Ávarp á málþingi Jafnréttisráðs um konur og stjórnmál
Ágætu fundarmenn.
Við höfum á undanförnum misserum verið dugleg við að minnast mikilsverðra áfanga í jafnréttisbaráttu liðinnar aldar. Fyrir ári síðan fögnuðum við því að níutíu ár voru liðin frá því að konur fengu kosningarrétt og þess að þrjátíu ár voru liðin frá fyrsta kvennafrídeginum er konur söfnuðust saman í miðborg Reykjavíkur og víða um land til að berjast fyrir auknu kynjajafnrétti.
Á þessu ári eru liðin þrjátíu ár frá því að fyrstu eiginlegu jafnréttislögin voru samþykkt á Alþingi og níutíu og fimm ár eru liðin frá því að konur fengu rétt til náms, námsstyrkja og embætta. Í september síðastliðnum komum við saman í hátíðarsal Háskóla Íslands til að minnast 150 ára árstíðar eins fremsta kvenréttindafrömuðar okkar Íslendinga, Bríetar Bjarnhéðinsdóttur.
Við getum haldið áfram að fagna. Framundan er aldarafmæli Kvenréttindafélags Íslands og hartnær hundrað ár eru frá því að fyrstu fjórar konurnar tóku sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur. Níutíu ár eru liðin frá því að konur buðu sig fyrst fram til Alþingiskosninga og tæp áttatíu og fimm ár frá því að fyrsta konan tók sæti á Alþingi í fyrsta skipti.
Allt eru þetta viðburðir sem við Íslendingar lítum til, minnumst og virðum sem merkisdaga í sögu okkar. Við slík tímamót eigum við líka að horfa um öxl og fara yfir það hvað vel hefur farið og hvað við getum gert betur.
Ég býst við því að flestum okkar þyki hafa sóst hægt á leið í átt að jafnrétti kynjanna, jafnvel að við höfum farið á hraða snigilsins eins og yfirskrift eins erindis hér í dag ber merki um. Margt hefur að sjálfsögðu áunnist og við megum ekki missa trúna á að við getum haft áhrif. Að við getum náð raunverulegum árangri til þess að bæta samfélagið okkar að þessu leyti.
Þegar sérstaklega er litið til stjórnmálanna virðist þróunin til aukins jafnréttis hafi verið hraðari á síðari hluta 20. aldar en á fyrri hluta hennar. Til marks um það nefni ég að árið 1978 voru einungis 6% fulltrúa í sveitarstjórnum landsins konur, eftir kosningarnar árið 1990 voru konur 22% sveitarstjórnarmanna og eftir kosningarnar í maí síðastliðnum er hlutfall kvenna orðið tæp 36%. Þarna hefur raunverulegur árangur náðst. Verulegur árangur, vil ég leyfa mér að segja.
Jákvæða þróun má sjá ef litið er til kynjaskiptingar þingkjörinna fulltrúa á Alþingi. Frá árinu 1915 hafa samtals fimmtíu og átta konur verið kjörnar á þing eða 9% allra þingmanna. Eftir alþingiskosningarnar árið 1979 var hlutur kvenna einungis 5%. Við næstu kosningar sem fram fóru árið 1983 þrefölduðu konur hlut sinn á Alþingi er þær urðu 15% kjörinna þingmanna. Síðan þá hefur hlutur kvenna á Alþingi aukist jafnt og þétt en 25% þingmanna voru konur eftir alþingiskosningar árið 1995 og 35% árið 1999. Því miður varð ákveðið bakslag í þessari þróun við síðustu kosningar er hlutfall kvenna fór í 30% sem ég vona svo sannarlega að endurtaki sig ekki í þeim kosningum sem framundan eru.
Þegar horft er á þessa sögulegu þróun sjáum við að meiri hluti þeirra kvenna sem hafa setið á Alþingi frá árinu 1922 hafa setið á þingi á tímabilinu frá árinu 1979 og fram til þessa dags. Má því segja jöfnun kynjahlutfalla í stjórnmálum eigi sér ekki svo langa sögu.
Sömu sögu er að segja um þátttöku kvenna í ríkisstjórnum hér á landi. Auður Auðuns tók ráðherrasæti í eitt ár árið 1970 en síðan liðu tólf ár þangað til næsta kona, Ragnhildur Helgadóttir, tók sæti í ríkisstjórn. Síðan hefur ávallt setið kona í ríkisstjórn íslenska lýðveldisins en það eru einungis sjö ár síðan þær urðu í fyrsta sinn fleiri en ein á sama tíma. Þar má segja að menn hafa ferðast á hraða snigilsins.
Í dag eiga fjórar konur sæti í ríkisstjórn eða þriðjungur ráðherra. Það er auðvitað sérstakt ánægjuefni fyrir mig að geta bent á þá staðreynd að jafnmargar konur og karlar sitja nú í ríkisstjórn fyrir hönd Framsóknarflokksins.
Er það í annað skipti sem kynjahlutfallið hjá ráðherrum Framsóknarflokksins er jafnt og tel ég að allir stjórnmálaflokkar eigi að stefna að jöfnu hlutfalli kvenna og karla í framvarðarsveitum sínum. Við höfum sýnt það í verki að við viljum að bæði kynin hafi áhrif á öllum stigum samfélags okkar.
Þá getum við Íslendingar státað okkur af fyrsta kvenforsetanum, frú Vigdísi Finnbogadóttur. Hún lét sér reyndar ekki nægja að hafa áhrif á framgang kynjajafnréttis hér á landi heldur lagði heimsbyggðina undir. Hún hefur haft meiri áhrif í átt að jafnrétti en við gerum okkur í hugarlund. Í forsetatíð sinni vann hún ötullega að því að auka veg kvenna og hefur haldið því starfi ótrauð áfram.
Ágætu málsþingsgestir.
Ykkur finnst orð mín ef til vill bera vitni um það að ég sé sáttur við stöðu mála og telji kynjajafnréttið í höfn á vettvangi stjórnmála. Það er fjarri lagi. Að sumu leyti get ég tekið undir það að við höfum ferðast á hraða snigilsins eða tekið hænuskref á vissum sviðum. Það er óásættanlegt í samfélagi þar sem jafnréttisumræðan hefur lengi verið opin
Til að tryggja áframhaldandi framþróun á þessu sviði þurfum við að vera vel á varðbergi og minna hvert annað á mikilvægi þess að kynjahlutföll í stjórnmálum verði sem jöfnust. Það er eðlilegast þannig að sjónarmið beggja kynja endurspeglist hvarvetna.
Stjórnvöld hafa beitt sér fyrir margvíslegum verkefnum. Félagsmálaráðherra sendi bréf til stjórnmálaflokka landsins fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar þar sem þeir voru minntir á tækifærin sem þeir hefðu sem þátttakendur í íslensku stjórnmálalífi til að taka virkan þátt í að hvetja konur til framboðs á listum við kosningarnar og auka þannig þátttöku þeirra í sveitarstjórnum.
Enn fremur var skipaður þverpólitískur starfshópur þar sem í eiga sæti fulltrúar þeirra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi með það að markmiði að jafna hlut kynjanna á Alþingi við næstu alþingiskosningar. Hópurinn hefur þegar sent út hvatningu til allra stjórnmálaflokka landsins þar sem áhersla er lögð á ábyrgð flokkanna sjálfra í þessu sambandi ásamt því að halda málþing undir yfirskriftinni Öldin okkar?
Ég tel mikilvægt að höfða til stjórnmálaflokkanna sjálfra þar sem ég er á þeirri skoðun að flokkarnir sjálfir þurfi að ganga í gegnum naflaskoðun og nota við hana kynjagleraugun. Þetta er hvorki auðvelt né fljótunnið verkefni. Þetta er langhlaup. Það er staðföst skoðun mín að stjórnmálaflokkarnir þurfi að skoða hvort það sé eitthvað í starfsumhverfi flokkanna sjálfra sem hvetur karla fremur en konur að skipa sér í fyrstu sæti á listum þeirra fyrir kosningar eða jafnvel í prófkjörsaðferðum flokkanna sem hindrar framgang kvenna fremur en karla í fremstu sætin. Þá er vinnutíminn í stjórnmálunum ekki fjölskylduvænn sem kann að hafa umtalsverð áhrif.
Ég hef ekki farið kerfisbundið yfir kyn frambjóðenda í prófkjörum stjórnmálaflokkanna vítt og breytt um landið fyrir alþingiskosningarnar í vor en eftir því sem mér sýnist þá liggja konur ekki á liði sínu í þeim efnum. Þær bjóða víða fram krafta sína og er það vel. Það verður því spennandi að sjá hvernig raðast á listanna eftir kynferði fyrir komandi alþingiskosningar.
Svo árangur megi nást er ég ekki í vafa um að það þarf að huga að fleiri þáttum en innviðum stjórnmálaflokkanna og þá ef til vill ekki hvað síst að kjósandanum sjálfum eða hinum almenna flokksmanni sem velur á framboðslista síns stjórnmálaflokks. Þegar litið er yfir þróunina hér að framan leyfi ég mér að fullyrða að hinn hefðbundni þingkjörni fulltrúi í hugum flestra landsmanna er karlmaður í jakkafötum með bindi. Það er því óhjákvæmilega mikil hætta á að sú forskrift hafi ómeðvituð áhrif á val þess sem tekur t.d. þátt í prófkjöri stjórnmálaflokks. Á það ekki hvað síst við þegar valið stendur kannski milli tveggja jafn hæfra einstaklinga á sama aldri með svipaðan bakgrunn. Þá leitar fólk ósjálfrátt í hina hefðbundnu forskrift og velur eftir henni.
Það er því mikilvægt að leita leiða til að gera fólk meðvitaðra um val sitt á lista stjórnmálaflokkanna og það hafi í huga mikilvægi þess að hafa sem jafnast kynjahlutfall á þeim lista sem það velur sjálft. Það mun síðan endurspeglast í endanlegum lista þegar niðurstöður valsins liggja fyrir.
Þátttakendur í prófkjörum sem einmitt eru að fara í hönd á næstu dögum geta því haft mikil áhrif á jafnrétti kynjanna meðal þjóðkjörinna fulltrúa á Alþingi. Á hið sama við um þátttöku þeirra í prófkjörum sem að jafnaði fara fram fyrir hverjar kosningar til sveitarstjórna.
Ágætu fundarmenn.
Ég er þeirrar skoðunar að bæði stjórnmálamenn og kjósendur þeirra eigi verk fyrir höndum við jöfnun kynjahlutfalls í íslenskum stjórnmálum enda að mörgu að hyggja í þeim efnum. Markmiðin eru skýr og það ætti að auðvelda okkur leiðina að settu marki.
Mig er sjálfan farið að langa í kökuna sem bökuð verður þegar við fögnum því að jöfnum hlut kynjanna hefur verið náð við skipan sæta í þingsölum Alþingis.
Takk fyrir.