Fyrsti morgunverðarfundur um stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði

Atvinnuþátttaka miðaldra og eldra fólks á Íslandi hefur algjöra sérstöðu í vestrænum samanburði. Sé dæmi tekið frá elsta aldurshópnum á vinnumarkaði, þ.e. 60 til 64 ára, þá segja okkur tölur frá 2004 að atvinnuþátttaka á Íslandi sé rúm 80% en í þeim löndum sem næst okkur koma milli 50 og 60%. Vinnumarkaðsþátttaka í vestrænum samfélögum hefur dregist mjög saman á undanförnum árum og er sífellt minnkandi atvinnuþátttaka samfélagslegt vandamál þar sem æ færri einstaklingar standa undir framleiðslunni og velferðarkerfinu. Velferðarkerfið verður sífellt dýrara eftir því sem þjóðir eldast og þarfir eldri aldurshópanna verða meiri.

Atvinnuleysi meðal miðaldra og eldra fólks á Íslandi er ekki meira en annarra aldurshópa, sveiflurnar eru minni milli árstíða, hreyfing inn og út af atvinnuleysisskrá er almennt minni en annarra hópa, en hins vegar er langtímaatvinnuleysi meira viðvarandi.

Það sem virðist einkenna þennan hóp einkum er að ef þeir sem komnir eru yfir miðjan aldur missa vinnuna af einhverjum ástæðum, reynist þeim erfiðara að fá vinnu aftur en þeim sem yngri eru.

Vinnumarkaðurinn krefst sífellt meiri þekkingar og hraðari tækniþróun kallar á öfluga símenntun og endurmenntun. Símenntun og endurmenntun virðist vera afgerandi þáttur í að viðhalda færni fólks á vinnumarkaði. Aftur á móti sýna kannanir að það dregur mjög úr þátttöku fólks í símenntun og endurmenntun upp úr fimmtugu.

Árið 2005 tók til starfa sjö manna verkefnisstjórn á vegum míns ráðuneytis sem ætlað er að stýra fimm ára verkefni sem hefur það að meginmarkmiði að styrkja stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði. Verkefninu er auk þess ætlað að styrkja stöðu hópsins almennt, meðal annars með því að skapa jákvæða umræðu hér á landi um miðaldra og eldra fólk á vinnumarkaði, bæta ímynd þeirra og móta farveg fyrir viðhorfsbreytingu í þjóðfélaginu til þessa hóps.

Sumir gætu spurt í því góðæri sem nú ríkir, þar sem mikil þensla er á vinnumarkaði og atvinnuleysi í lágmarki, hvort það sé þörf á slíkum aðgerðum. Því er til að svara að með skipun þessarar verkefnisstjórnar erum við í félagsmálaráðuneytinu að leggja okkar af mörkum til stefnumótunar þessa málaflokks.

Alltof oft vill það brenna við að aðgerðir af hálfu hins opinbera eru miðaðar við að bregðast við ákveðnu ástandi og eru síður stefnumótandi. Við teljum það vera við kjöraðstæður sem þessar, sem nú ríkja á vinnumarkaði, að fjalla um þessi málefni og leita samstarfs við aðila vinnumarkaðarins.

Það er ljóst að allt önnur staða er hér uppi en í nágrannalöndunum hvað varðar stöðu aldurshópsins 50+. Engu að síður má gera ráð fyrir, að öllu óbreyttu, að þróunin verði líkari þeirri í nágrannalöndunum með árunum og ber að nefna breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar, lengri lífsmöguleika og velmegun og tilkomu séreignalífeyrissjóðanna.

Við viljum nýta okkur það ástand sem við höfum hér á landi til að læra af reynslu nágrannaþjóðanna í þessum málum og leggja okkur fram um að koma í veg fyrir þá þróun að fólk hverfi af vinnumarkaði löngu fyrir sextugt. Við viljum gera atvinnulífið eftirsóknarvert og skapa öllum aldurshópum góð starfsskilyrði.

Umræðan um æskudýrkun hefur oft skotið upp kollinum og bar mjög á henni fyrir nokkrum árum. Var þá einkum rætt um hvort þeir sem eldri voru á vinnumarkaði væru látnir gjalda aldurs síns.

Árið 2004 starfaði nefnd á vegum félagsmálaráðherra sem kannaði stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði auk þess að kanna á hvern hátt unnt væri með lagasetningu að sporna við því að fólk sé látið gjalda aldurs á vinnustað, hvort heldur er með uppsögnum eða mismunun í starfi.

Starf nefndarinnar leiddi í ljós að mjög lítið lá fyrir af rannsóknum um málefni miðaldra og eldra fólks á Íslandi með tilliti til stöðu þeirra á vinnumarkaði. Nefndin hafði síðan frumkvæði að því að unnin var könnun á viðhorfum til stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði. Niðurstöður úr þeirri könnun voru ekki einhlítar. Svo virðist sem ekki sé um aldurstengda mismunun að ræða á vinnumarkaði á Íslandi þegar fólk var spurt um eigin reynslu en fleiri kváðust þekkja til fólks á sínum vinnustað sem hafði orðið fyrir slíkri mismunun.

Ráðningarþjónustur og vinnumiðlanir segja atvinnurekendur leita eftir reynslu, menntun og þekkingu frekar en að hugsað sé um aldur. Engu að síður virðist reynsla margra á miðjum aldri vera sú að þeim gengur erfiðar en öðrum hópum að fá aftur vinnu eftir atvinnumissi.

Það er umræða um þessi mál sem við viljum velta fyrir okkur og beina athyglinni að. Ef við viljum hafa áhrif á viðhorf þurfum við að taka umræðuna og fá alla aðila sem málið snerta til að leggja orð í belg. Við þurfum að fá upp á yfirborðið hluti sem ef til vill leynast undir borðum. Við þurfum að leita uppi fordóma og goðsagnir sem hugsanlega hafa búið hafa um sig í samfélaginu og þurfum að takast á við það.

Við viljum fá álit atvinnurekenda, stjórnenda, fræðimanna og hins almenna launamanns á málefninu. Atvinnulífið þarfnast þátttöku eldra fólks á vinnumarkaði, því í því liggja mikil verðmæti, reynsla og þekking. Það er því allra hagur að halda í og tryggja þátttöku eldri starfsmanna á vinnumarkaði.