð fór ég yfir stöðu jafnréttismála á Íslandi og lagði einkum áherslu á það hvaða aðferðum hafi verið beitt til að auka áhrif kvenna á opinberum vettvangi. En það er ekki einungis nauðsynlegt að auka hlut kvenna í stjórnmálum, heldur einnig í stjórnunarstörfum á almennum vinnumarkaði. Þannig miðar ein róttækasta aðgerð íslenskra stjórnvalda í seinni tíð, nýju fæðingar- og foreldraorlofslögin, að því að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði og brúa bilið milli fjölskyldu- og atvinnulífs. Lögin hafa haft þau áhrif að nú gera atvinnurekendur sér grein fyrir því að flestir starfsmenn geta horfið frá störfum í 3–6 mánuði til að sinna börnum sínum.
Í lögum um almannatryggingar frá 1946 sagði: „Mæðrum sem stunda atvinnu utan heimilis skal greiða fæðingarstyrk ... Gift kona fær því aðeins greiddar bætur samkvæmt þessari málsgrein, að maður hennar geti ekki séð heimilinu farborða.“ Lögin endurspegluðu þann veruleika að heimilið var á forræði konunnar og hún annaðist uppeldi barnanna. Nokkuð er liðið síðan foreldrum var heimilað að skipta fæðingarorlofi sínu á milli sín, þannig að feður gætu notið samvista við börn sín. Hins vegar var það svo að greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi voru ekki tekjutengdar og bættu því ekki upp tekjutap nema að takmörkuðu leyti. Eins og reynslan sýnir annars staðar á Norðurlöndunum, þá varð þessi leið ekki til þess að feður nýttu sér fæðingarorlof nema að mjög litlu leyti, og því höfðu þessar reglur takmörkuð áhrif til að breyta stöðu kynjanna á vinnumarkaði eða verkaskiptingu inni á heimilinu. Hér þurfti því að stíga skrefið lengra.
Þann 1. janúar 2001 tóku gildi á Íslandi ný lög um fæðingar- og foreldraorlof nr. 95/2000. Lögin mörkuðu nýtt upphaf í fæðingar- og foreldraorlofsmálum á Íslandi og eru að mínu mati mikið framfaraspor í þágu jafnréttis- og fjölskyldumála.
Með lögunum gerðist tvennt sem gerði þau að öflugu jafnréttistæki:
a. Feður fengu sjálfstæðan rétt sem var ekki framseljanlegur til móðurinnar, og
b. teknar voru upp fæðingarorlofsgreiðslur sem bættu upp tekjumissi að umtalsverðu leyti.
Réttur feðra var aukinn í þrepum. Árið 2001 var réttur feðra einn mánuður, árið 2002 var hann tveir mánuðir og síðan var fullum rétti náð árið 2003eða þrír mánuðir. Móðirin hafði á sama tíma þriggja mánaða sjálfstæðan rétt og síðan höfðu foreldrar þrjá mánuði þar sem þau gátu skipt með sér orlofinu. Samanlagður réttur foreldra í fæðingarorlofi er því alls 9 mánuðir. Sérstakur sjóður, Fæðingarorlofssjóður, var stofnaður til að sjá um greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi. Sjóðurinn fær tekjur sínar með ákveðnum hluta tryggingagjalds atvinnurekenda og með framlögum úr ríkissjóði. Foreldrum voru tryggð 80% af meðaltali heildarlauna árið áður en þau fóru í fæðingarorlof og orlofið mátti nýta í allt að 18 mánuði frá fæðingu, frumættleiðingu eða þess að barn var tekið í fóstur. Þeir sem ekki eru á vinnumarkaði eða eru í minna en 25% starfshlutfall fá greiddan fæðingarstyrk.
Lögin virðast endurspegla afstöðu Íslendinga mjög vel, en alger eining ríkti á Alþingi þegar þau voru afgreidd. Enginn greiddi atkvæði á móti frumvarpinu og aðeins einn þingmaður sat hjá. Í Gallup könnun frá því í mars 2003 kemur fram að 85% íslensku þjóðarinnar telja það jákvætt að karlar nýti sér rétt sinn til 3–6 mánaða fæðingarorlofs og 99% finnst það sama um að konur nýti sér fæðingarorlof. Konur og yngra fólk er jákvæðara gagnvart því að karlar fari í fæðingarorlof en karlar og eldra fólk. Í sömu könnun kom einnig fram að 73,7% atvinnurekenda voru jákvæð gagnvart fæðingarorlofinu. Í annarri könnun sem Gallup stóð fyrir á haustmánuðum 2003 kemur fram að á meðan 80% þjóðarinnar eru hlynnt lögunum, þá telja 10% það erfitt fyrir konur að taka 3–6 mánaða orlof. Tuttugu prósent telja það erfitt fyrir karla að taka þriggja mánaða orlof og 43,7% telja það erfitt fyrir karla að taka sex mánaða orlof. Atvinnurekendur telja að mun erfiðara sé fyrir karla en konur að taka sex mánaða orlof. Það er því enn nokkuð í land að samræmi verði á milli yfirlýstrar stefnu og raunveruleikans.
Nýju fæðingarorlofslögin hafa slegið í gegn meðal íslenskra feðra svo um munar. Reynslan sýnir að árið 2001 nýttu 82,4% karla sér fæðingarorlofsréttinn. Árið 2002 voru þeir 82,5%, en árið 2003 er hlutfall þeirra 84,3%. Það er því enn aukning á fjölda þeirra feðra sem nýta sér þessi réttindi. Launamunur kynjanna birtist í orlofsgreiðslunum þannig að árið 2001 námu greiðslur til kvenna 58,2% af greiðslum karla. Árið 2002 voru þær 60,2%, en tölur fyrir 2003 sýna að greiðslur til kvenna nema 62,2% af greiðslum karla. Munur á greiðslum eftir kynjum hefur því minnkað um 3%. Ekki er unnt að fullyrða að þessa breytingu megi eingöngu rekja til fæðingar- og foreldraorlofslaganna, en þó er líklegt að þau hafi haft einhver áhrif. Þá má einnig benda á að karlar hafa nýtt sér orlofið í miklum mæli í dögum talið, en karlar sem tóku fæðingarorlof tóku að meðaltali 94 daga árið 2003, eða fyrsta árið sem þeir áttu sjálfstæðan rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs.
Á fyrstu starfsárum fæðingarorlofssjóðsins var réttur karla nýttur svo mikið að hann stóð ekki undir greiðslubyrðinni. Má rekja þetta til þess að mun fleiri feður nýttu sér fæðingarorlofið en reiknað var með. Því var nauðsynlegt að huga að breytingum og á síðasta ári voru samþykktar nokkrar breytingar á lögunum. Þannig er sett hámark, eða þak, á þá upphæð sem einstaklingur getur þegið á mánuði úr sjóðnum. Í stað þess að fá 80% af meðaltekjum sínum árið áður en orlof er tekið, er núna miðað við 80% af meðaltekjum síðastliðin tvö almanaksár áður en barn fæðist. Þó er sú undantekning gerð að einungis verða greidd 80% af tekjum undir 600.000 íslenskra króna á mánuði. Þetta þak var talið vera það hátt að það hefði áhrif á mjög fáa aðila á vinnumarkaði, en árið 2003 voru 44 karlar sem áttu rétt á hærri greiðslum og aðeins þrjár konur.
Með lögunum var kerfi komið á sem kveður á um greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi. Raunveruleikinn er svo margbreytilegur að ekki verða séðar fyrir allar þær mögulegu aðstæður sem upp geta komið við töku fæðingaorlofs. Á þeim rúmlega fjórum árum sem lögin hafa verið í gildi hefur skipun úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála haft mikil áhrif á breytingar á fæðingarorlofslögunum og setningu reglugerðar þeim tengdum. Af þeim málum sem hafa komið fyrir nefndina hefur verið hægt að greina helstu ágreiningsmál og sjá hvað megi betur fara. Við þessu hefur verið brugðist og breytingar gerðar á þeim reglum sem gilda og þannig reynt að stuðla að því að foreldrar geti átt ánægjulegt fæðingaorlof með sínum börnum.
Á margan hátt má sjá jákvæð áhrif laganna. Fyrsta árið sem lögin voru í gildi fluttu blöðin um það fréttir að Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins hefði lent í nýjum vandræðum. Þannig var að þegar nokkuð var liðið á árið kom í ljós að um það bil fjórðungur liðsins átti von á barni og allir starfsmenn ætluðu auðvitað að nýta sér rétt sinn til fæðingarorlofs.
Það fól í sér ákveðin aukaútgjöld fyrir slökkviliðið sem hafði ekki reiknað með því í fjárhagsáætlun. Þetta er eflaust eitt af fyrstu skiptunum þar sem karlavinnustaður af þessu tagi hefur þurft að bregðast við barneignum á svo afgerandi hátt. Einnig eru farin að sjást þess merki á vinnumarkaði að atvinnurekendur gera sér grein fyrir því að karlar gætu farið í fæðingarorlof, og er eitt merki þess til dæmis, þó neikvætt sé, að karlmaður kom fram í fjölmiðlum nú fyrir áramót og sagði frá því að sér hefði verið sagt upp störfum á meðan hann var í fæðingarorlofi. Þá hafa ungir karlar sagt frá því að þeir séu spurðir um áætlaðar barneignir í atvinnuviðtölum. Atvinnurekendur eru því farnir að gera sér grein fyrir því að bæði kynin bera ábyrgð á börnunum. Hins vegar virðist ábyrgðin á heimilinu enn vera að miklu leyti á herðum kvenna og mætti þá benda á tilgátu norskra fræðimanna sem telja að það breytist ekki nema karlarnir séu skildir einir eftir heima með börnin á meðan þeir eru í fæðingarorlofinu.
Nú er unnið að könnun á reynslu norrænna foreldra af töku fæðingarorlofs, einkum með tillit til fæðingarorlofs feðra. Könnunin er tillaga okkar Íslendinga í norræna samstarfinu og er framkvæmdin á okkar ábyrgð.
Góðir fundarmenn.
Það er sérstakur heiður að fá að vera með ykkur hér í dag og ræða um jafnrétti kynjanna. Jafnrétti stuðlar að betri nýtingu mannauðs. Jafnrétti er bæði pólitískt og lýðræðislega nauðsynlegt til að kjörnir fulltrúar endurspegli kjósendahópinn.
Aukin þátttaka karla í jafnréttisbaráttunni er lykilatriði að mínu áliti. Fæðingarorlofslögin hafa leitt til aukinnar þátttöku karla við uppeldi og umönnun barna sinna. Ég er sannfærður um að kall samtímans sé að við karlmenn stígum fram og vinnum að jafnréttismálum með konunum sem hafa borið uppi baráttuna fram til þessa dags. Jafnréttismál eiga ekki að vera kvennamál eingöngu. Jafnréttismál eru manréttindamál sem við karlmenn þurfum að ræða og vinna að í framtíðinni af miklum krafti. Vinna að framgangi jafnréttismála er ekki tímabundið átaksverkefni heldur verkefni sem við verðum sífellt að vinna að með mismunandi aðferðum.
Hver er sjálfum sér næstur. Ég er svo lánsamur að eiga bæði dætur og syni, ólíka einstaklinga með hæfileika á mismunandi sviðum, eins og gildir um okkur öll. Mér finnst í dag erfitt til þess að hugsa að þegar þau vaxi úr grasi komi þau hugsanlega til með að hljóta mismikla umbun fyrir sambærileg verk og hafa misgóð tækifæri til að hasla sér völl á vinnumarkaði. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um að það er erfitt að réttlæta slíkt. Nú er komið að okkur körlunum að stíga fram með kröftugum hætti og vinna að sanngjörnu samfélagi jafnt fyrir dætur okkar og syni.