Ársfundur Vinnumálastofnunar

Ágætu ársfundargestir.

Ég vil þakka fyrir að fá tækifæri til að ávarpa þennan ársfund stofnunarinnar. Óhætt er að fullyrða að árið hefur verið nokkuð viðburðaríkt hjá Vinnumálastofnun.

Íslenskur vinnumarkaður hefur ekki farið varhluta af stækkun Evrópska efnahagssvæðisins og eðli málsins samkvæmt á hið sama við um Vinnumálastofnun. Mikið var umleikis í veitingu atvinnuleyfa til ríkisborgara nýju aðildarríkjanna eftir stækkunina vorið 2004 og stofnuninni var jafnframt falið það hlutverk með nýjum lögum að hafa eftirlit með starfsemi starfsmannaleiga hér á landi.

Ný lög voru síðan samþykkt frá Alþingi í júní síðastliðnum um atvinnuleysistryggingakerfið og vinnumarkaðsaðgerðir ásamt því að stofnuninni var falið það verkefni að annast greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlegra fatlaðra barna. Þá var tekin ákvörðun um flutning Fæðingarorlofssjóðs til stofnunarinnar sem mun eiga sér stað um næstu áramót.

Síðustu mánuðir hafa því verið mjög annasamir hjá starfsmönnum stofnunarinnar. Þeir hafa, svo eftir hefur verið tekið, sýnt mikinn sveigjanleika, tekið þessum nýju verkefnum með opnum huga og lagt sig fram við að leysa þau vel af hendi. Fyrir það er ég þakklátur þar sem ég geri mér grein fyrir því að hvert og eitt þessara nýju verkefna eru viðamikil.

Ný lög um atvinnuleysistryggingar og vinnumarkaðsaðgerðir er afrakstur góðrar samvinnu stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins, sem er í huga mínum í senn afar jákvæð og mikilvæg. Tilteknar breytingar voru lagðar til á skipulagi þessara kerfa og stendur innleiðing á þeim nú yfir. Gera má ráð fyrir að það taki nokkurn tíma og jafnframt að það komi upp lítils háttar agnúar sem þarf að sníða af, sem alltaf er erfitt að sjá fyrir hverjir verði. Við verðum að nálgast þetta sem verkefni sem þarfnast úrlausnar en ekki sem íþyngjandi vandamál. Við ætlum þessum breytingum að færa okkur fram um veg.

Þessum kerfum er fyrst og fremst ætlað að vera atvinnuleitendum til hagsbóta. Augljósasta breytingin er að sjálfsögðu tekjutenging atvinnuleysisbóta og hækkun grunnatvinnuleysisbóta frá 1. júlí síðastliðnum. Ég tel hins vegar ekki síður mikilvæga þá breytingu að áhersla er í meira mæli en áður lögð á einstaklingsmiðaða þjónustu innan vinnumarkaðskerfisins. Þar er undirstrikað að sem flestir fái tækifæri til að vera virkir á vinnumarkaði sjálfum sér og samfélaginu til hagsbóta.

Þar vísa ég meðal annars til mikilvægis þess að stuðlað sé að uppbyggingu atvinnutengdrar starfsendurhæfingar en markmið nýrra laga er að einfalda það kerfi og gera það markvissara. Ég tel jafnframt að leggja þurfi sérstaka áherslu á að virkja öryrkja og fatlaða, þar á meðal geðfatlaða, á vinnumarkaði svo þeir fái notið sín betur og ekki síður að samfélagið fái notið krafta þeirra og þess mannauðs sem býr í hverjum einstaklingi.

Líta ber til getu einstaklinganna og að vinnufærni þeirra verði metin sem fyrst eftir að sótt er um þátttöku í vinnumarkaðsaðgerðum svo unnt sé að aðstoða við atvinnuleitina með virkum hætti. Það má þó ekki gleymast að höfða verður jafnframt til ábyrgðar einstaklinganna sjálfra. Gert er ráð fyrir að þeir séu reiðubúnir að leggja sig fram í atvinnuleitinni og að eiga nána samvinnu við ráðgjafa stofnunarinnar svo árangur megi nást.

Þá skiptir miklu máli að Vinnumálastofnun rækti áfram það góða samstarf sem hún hefur átt við atvinnulífið og aðrar þjónustustofnanir. Við megum ekki gleyma því að lykillinn að velferðarsamfélaginu liggur í höndum okkar allra, einstaklinganna sjálfra, atvinnulífsins og hins opinbera, bæði ríki og sveitarfélaga, og mikilvægt er að allir leggi sitt af mörkum. Þannig náum við bestum árangri á grundvelli sjónarmiða sem flestra. Mikilvægt er að einangrast ekki í starfi sem ætlað er að þjóna samfélaginu.

Það er vissulega ánægjulegt að upplifa hve lágt atvinnuleysi er hér á landi um þessar mundir. Lítið lát virðist á eftirspurn eftir starfsfólki ef marka má tölur um fjölda útlendinga sem hafa komið hingað til starfa á síðustu vikum og mánuðum. Já, það er ánægjulegt fyrir mig sem ráðherra að geta farið til annarra landa og sagt frá litlu atvinnuleysi, já, nánast engu atvinnuleysi, mjög mikilli atvinnuþátttöku beggja kynja, góðum hagvexti, hárri tíðni barneigna, einstakri þátttöku feðra í feðraorlofi og öflugu lífeyriskerfi. Þetta eru allt grundvallarþættir sem hvert samfélag byggir á og því er ekki að neita að litið er til Íslendinga í mörgu tilliti um þessar mundir. Þetta eru aðstæður sem við hljótum að geta nýtt okkur í vil og það eigum við að sammælast um að gera.

Það liggur fyrir að landslagið á innlendum vinnumarkaði hefur verið að breytast á undanförnum misserum og líklegt að það taki einhvern tíma, bæði fyrir atvinnurekendur og starfsfólk, að fóta sig við breyttar aðstæður. 

Stjórnvöld hafa verið gagnrýnd fyrir aðgerðarleysi og stefnuleysi í málefnum útlendinga en ég tel reyndar að sú gagnrýni sé að vissu leyti nokkuð klisjukennd.

Ákveðin stefna hefur verið í gildi að þessu leyti sem birst hefur í gildandi lögum á hverjum tíma. Þar má fyrst nefna að lengi vel hefur megináhersla verið lögð á að útlendingar, sem óska eftir að koma hingað til lands til dvalar, komi í þeim tilgangi að verða virkir þátttakendur á vinnumarkaði. Þar hefur engin breyting orðið á en ljóst er að forgangur ríkisborgara frá ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins hefur orðið meira áberandi eftir tilkomu nýju aðildarríkjanna á árinu 2004. Reynslan hefur sýnt nokkurn hreyfanleika ríkisborgara þessara ríkja og hefur því að sama skapi verið dregið úr veitingu tímabundinna atvinnuleyfa til ríkisborgara ríkja utan svæðisins þannig að stjórnvöld geti fullnægt skyldum sínum samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.

Ég vil líka undirstrika það hér að á sama tíma og skylda hvílir á stjórnvöldum, sem ég vil ekki skorast undan, þá er afar mikilvægt að kalla atvinnulífið sjálft til ábyrgðar ekki síður en stjórnvöld. Það fylgir því alltaf mikil ábyrgð að ráða til starfa nýtt starfsfólk og er sú ábyrgð ekki minni þegar vitað er fyrirfram að þeir sem eru ráðnir eru jafnframt að stíga sín fyrstu skref í nýju samfélagi.

Það er flókið og erfitt að fóta sig í nýju umhverfi í landi þar sem aðrar reglur gilda en fólk hefur vanist í sínu heimalandi. Það er því mikilvægt að útlendingar sem vilja koma hingað til starfa undirbúi komu sína vel og kynni sér íslenskar reglur, meðal annars hvar þeir eigi að skrá sig og sækja um tilskilin leyfi til að dvelja hér á landi. Hér gegna aðilar vinnumarkaðarins lykilhlutverki, ásamt stjórnvöldum.

Á síðustu misserum hefur áhersla verið lögð á að stuðla að auknu aðgengi upplýsinga um íslenskt samfélag og stendur sú vinna yfir víða innan stjórnkerfisins. Innflytjendaráð starfar nú af fullum krafti á vegum félagsmálaráðuneytisins við að forgangsraða verkefnum og móta tillögu að stefnu stjórnvalda til framtíðar. Eitt af forgangsverkefnum er smíði upplýsingabæklings sem upplýsir þá erlendu ríkisborgara sem hingað koma um samfélagið og réttindi og skyldur á öllum sviðum. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka aðilum vinnumarkaðarins fyrir að styrkja það starf.

Margt er þegar vel gert í þessum efnum og nýlegt dæmi um slíka upplýsingamiðlun eru upplýsingar skattayfirvalda á nokkrum tungumálum sem er að finna á heimasíðu Ríkisskattstjóra. Enn fremur hefur Vinnueftirlit ríkisins gefið út bæklinga á fleiri tungumálum en íslensku og ensku um vinnuvernd og Tryggingastofnun ríkisins haft aðgengilegar upplýsingar á nokkrum tungumálum um almannatryggingakerfið á heimasíðu sinni.

Upplýsingar á mörgum tungumálum duga þó skammt. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að við þurfum að tryggja aðgengi að íslenskunámi fyrir útlendinga og hvetja þá til að læra tungumálið okkar. Ég mun hafa tækifæri til þess sem félagsmálaráðherra að beita mér fyrir því að koma þeim málum í betra horf en svo virðist sem þar séu kraftar nokkuð dreifðir milli mismunandi aðila. Þetta er eitt af þeim málum sem ég vil sérstaklega beita mér fyrir að bæta, í samvinnu við samráðherra mína.

Eins og ykkur er flestum eða öllum kunnugt um fer starfshópur á vegum félagsmálaráðuneytisins nú yfir stöðu útlendinga á íslenskum vinnumarkaði. Meðal annars er fjallað um það hvort ástæða sé til að styrkja það vinnumarkaðskerfi sem í gildi er. Áhersla er lögð á að hópurinn skili tillögum sínum til mín næsta mánuði og því mun ekki langt að bíða niðurstöðu hans.

Við verðum að vinna ákveðið að því að reynsla okkar af innflytjendum hér á landi verði jákvæð. Enn sem komið er skera innflytjendur á Íslandi sig úr þegar við berum okkur saman við aðrar þjóðir, varðandi atvinnuþátttöku. Það sýnir meðal annars rannsókn sem unnin var á Vestfjörðum og Austurlandi.

Langflestir innflytjendur koma hingað gagngert til þess að vinna og oft tímabundið. Eins og ég sagði hér áður liggur fyrir að við höfum haft mikla þörf fyrir aukið vinnuafl en við þurfum að vera mjög vel vakandi yfir þróun mála.

Ég tel jafnframt mikilvægt að við lítum til hvað nágrannaþjóðir okkar eru að gera enda ljóst að við erum ekki ein sem erum að fóta okkur við breyttar aðstæður. Ég sat fund norrænna vinnumálaráðherra í byrjun vikunnar þar sem þessi mál bar á góma og ljóst að Norðurlandaþjóðirnar eru allar að horfast í augu við sams konar verkefni í tengslum við breytingar á vinnumarkaði í kjölfar stækkunar Evrópska efnahagssvæðisins.

Ljóst er að þjóðirnar eru sammála um að varðveita grundvallareinkenni á norrænum vinnumörkuðum og að nýta til þess margvísleg tæki. Í Finnlandi er mjög margt áhugavert að gerast og hið sama má segja um Noreg þar sem flæði erlends vinnuafls hefur verið umtalsvert undanfarin misseri. Ég bind miklar vonir við vinnu starfshópsins sem fer yfir stöðu útlendinga hér á landi og er sannfærður um að frá henni munu koma raunhæfar tillögur um úrræði til viðbótar þeim sem við höfum nú þegar.

Ég ætla að ljúka máli mínu á fáeinum orðum um flutning hluta starfsemi Vinnumálastofnunar norður í land. Ég hef lengi verið talsmaður fjölgunar opinberra starfa á landsbyggðinni og tel slík skref í senn þýðingarmikil og skynsamleg. Það er mér því sérstakt ánægjuefni að fá tækifæri til að taka beinan þátt í slíkum flutningi, en eins og ykkur er flestum kunnugt er unnið að því að starfræksla Fæðingarorlofssjóð verði á Hvammstanga. Þegar hefur verið auglýst eftir starfsfólki og hafa viðbrögðin verið mjög góð. Við þurfum því litlu að kvíða í þeim efnum og fátt er því til fyrirstöðu að starfsemi sjóðsins fái dafnað á nýjum stað. Þá er jafnframt fyrirhugað að flytja afgreiðslu Atvinnuleysistryggingasjóðs til Skagastrandar og er undirbúningur þar á fullri ferð og áhugi mikill.

Ágætu ársfundargestir.

Það liggur fyrir að verkefnin sem starfsfólk Vinnumálastofnunar kemur til með halda áfram að vinna að eru ærin og afar mikilvæg. Um leið og ég vil þakka forstjóra stofnunarinnar og öðru starfsfólki hennar fyrir vel unnin störf vil ég óska þeim áframhaldandi góðs gengis. Að sjálfsögðu geng ég að því vísu að samstarfið við mig og ráðuneyti mitt verði jafn ánægjulegt og verið hefur.

Takk fyrir.