Landsþing Landssambands eldri borgara

Fundarstjóri og góðir áheyrendur,

Þakka ykkur fyrir að bjóða mér til fundar við ykkur í dag. Það er ánægjulegt fyrir mig að hefja mína vinnuviku hér með ykkur þennan mánudagsmorgunn á ykkar mikilvæga fundi. Ég hef persónulega mikinn áhuga á málefnum eldri borgara og byggist það á margvíslegum ástæðum.

En, hvaða hópur er það sem við nálgumst sem eldri borgara eða aldraða? Hverjir eru aldraðir, hver er staða þeirra og þarfir?

Í mínum huga eru aldraðir í dag ekki síst fulltrúar kynslóða sem hafa séð tímana tvenna. Manneskjur, sem hafa upplifað mestu breytingar sem orðið hafa á umhverfi og lífskjörum Íslendinga frá upphafi. Nánast umbyltingu á öllum sviðum. Fólk sem hefur frá svo mörgu að segja og býr yfir mikilli reynslu. Erum við að nýta þessa einstöku yfirsýn sem skyldi? Ég er ekki sannfærður um það. Eigum við hlusta betur á þennan fjölmenna hóp eldri borgara á landinu öllu? Ég segi já, við eigum að gera það og við verðum að gera það.

Við Íslendingar náum verulega háum aldri  og enn er viðkoman hér á landi líklega meiri en í nokkru öðru landi í Evrópu.
Aldurssamsetning  þjóðarinnar er samtímis nokkuð að breytast.  Á árabilinu milli 1960 og 1970 voru 7% þjóðarinnar milli 65 ára og sjötugs.  Og 1% var eldri en áttræður.  Í dag eru 9 % milli 65 og 79 ára og 3% eldri en áttræð.  Þetta er veruleg breyting og hlutfallslega mikil fjölgun aldraðra úr um það bil 8% í 12%. Sérstaklega er fjölgunin mikil hjá þeim sem eru eldri en áttræðir úr einu prósenti í þrjú prósent.

Lækkuð fæðingartíðni hefur hér veruleg áhrif en ekki síður bætt heilsufar.  Börn (0-19 ára) voru á sjöunda áratgunum 43% þjóðarinnar en þau eru nú  einungis 30% þjóðarinnar. 

Þá er þátttaka eldra fólks á íslenskum vinnumarkaði  mikil, umtalsvert meiri en hjá nágrannaþjóðunum og skerum við okkur verulega úr í  alþjóðlegum samanburði.

Þeir sem í dag teljast aldraðir eru reyndar flestir fólk á besta aldri sem fæst við margvísleg viðfangsefni og hefur fjölbreytt áhugamál.  Að vera aldraður er þannig ekki mest afgerandi einkenni  hópsins. Sumir eru enn virkir á vinnumarkaði, meðan aðrir hafa ekki lengur fasta atvinnu en sinna áhugamálum af sama krafti og atvinnunni áður. Enn aðrir hafa minnkað við sig í atvinnulífinu og sinna hlutastarfi og svo eru þeir sem hafa dregið sig í hlé bæði frá atvinnu og viðfangsefnum utan heimilis. Þannig hefur aldurinn mismunandi áhrif á lífsstíl fólks, jafnvel þó að lögum samkvæmt sé hópurinn allur orðinn ”löggilt gamalmenni” eins og einhver aldraður komst einu sinni  að orði.  En það er ekki eina einkenni hópsins eins og áður er sagt og ástæðulaust að draga alla í einn dilk með þessum hætti. 

Á hinn bóginn eiga aldraðir margt sameiginlegt.  Fólk fer sjálfkrafa á eftirlaun við 67 ára aldur og ekki er almennt gert ráð fyrir að fólk vinni lengur en til 70 ára aldurs að hámarki.  Þeir sem hafa einungis úr að spila eftirlaunum frá Tryggingastofnun ríkisins búa líklega við frekar þröngan kost, en ellilífeyrisþegum sem samhliða fá greiðslur úr lífeyrissjóðum fjölgar stöðugt.

Einn stærsti þátturinn sem hefur áhrif á málefni aldraðra er einmitt lífeyrismálin. Ásmundur Stefánsson, sem starfar sem ríkissáttasemjari, sem er reyndar ein af stofnunum félagsmálaráðuneytisins, hefur fjallað talsvert um þau og leyft sér að segja að eldri borgarar séu “yfirstétt framtíðarinnar”. Ég hef hlýtt á þennan málflutning og tel að Ásmundur hafi nokkuð til síns máls. Það virðist vera að þær breytingar sem gerðar hafa verið á vettvangi lífeyrismála hér á landi undanfarna áratugi hafi verið skynsamlegar og muni stuðla að auknum lífsgæðum eldri borgara hér á landi í framtíðinni.

Það er þó staðreynd að það á því miður ekki við um alla hópa, þeir eru vissulega til sem enn hafa ekki haft tækifæri til þess að afla sér mikils lífeyris og þær breytingar sem Ásmundur hefur fjallað um eru að sjálfsögðu ekki farnar að hafa áhrif nema að takmörkuðu leyti varðandi ykkur sem hér sitjið í dag. En þær sýna þó að á tilteknu tímabili hafi verið teknar skynsamlegar og áhrifaríkar ákvarðanir sem munu hafa jákvæð áhrif til frambúðar.

Ágætu eldri borgarar.

Það eru ekki síst ýmsar félagslegar aðstæður sem breytast við hækkandi aldur. Fjölskylduhagir breytast og þörf fyrir heilbrigðisþjónustu vex. Og þegar aldurinn færist enn meir yfir eykst þörfin smátt og smátt fyrir aðstoð við daglegar athafnir.  

Það skiptir verulegu máli, á þessu sviði sem víðar, að sveiganleiki sé fyrir hendi af hálfu opinberra aðila,  hvort sem um er að ræða möguleika á vinnumarkaði, eftirlaun eða framkvæmd þjónustu og aðstoðar.  Hér á ég meðal annars við að fólki á efri árum standi til boða möguleikar á sveigjanlegum starfslokum.....  að fólk geti fækkað vikulegum vinnustundum og jafnvel fengið önnur verkefni en áður, sem hæfa betur aldri þess ef það óskar þess.

Ég hef undanfarið orðið var við áhugaverða umræðu hjá eldri borgurum um þjónustu sem þeim er veitt  og viðhorf  opinberra aðila til þeirra.  Ég get tekið undir margar þessara athugasemda.  Við þurfum öll að líta í eigin barm þegar um þessi mál er fjallað, stefna mótuð og þjónusta skipulögð.  Ég nefni hér tvö atriði. Annað snýst um mikilvægi þess að rödd aldraðra heyrist og þeir fái sjálfir að hafa áhrif á mótun og skipulagningu  þjónustu sem þeim er ætluð.  Í öðru lagi hlýtur það að verða stefna ríkis og sveitarfélaga til framtíðar að aldraðir sem ekki geta lengur búið heima og flytjast á dvalarheimili fái þar einstaklingsaðstöðu og aukið einkarými.  Það er ekki sanngjarnt að bjóða fólki að deila herbergi með ókunnugum undir þessum kringumstæðum.

Það er meðal annars í þessu ljósi sem ég hef velt fyrir mér kostum þess og göllum að umsjón með ýmsum  málaflokkum sem lúta að þjónustu og aðstoð við aldraða flytjist úr heilbrigðisráðuneyti til félagsmálaráðuneytis.  Má segja að með því væri verið að undirstrika að öldrun er ekki fyrst og fremst heilbrigðismál heldur félagsleg breyting.  En um leið er viðurkennt að með hækkandi aldri eykst þörfin fyrir heilsufarslega þjónustu svo sem heimahjúkrun og síðar á ævinni fyrir dvöl á hjúkrunarheimili. 

Að undanförnu hefur verið til umræðu að almannatryggingar flytjist hugsanlega að hluta frá heilbrigðisráðuneyti til félagsmálaráðuneytis.  Meðal annars höfum við verið að skoða kosti og galla þess að ákveðinn hluti starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins flytjist til félagsmálaráðuneytis.  Reyndar kæmi vel til greina, frá mínum bæjardyrum séð, að sameina þessi ráðuneyti að hluta til undir hatti velferðarhugtaksins – en það er önnur saga.
 
Ég vildi gjarnan sem félagsmálaráðherra fá tækifæri til þess að móta með ykkur heildstæða stefnu gagnvart ykkar fjölmenna hópi. Ekki út frá því að þið séuð orðin gömul, nei, heldur þvert á móti út frá því hvað þið eruð almennt vel á ykkur komin að öllu leyti. Ég heyrði til dæmis af 59 ára gamla konu í Garðabæ sem nýlega fékk boð um inngöngu í félag eldri borgara í Garðabæ og var undrandi og hló með sjálfri sér. Já, hún skellihló af því að henni fannst það svo langsótt að hún væri komin í hóp eldri borgara í þjóðfélaginu.  Hún svona ung og hress. En hún ætlar að sjálfsögðu að ganga í félagið með öðru unglegu, hraustu og hressu fólki til þess að hafa áhrif á sín mál í framtíðinni og til þess að skemmta sér og fræðast í þessum góða hópi. Ég býst við að mörg ykkar sem hér eruð í dag hafið staðið í sömu sporum.

Og þetta leiðir mig að því hve virðing fyrir einstaklingnum er mikilvæg, reyndar á hvaða æviskeiði sem er, en ekki síst þegar fólk sem hefur skilað þjóðfélaginu miklu stendur á tímamótum. Dagarnir  breytast, hlutverkin breytast bæði á vinnumarkaði og í einkalífi. Enda þótt komið sé að tímamótum á vinnumarkaði við sjötíu ára aldurinn eða fyrr ef menn kjósa svo, þá er mikill kraftur enn fyrir hendi.  Hópurinn fer sífellt stækkandi, hann verður sífellt hraustari og öflugri og mér segir svo hugur að ekki sé tilviljun að forstjóri Lýðheilsustöðvar spjalli við ykkur hér á eftir. Það er væntanlega til þess að segja ykkur hvað þið eruð vel á ykkur komin, fit og flott eins og unglingarnir myndu segja.  Ég fylgist til dæmis með því í mínum heimabæ, Hveragerði, þegar fólk sem komið er yfir sjötugt kemur sér vel fyrir í minna húsnæði og svo skokkar það út úr húsunum eins og unglingar. Nei, við eigum ekki að nálgast eldri borgara út frá því hvað sé að hjá þeim, við eigum að nálgast þá út frá þeirra þörfum og löngunum og hvernig við getum virkjað kraftinn sem í ykkur býr. 

Er hugsanlegt að virðingarskortur endurspeglist að einhverju leyti í kerfinu okkar í dag? Gerum við fjölmennum og hressum hópi eldri borgara kleift að dveljast sem lengst í því umhverfi sem þeir sjálfir velja, þar sem þeim líður best, eða tökum við ákvarðanir sem þrýsta fólki inn í aðstæður þar sem eitthvað mætti betur fara? Fer vel um alla innan þess skipulags sem við búum við í dag?  Eru mannréttindi fólks virt í hvívetna? Þessu ætla ég ekki að svara hér og nú. Ég veit að ýmislegt hefur þróast á jákvæðan hátt og ég efast ekki um að allir sem hafa látið þessi mál sig varða í gegnum tíðina hafa meint vel og gert margt vel. Ég held hins vegar að við getum ekki lokað augunum fyrir því að þessi hópur er að breytast. Hann er stækka hlutfallslega á Íslandi eins og annars staðar í heiminum, einmitt vegna þess að lífsgæði hafa aukist og við verðum sífellt betur á okkur komin. 

Umræða um stöðu þessa hóps er fyrirferðarmikil í flestum þjóðfélögum í hinum vestræna heimi um þessar mundir og svo mun verða á fyrri hluta þessarar aldar. Hvar sem borið er niður, á vettvangi Evrópusambandsins og OECD, fjalla menn um þá staðreynd hve eldri borgum fjölgar hlutfallslega mikið í flestum löndum á móts við yngri kynslóðir. Á Íslandi erum við enn svo heppin að hlutfall barneigna er mjög hátt, þótt farið hafi lækkandi og er það vel þegar litið er til þess hve nauðsynlegt er að fyrir hendi sé jafnvægi á milli kynslóða þannig að við getum tryggt samhjálp og velferð á öllum stigum.

Ég vona að ykkur vinnist vel hér á landsfundinum og óska Landssambandi eldri borgarar velfarnaðar um ókomin ár.

Takk fyrir.