Þjónusta við geðfatlað fólk

Góðir gestir,

Mér er það sérstakt fagnaðarefni að fá tækifæri til þess að fylgja úr hlaði þeirri stefnu og framkvæmdaáætlun um þjónustu við geðfatlað fólk sem nú liggur fyrir. Þetta málefni hefur verið á höndum félagsmálaráðuneytisins um nokkurt skeið, í góðri og náinni samvinnu við heilbrigðisráðuneytið.

Og það er ánægjulegt að geta kynnt það í tengslum við alþjóðlega geðheilbrigðisdaginn sem er á morgun. Hér liggur frammi plagg sem í er að finna samantekt og helstu niðurstöður þeirrar skýrslu sem í dag er birt á vefsíðu félagsmálaráðuneytisins og felur í sér stefnuna og framkvæmdaáætlunina í heild sinni.

Sem þátttakandi í stjórnmálum, bæði á sveitarstjórnarstigi og á Alþingi, og auðvitað líka sem almennur borgari, hef ég fylgst með málefnum fólks með geðraskanir um árabil. Sá stjórnmálaflokkur sem ég starfa í hefur ítrekað ályktað um þörfina til þess að gera betur í þeim efnum og beitti sér fyrir því að þessi málefni hefðu ákveðinn forgang í því stjórnarsamstarfi sem nú er við lýði eins og stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar frá 2003 ber með sér.

Það var áréttað í stefnuræðu þáverandi forsætisráðherra í upphafi þings 2004 þar sem hann sagði að sú stefna hefði verið mörkuð “að tryggja fullnægjandi meðferðar- og búsetuúrræði fyrir geðfatlaða á árunum 2006-2010”. Því nefni ég þetta hér að ákvörðunin um ráðstöfun fjár af söluandvirði Símans og gott betur í þessu skyni á s.l. ári var engin skyndiákvörðun heldur rökrétt framhald af áður markaðri stefnu. Um þetta var full samstaða í ríkisstjórninni.

Ég tel óhætt að fullyrða að vel hafi verið vandað til undirbúnings þessa verkefnis. Að baki liggur ítarleg könnun á þjónustuþörfum geðfatlaðs fólks sem gerð var á öndverðu s.l. ári og náði til um 500 manns um land allt. Hún leiddi í ljós ýmislegt sem betur mátti fara, m.a. að vel á annað hundrað geðfatlaðs fólks hefði þörf fyrir og bæri að fá tækifæri til betri búsetu- og stoðþjónustu en það bjó við. Þá er átt við fólk sem býr við alvarlegar og langvinnar geðraskanir sem hafa í för með sér skerta færni til sjálfstæðrar búsetu, atvinnu eða virkrar þátttöku í samfélaginu að öðru leyti. Af því leiðir þörf fyrir fjölþætta þjónustu og stuðning sem ætla má að verði í mörgum tilvikum til langframa.

Á meðal þessa fólks eru einstaklingar sem hafa um árabil dvalið á geðheilbrigðisstofnunum en gætu búið sér heimili úti í samfélaginu með viðhlítandi stuðningi, í íbúðakjörnum eða þjónustuíbúðum. Einnig er um að ræða fólk sem hefur búið hjá foreldrum eða ættingjum sem oft eru orðnir nokkuð við aldur ellegar við aðrar aðstæður sem mætti bæta til muna. Ekki er síður mikilvægt að huga vel að annarri stoðþjónustu, starfsendurhæfingu og atvinnuþátttöku ef kostur er ellegar aðra endurhæfingu, vinnu á vinnustöðum fatlaðs fólks eða aðra iðju.

Á grunni niðurstaðna þessarar könnunar var síðan tekin ákvörðunin um að veita einum og hálfum milljarði í stofnkostnað til verkefnisins. Þarna er sem sagt einungis um stofnkostnað að ræða og því fylgir að sjálfsögðu einnig skuldbinding stjórnvalda um fé til rekstrar þessarar þjónustu.

Á yfirstandandi ári hefur síðan verið unnið ötullega að stefnumótun, frekari kostnaðargreiningu og framkvæmdaáætlunum sem nú liggja fyrir. Og verkefnið er þegar komið á skrið með því að félagsmálaráðuneytið hefur tekið við félagslegri þjónustu við 12 manns af geðsviði Landspítalans. Alls er gert ráð fyrir að það muni eiga við um rúmlega 70 manns á þessu ári og því næsta og framhaldið verður síðan eins og framkvæmdaáætlunin ber með sér.

Einhver kann að velta því fyrir sér hvort það sé ekki fyrst og fremst á borði heilbrigðisþjónunnar í landinu að veita þessu fólki þjónustu enda hefur svo verið um langt árabil. Því er til að svara að í lögum um málefni fatlaðra frá 1992 voru tekin af öll tvímæli um að þau lög skyldu einnig ná til geðfatlaðs fólks en það hafði ekki verið nægilega skýrt áður. Það helgast af því að um er að ræða fólk sem þarfnast ekki síður félagslegrar þjónustu, búsetuþjónustu og annarrar stoð- eða dagþjónustu. Segja má að eiginlegri sjúkrahúsmeðferð sé lokið en vitaskuld er áframhaldandi þörf fyrir náið samstarf við geðheilbrigðisþjónustuna um alla eftirfylgd sem að henni lýtur og ef geðrænt jafnvægi raskast. Á þessa samvinnu verður lögð sérstök áhersla og um hana er full samstaða milli þessara tveggja þjónustukerfa.

En þar sem félagsleg þjónusta við geðfatlað fólk heyrir undir félagsmálaráðuneytið samkvæmt lögum um málefni fatlaðra kemur það í hlut þess að móta og útfæra frekar ákvörðun stjórnvalda í þessum efnum og koma henni í framkvæmd í samvinnu við heilbrigðisráðuneytið.

Almennt má segja að athygli hafi í auknum mæli verið vakin á aðstæðum og réttindamálum geðfatlaðs fólks undanfarin misseri. Sjónir hafa m.a. beinst að þörfum þess fyrir fjölbreyttari þjónustuúrræði og aukin lífsgæði og áhrifum notenda sjálfra á þjónustuna. Þá vex þeim hugmyndum stöðugt fylgi að færa beri þjónustu við fólk með geðraskanir í ríkari mæli út í samfélagið – frá hefðbundnum sjúkrahúsum – rjúfa einangrun og efla sjálfstæði þess og virkja þá reynslu og þekkingu sem það býr yfir. Búseta á áfangaheimili, í íbúðakjörnum eða þjónustuíbúð með fjölbreyttri og sveigjanlegri stoðþjónustu geti veitt stöðugleika og öryggi sem stuðli að jafnvægi í heilsufari og dragi úr líkum á endurinnlögnum á sjúkrahús. Ennfremur hefur athygli beinst að þörfum fyrir aukna samhæfingu þeirra sem annast stefnumótun og þjónustu í þessum efnum.

Mjög farsælt samstarf hefur verið milli ráðuneyta félags- og heilbrigðismála um þetta verkefni. Verkefnisstjórn sem í sitja fulltrúar beggja ráðuneytanna undir forystu Dagnýjar Jónsdóttur alþingismanns hefur starfað ötullega undanfarna mánuði og mun fylgja verkefninu eftir. Henni til fulltingis er ráðgjafahópur notenda og aðstandenda og framkvæmdahópar fagfólks ásamt verkefnisstjóra. Það er gert í því skyni að við sem berum ábyrgð á þjónustunni getum notið leiðsagnar þeirra sem gerst til þekkja og nýtt reynslu þeirra og þekkingu til góðra verka.

Framkvæmd þessa verkefnis kallar á skýra stefnu sem tryggir að mannréttasjónarmið séu í hávegum höfð og byggt sé á hugmyndafræði sem taki mið af viðhorfum sem eru í senn almennt viðurkennd og framsýn. Stefnunni og framkvæmdaáætluninni er einnig ætlað að stuðla að markvissri og hnökralausri uppbyggingu þeirrar þjónustu sem hér um ræðir. Þessi stefna er meginefni þeirrar skýrslu sem nú liggur fyrir ásamt framkvæmda- og kostnaðaráætlun.

Í þeim efnum hefur jafnt verið leitað fanga um hugmyndir, þekkingu og reynslu hérlendis sem í þeim löndum sem félagsmála-ráðuneytið telur að standi fremst á þessu sviði. Hér á landi var t.d. efnt til málþings í mars s.l. þar sem notendur og aðstandendur þeirra fjölluðu um stöðu mála, styrkleika og veikleika þjónustunnar eins og hún er nú og hvernig megi styrkja hana og bæta. Sömuleiðis var haldið málþing starfsfólks sem þekkir vel til málaflokksins og lagt á ráðin um sömu efni. Þannig var safnað saman mikilli þekkingu og reynslu. Einnig má nefna ráðstefnuna Bylting í bata sem Hugarafl stóð fyrir nú í ágúst; þar var einnig saman komin mikil þekking og reynsla sem höfð var hliðsjón af. Víða erlendis er mikil gerjun í þessum málaflokki, m.a. á öðrum Norðurlöndum og í Bandaríkjunum, og hefur óspart verið leitað í smiðju fólks þar.

Ég vil að lokum ítreka ánægju mína með að þetta verkefni sé nú komið á fullan skrið og trúi því að það sé mikilsverður mælikvarði á manngildi og mennsku íslensks samfélags að koma til móts við þá sem hér eiga í hlut eiga með myndarlegum og metnaðarfullum hætti.

Takk fyrir.