Þróun jafnréttismála á Íslandi

Ráðherrar, lögþingsmenn og aðrir tilheyrendur.

Það er mér sönn ánægja að fá tækifæri til að sækja ykkur heim. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það hversu samofin saga Íslands og Færeyja er frá fyrstu dögum búsetu á eyjunum tveimur. Í Íslendingasögunum eru margar frásagnir um samskipti Íslendinga og Færeyinga. Það er ljóst að svipaðar aðstæður frá náttúrunnar hendi hafa skapað samfélög sem eiga margt sameiginlegt.

Segja má að samskiptin hafi gengið í bylgjum. Stundum hafa þau verið mikil eins og til dæmis á 6. og 7. áratugnum, á síldarárunum eins og við köllum þennan tíma á Íslandi. Þá komu Færeyingar hundruðum saman til Íslands til að sækja sjóinn og stunda fiskvinnu.

Það er ekki neinum vafa undirorpið að samskiptin hafa stóraukist á allra síðustu árunum. Um það bera vitni lífleg samskipti á sviði verslunar og viðskipta. En þessa gætir einnig á sviði stjórnsýslu. Árið 2003 heimsótti félagsmálaráðherra Færeyja í fyrsta skipti Ísland og ég held ég megi segja að ég sé fyrsti íslenski félagsmálaráðherrann sem sæki Færeyjar heim. Ekki má gleyma að haustið 2003 kom í fyrsta skipti færeyskur embættismaður frá Almanna- og Heilsumálaráðinu í námsvinnu í íslenska félagsmálaráðuneytinu og síðan bættist annar við árið eftir. Allt þetta ber þess vitni að samstarfið er að aukast og er það vel.

Íslenska félagsmálaráðuneytið hefur að ýmsu leyti nokkra sérstöðu meðal ráðuneytanna sem mynda Stjórnarráð Íslands. Þótt það sé ekki elst er það með þeim eldri í hópi með forsætisráðuneyti, fjármálaráðuneyti, utanríkisráðuneyti, menntamálaráðuneyti að ógleymdri Hagstofu Íslands sem hefur stöðu ráðuneytis. Félagsmálaráðuneytið kom formlega til sögunnar árið 1946 enda þótt skipaður hafi verið sérstakur félagsmálaráðherra mun fyrr eða um 1936. Önnur sex komu til sögunnar 1969 þegar gerð var umfangsmikil breyting á Stjórnarráði Íslands, og loks var umhverfisráðuneyti stofnað 1990.

Annað sem er sérstakt við félagsmálaráðuneytið er það, að ólíkt félagsmálaráðuneytum í öðrum löndum fer það ekki með almannatryggingar. Þær voru færðar frá félagsmálaráðuneytinu 1969 til þá nýstofnaðs ráðuneytis heilbrigðis- og tryggingamála. Þriðja atriðið sem má nefna er það hversu málaflokkarnir eru ólíkir sem heyra til verksviðs félagsmálaráðuneytisins. Auk sveitarstjórnarmála fer ráðuneytið með húsnæðismál, barnaverndarmál, málefni fatlaðra, vinnumál og það sem er viðfangsefni mitt hér í dag, jafnrétti karla og kvenna.

Þess hefur verið farið á leit við mig að deila með ykkur í dag fróðleik og reynslu okkar Íslendinga af þróun jafnréttis kvenna og karla og upplýsa um hvernig staðan í þeim málaflokki er í dag á Íslandi.

Fyrst vil ég minna á það sem við Færeyingar og Íslendingar eigum sennilega sameiginlegt, en það er að konur hafa frá öndverðu gegnt mikilvægu hlutverki bæði í fornsögunum og í samfélaginu. Ástæðan er meðal annars sérstaðan sem skapaðist af atvinnuháttum samfélags sem hvíldi á landbúnaði og sjómennsku. Í bændasamfélaginu ríktu konurnar innan dyra og karlarnir sáu um störfin utan dyra. Á heimilum þar sem fyrirvinnan var sjómaður var ábyrgð kvenna enn víðtækari. Konan stóð ein langtímum saman fyrir heimilinu þegar karlinn var fjarri vegna róðra. Enda var það svo að konur nutu virðingar og hlutur þeirra var mikill í sjávarþorpum á Íslandi. Þetta sést í þeim sið í sjávarþorpum að oft eru börn í daglegu tali kennd við mæður sínar þótt í opinberum gögnum séu þau kennd við föður sinn.

Þótt sögulega séð hafi konur notið virðingar og haft áhrif á sinn hátt var staða þeirra að því er varðar formlega réttarstöðu bágborin við upphaf 20. aldarinnar, þ.e. þegar Íslendingar fengu heimastjórn árið 1904. Konur höfðu hvorki kosningarrétt né kjörgengi. Við arfskipti fékk dóttir helmingi minna en sonur. Í bændasamfélaginu gilti húsbóndavald yfir fjölskyldunni – konu og börnum.

Barátta kvenna fyrir auknum réttindum birtist í þremur ólíkum þáttum, þ.e. baráttunni fyrir rétti til náms, stjórnmálalegum réttindum og fjárhagslegum réttindum. Réttur til náms er nú jafn að öllu leyti og eru konur komnar í meiri hluta þeirra sem stunda nám á öllum hærri menntunarstigum. Lögformleg réttindi hafa einnig náðst á hinum tveimur sviðunum, en margt vantar upp á að þau réttindi hafi skilað sér í raunverulegum breytingum.

Upphaf 20. aldarinnar markaði tímamót á margvíslegan hátt á. Fram komu hreyfingar sem börðust fyrir auknum réttindum kvenna. Skilningur á málstað þeirra jókst. Jafnrétti kynjanna til náms var tryggt með lagasetningu á Íslandi árið 1911 með því að konur fengu fullan rétt til menntunar og embætta. Á fyrstu áratugum síðustu aldar var lagður grunnur að nútímajafnréttisbaráttu íslenskra kvenna. Þær fundu samtakamátt sinn, gáfu út sérstök kvennablöð til þess að kynna málstað kvenna og stofnuðu verkakvennafélög og Kvenréttindafélag Íslands var stofnað árið 1907.

Þá var boðinn fram kvennalisti í sveitarstjórnarkosningunum í Reykjavík árið 1908, þar sem konur fengu kosningarrétt í sveitarstjórnarkosningum fyrr en þær fengu kosningarrétt til Alþingis. Kvennalisti þessi var ópólitískur og náðu fjórar konur kjöri til bæjarstjórnar.

Í stjórnarskrárfrumvarpi sem samþykkt var á Alþingi 1913 var mælt fyrir um að konur og hjú yfir 40 ára aldri fengju kosningarrétt. Kosningaaldurinn átti síðan að lækka um eitt ár árlega næstu fimmtán árin. Helstu rök þingmanna fyrir 40 ára ákvæðinu voru að mikið skorti á að konur væru búnar undir skyldur þær sem réttindunum fylgdu og því varhugavert að „kasta þeim öllum allt í einu út á landsmálavígvöllinn“ eins og það var orðað. Frumvarpið um kosningarrétt kvenna og kjörgengi varð að lögum með staðfestingu Kristjáns konungs tíunda þann 19. júní 1915. Í ár eru því 90 ár liðin frá því að konur á Íslandi fengu kosningarrétt og verður þess minnst á viðeigandi hátt 19. júní næstkomandi.

Eftir miklar sviptingar í jafnréttismálunum í upphafi 20. aldarinnar dalaði baráttan töluvert, og um miðbik aldarinnar heyrði það til undantekninga að konur kæmust í áhrifastöður í samfélaginu. Þannig voru konur færri en 5% þingmanna fram til ársins 1979.

Íslenskar konur sættu sig ekki við kyrrstöðuna sem ríkti í jafnréttismálum um og eftir miðbik síðustu aldar. Í ár eru liðin 30 ár frá því að íslenskar konur efndu með eftirminnilegum hætti til kvennafrídags. Tilgangur kvennafrídagsins á Íslandi var að vekja samfélagið til umhugsunar um framlag kvenna til atvinnustarfseminnar. Þetta tókst svo um munaði. Öllum varð ljóst að án vinnuframlags kvenna stöðvaðist gangverk þjóðfélagsins. Með kvennafrídeginum árið 1975 varð á ný öflug vitundarvakning um stöðu kvenna. Afraksturinn varð meðal annars sá að árið 1976 voru sett sérstök jafnréttislög með það að markmiði að koma á fullu jafnrétti kvenna og karla. Ekki leikur vafi á því að sú löggjöf og jafnréttislöggjöf sem fylgt hefur í kjölfarið hefur haft áhrif og mörg stór skref hafa verið stigin á undanförnum áratugum í átt til aukins jafnréttis.

Mig langar sérstaklega að nefna í því samhengi að Íslands er og verður minnst fyrir það að hafa fyrst lýðræðisríkja kjörið konu til þess að gegna embætti forseta, frú Vigdísi Finnbogadóttur. Frú Vigdís er gott dæmi um fyrirmynd sem blasir við konum á Íslandi og um heim allan.

Á heimastjórnarárum Íslands höfðu hefðbundin kvennastörf verið færð að einhverju leyti út af heimilunum og réttur kvenna til náms og starfs hafði aukist til muna. Við aukna iðnvæðingu varð mikil breyting á íslensku samfélagi og fólk hópaðist til bæja og borga. Konur unnu þar erfiðisstörf sambærileg við karlastörf, en fengu mun lægri laun fyrir sinn snúð.

Á fyrri hluta síðustu aldar var staða kvenna á almennum vinnumarkaði lengst af mjög veik. Þær voru hlutfallslega fáar í vinnu utan heimilis, sóttu einkum í starfsgreinar eins og kennslu og umönnunarstörf og launin voru mun lakari en hjá körlum.

Konur á Íslandi létu mikið að sér kveða á 20. öldinni þegar þær bundust samtökum í kringum mannúðar- og góðgerðarstörf og létu til sín taka á sviði stjórnmála og fóru í stórum stíl út á vinnumarkaðinn. Allt þetta hafa þær gert ásamt því að ala upp börn og sinna heimilisstörfum, en íslenskar konur eignast fleiri börn en flestar aðrar konur í Vestur-Evrópu og vinna meira utan heimilis en konur í nokkru öðru aðildarlandi OECD. Það er því verðugt nánari skoðunar að sjá hvernig tekist hefur að samræma atvinnu- og fjölskyldulíf og hver staða kvenna er í samfélaginu í dag.

Gildandi jafnréttislög voru samþykkt á Alþingi vorið 2000, en fyrir gildistíma þeirra höfðu ýmis lög fjallað um þennan málaflokk. Árið 1973 voru þannig sett lög um jafnlaunaráð, en í þeim var megináhersla á launajafnrétti kynjanna og að atvinnurekendum væri óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði. Víðtækari lög um jafnan rétt kvenna og karla voru sett árið 1976. Lögin voru endurskoðuð 1985 og 1991. Í síðara skiptið var sett á fót kærunefnd jafnréttismála og var skrifstofu Jafnréttisráðs ætlað að sjá um umsýslu kærunefndarinnar sem þá var kölluð Skrifstofa jafnréttismála. Þessi stofnun var svo lögð af þegar Jafnréttisstofa var stofnuð með lögunum frá 2000.

Markmið jafnréttislaganna er að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Jafnrétti er skilgreint þannig að allir einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kynferði. Markmiðum þessum skal náð með því að gæta jafnréttissjónarmiða á öllum sviðum samfélagsins; vinna að jöfnum áhrifum kvenna og karla við ákvarðanatöku og stefnumótun í samfélaginu; gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf; bæta sérstaklega stöðu kvenna og auka möguleika þeirra í samfélaginu; efla fræðslu um jafnréttismál; greina tölfræðiupplýsingar eftir kyni og efla rannsóknir í kynjafræðum.

Mestu breytingarnar sem þessi nýju lög höfðu í för með sér var þrískipting verkefna ríkisins á sviði jafnréttismála, þ.e. að skilið var á milli Jafnréttisstofu sem er stjórnsýslustofnun, Jafnréttisráðs sem í sitja fulltrúar hagsmunaaðila á vinnumarkaði, og kærunefndar jafnréttismála sem gefur álit sitt á því hvort jafnréttislög hafi verið brotin.

Hlutverk Jafnréttisstofu er samkvæmt lögunum að hafa eftirlit með framkvæmd laganna; sjá um fræðslu og upplýsingastarfsemi; veita stjórnvöldum, stofnunum, fyrirtækjum, einstaklingum og félögum ráðgjöf; koma ábendingum og tillögum um aðgerðir um jafnréttismál á framfæri við félagsmálaráðherra, Jafnréttisráð og önnur stjórnvöld; auka virkni í jafnréttismálum, meðal annars með aukinni aðild karla að jafnréttisstarfi; fylgjast með þjóðfélagsþróuninni í jafnréttismálum, meðal annars með upplýsingaöflun og rannsóknum; veita jafnréttisnefndum, jafnréttisráðgjöfum og jafnréttisfulltrúum sveitarfélaga, stofnana og fyrirtækja aðstoð; og vinna önnur verkefni í samræmi við markmið og gildissvið laganna samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra.

Eftir hverjar alþingiskosningar skipar félagsmálaráðherra nýtt Jafnréttisráð. Formaður er skipaður af ráðherra án tilnefningar, en einn nefndarmaður er tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, einn af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, einn af fjármálaráðuneyti, einn af Háskóla Íslands, einn af Kvenfélagasambandi Íslands, einn af Kvenréttindafélagi Íslands, einn af Samtökum atvinnulífsins og einn af Sambandi íslenskra sveitarfélaga.

Tilnefningaraðilar skulu tilnefna einn karl og eina konu og við skipun í ráðið skal þess gætt að hlutfall kynjanna verði sem jafnast. Hlutverk Jafnréttisráðs er að stuðla markvisst að jafnri stöðu og jöfnum rétti kvenna og karla á vinnumarkaðnum. Ráðið skal gera til tillögur til félagsmálaráðherra um aðgerðir á þessu sviði. Jafnréttisráð er stjórnvöldum til ráðgjafar í vinnumarkaðsmálum og getur jafnframt gert tillögur um úrbætur í jafnréttismálum á öðrum sviðum samfélagsins.

Lögin skilgreina einnig hlutverk jafnréttisnefnda sveitarfélaga, en sveitarstjórnir skulu að loknum kosningum skipa 3–5 manna jafnréttisnefndir sem hafi með höndum jafnréttismál innan sveitarfélagsins. Nefndirnar veita sveitarstjórnum ráðgjöf í málefnum er varða jafnrétti kvenna og karla ásamt því að fylgjast með og hafa frumkvæði að sérstökum aðgerðum til að tryggja jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna.

Eitt af áhugaverðustu atriðum nýju jafnréttislaganna var ákvæði um jafnréttisáætlanir fyrirtækja og stofnana með fleiri en 25 starfsmenn. Ég stóð fyrir átaki til þess að kanna hvort þessu lagaákvæði sé fylgt á vordögum 2004, en ljóst er að þörf er á frekari aðgerðum til að fylgja þessu átaki eftir, þar sem innan við 20% þeirra tæplega 1.000 fyrirtækja og stofnana sem spurð voru hafa svarað erindinu. Jafnréttislögin kveða einnig á um skyldu atvinnurekenda til að tryggja að laus störf séu opin bæði körlum og konum, banna auglýsingar sem eru öðru kyninu til minnkunar, lítilsvirðingar eða stríða gegn jafnri stöðu og jafnrétti kynjanna og skylda atvinnurekendur og stjórnendur til að gera sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að starfsfólk, nemar og skjólstæðingar verði fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustað, í stofnun, félagsstarfi eða skólum.

Kærunefnd jafnréttismála er einnig skilgreind í jafnréttislögunum frá 2000. Kærunefndin er skipuð af félagsmálaráðherra til þriggja ára í senn. Ráðherra skipar einn nefndarmann án tilnefningar, en Hæstiréttur tilnefnir tvo, formann og varaformann nefndarinnar. Varamenn eru skipaðir á sama hátt. Nefndarmenn skulu vera lögfræðingar. Verkefni kærunefndarinnar er að taka til meðferðar og gefa skriflegt rökstutt álit um hvort ákvæði laganna hafi verið brotin. Niðurstöður kærunefndar sæta ekki kæru til æðra stjórnvalds. Þegar um er að ræða mál sem ætla má að geti haft stefnumarkandi áhrif á vinnumarkaðinn í heild skal kærunefnd leita umsagnar hjá heildarsamtökum launafólks og viðsemjendum þeirra áður en álit er gefið. Telji kærunefnd að ákvæði jafnréttislaganna hafi verið brotin beinir hún rökstuddum tilmælum um úrbætur til hlutaðeigandi aðila.

Félagsmálaráðherra ber að leggja fyrir Alþingi þingsályktunartillögu um áætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum innan eins árs frá alþingiskosningum. Í framkvæmdaáætluninni eru tiltekin ýmis verkefni sem stuðla sérstaklega að markmiðum laganna. Í áætlun þeirri er samþykkt var á Alþingi síðastliðið vor eru til dæmis verkefni um útgáfu jafnréttisgátlista til notkunar við stefnumótunarvinnu, úttekt á stöðu kvenna í yfirstjórnum ráðuneytanna og undirstofnunum þeirra, jafnréttisumsagnir stjórnarfrumvarpa, meðferð fyrir karla sem beita konur ofbeldi, leiðir til að útrýma kynbundnum launamun, stuðning við konur í frumkvöðlastarfi, mansal og margt fleira. Í heildina eru yfir 50 verkefni í framkvæmdaáætluninni. Ríkisstjórnin ber ábyrgð á nokkrum verkefnum sem taka til allra ráðuneytanna, en almennt er aðalábyrgðaraðili hvers verkefnis tiltekið fagráðuneyti, en einnig taka ýmsar opinberar stofnanir þátt í verkefnum.

Jafnréttislögin hafa tryggt að réttur karla og kvenna sé sá sami á Íslandi. Hið sama er því miður ekki hægt að segja um stöðu kynjanna. Ríkisstjórnin hefur því séð ástæðu til að stofna til átaksverkefna á ýmsum sviðum til að auka áhrif og stöðu kvenna. Þetta er sérstaklega heimilað í jafnréttislögunum frá árinu 2000, þar sem segir í fyrstu grein að bæta skuli sérstaklega stöðu kvenna og auka möguleika þeirra í samfélaginu. Sem dæmi um átaksverkefni af þessu tagi vil ég sérstaklega tilgreina nefnd um aukinn hlut kvenna í stjórnmálum sem starfaði á vegum félagsmálaráðuneytisins árin 1998–2003. Tilurð nefndarinnar má rekja til framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum frá sama ári. Nefndin vann mikið verk árið 1999 þegar hlutur kvenna á Alþingi jókst úr 25% í 35%. Þetta gerðist meðal annars með skapandi auglýsingum þar sem frammámenn í þjóðfélaginu sýndu á sér nýjar hliðar og með námskeiðum fyrir konur sem höfðu áhuga á að taka þátt í stjórnmálum. Önnur verkefni sem nefndin vann á starfstíma sínum var til dæmis „konur í læri“, þar sem konur í stjórnmálum tóku að sér lærling sem hafði áhuga á að kynnast raunverulegu starfi stjórnmálakonu.

Það er gaman að geta þess að ein þeirra kvenna sem fór „í læri“ sat á Alþingi síðastliðinn vetur sem varaþingmaður og varð þá fyrsti heyrnarlausi Íslendingurinn til að sitja á þingi. Þá gaf nefndin út kynningarrit fyrir konur um framkomu í fjölmiðlum og hefur það nýst mörgum. Áhrif starfa nefndarinnar voru mikil, en þó lækkaði hlutfall kvenna á Alþingi niður í 30% eftir kosningarnar 2003. Ástæðan er að hluta til breyting sem gerð var á kjördæmaskipaninni á Íslandi.

Ég tel að eitt brýnasta viðfangsefni á sviði jafnréttis á Íslandi á næstunni sé að jafna launamun kynjanna. Kynbundinn launamunur er enn áberandi í samfélaginu. Nýleg könnun Verzlunarmannafélags Reykjavíkur, eins af fjölmennustu launþegasamtökum á Íslandi, leiðir í ljós að enn er langt í land. Samkvæmt nýlegri skýrslu forsætisráðuneytisins um efnahagsleg völd kvenna er nú talið að kynbundinn launamunur á Íslandi sé á bilinu 7–11%, sem stafar meðal annars af því að þættir eins og hjónaband og barneignir hafa önnur áhrif á laun kvenna en karla.

Nokkur verkefni í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar eru helguð þessu efni og er um margar leiðir að ræða. Til dæmis er engin ein leið til þess að mæla kynbundinn launamun. Í október í fyrra var undirritaður samstarfssamningur Hagstofu Íslands og Kjararannsóknarnefndar um launakannanir og aðrar vinnumarkaðsrannsóknir. Ég bind miklar vonir við það að þessi samstarfssamningur leiði til betra talnaefnis fyrir félagsvísindamenn okkar, ekki aðeins almennt um málefni vinnumarkaðarins, heldur einnig um afmarkaða þætti eins og laun karla og kvenna. En það er nauðsynlegt að líta bæði inn á við og út á við til að fá raunhæfan samanburð. Inn á við til þess að sjá breytingar hjá sjálfum sér, út á við til að sjá hver staðan er í samanburði við nágrannalöndin. Á formennskuári okkar Íslendinga í norrænu jafnréttissamstarfi beittum við okkur fyrir því að koma á norrænu verkefni sem nefnist „Mælistikur á launajafnrétti“, en þar er reynt að samræma leiðir til að mæla kynbundinn launamun svo unnt sé að bera tölur saman.

Ég er mjög ánægður með að samstarf tókst milli jafnréttis- og vinnumálaráðherra Norðurlandanna um verkefnið og ég bind miklar vonir um árangur í þessu efni. Ég legg á það mikla áherslu í starfi mínu sem félagsmálaráðherra að jafna laun kvenna og karla og hef þegar stuðlað að þessum málum í mínu ráðuneyti með markvissum hætti.

Annað áríðandi efni er að kanna stöðu kærunefndar jafnréttismála. Alþjóðastofnanir hafa gert athugasemdir við það að álit nefndarinnar séu ekki bindandi og er því þörf að kanna hvort nauðsynlegt sé að breyta reglum um nefndina að einhverju leyti. Loks minnist ég aftur á átak til að framfylgja ákvæði laganna um jafnréttisáætlanir fyrirtækja með fleiri en 25 starfsmenn, en ég trúi því að jafnréttisáætlanir séu árangursríkt stjórntæki til að auka jafnrétti á vinnumarkaði. Að vísu var svörunin ekki góð við könnuninni sem við gerðum, en átakið vakti þó athygli og skapaði umræðu. Starfsmenn gerðu sér grein fyrir að þetta væri skylda atvinnurekanda og ég er sannfærður um að þeir munu hver á sínum vinnustað rukka yfirmennina um jafnréttsáætlun fyrirtækisins.

Hér er víðtækt efni til umfjöllunar en ég vona að orð mín hafi veitt ykkur nokkra innsýn í það hvernig við höfum snúið okkur í jafnréttisbaráttunni. Samfélög okkar eiga margt sameiginlegt, svo það er ekki ólíklegt að svipaðar aðferðir geti nýst hér í Færeyjum og hafa gagnast á Íslandi. Eftir hádegismat mun ég svo fjalla sérstaklega um fæðingar- og foreldraorlofslög sem voru samþykkt á Alþingi um leið og jafnréttislögin, en fæðingarorlof á Íslandi er að mínu mati stórt framfaraspor í jafnréttismálum Íslendinga. Fæðingarorlofið hefur vakið mikla eftirtekt víða um heim vegna þeirra miklu breytinga sem gerðar voru á uppbyggingu þess með lögunum.