Ávarp á ráðstefnunni Borgin gegn landinu - keppendur eða samherjar

Ráðstefnustjóri, góðir gestir.

Inngangur - Sveitastjórnarstigið

Umræðan um sveitarstjórnarmál hefur hér á landi of lengi snúist um málefni fámennustu sveitarfélaganna og þá veikleika sem þeim fylgja. Það er nauðsynlegt að þekkja veikleikana en við verðum líka að meta styrkleikana og greina tækifærin sem bjóðast. Við verðum að beina sjónum okkar í auknum mæli að þeim fjölmörgu öflugu sveitarfélögum sem geta og vilja taka við fleiri verkefnum frá ríkinu.

Í ávarpi mínu á aðalfundi Sambands sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu fyrir skömmu, lagði ég áherslu á þessi sjónarmið.

Af hverju er ég að rifja þetta upp hér. Jú - yfirskrift þessarar ráðstefnu  Borgin gegn landinu – keppendur eða samherjar – minnti mig á þessa umræðu - en ég vil í þessu ávarpi mínu frekar tala um höfuðborgarsvæðið sem eina heild – ekki borgina eina. Hér eru nokkur af stærstu og öflugustu sveitarfélögum landsins og fólksfjölgun hefur leitt til mikillar uppbyggingar í þjónustu sveitarfélaganna og skapað fjölbreytt atvinnulíf sem teygir anga sína um allan heim. Í næsta nágrenni er líka að finna öflug sveitarfélög. Þar er einnig uppgangur, fólksfjölgun og sóknarfærin eru mjög víða til staðar.

Okkur ber að gera það sem í okkar valdi stendur til að nýta alla okkar möguleika til framfara. Það þarf  alls ekki að vera á kostnað annarra sveitarfélaga, hvort heldur þau eru í næsta nágrenni við Reykjavík eða úti á landi.  Það er mín trú að hagsmunir Reykjavíkur eigi fulla samleið með hagsmunum annarra sveitarfélaga og öfugt. Ef hægt er að segja að höfuðborgarsvæðið sé í samkeppni við önnur sveitarfélög má allt eins halda því fram að þau sveitarfélög séu erlendis, þá á ég við önnur borgarsvæði sem keppa um að fá til sín íbúa og ný störf.

Höfuðborgarsvæðið hefur samt vitaskuld ákveðna sérstöðu. Á undanförnum árum höfum við séð svæðið í kringum Faxaflóann og austur á Selfoss taka miklum breytingum. Á suðvesturhorninu búa nú rúmlega 75% þjóðarinnar. Hvalfjarðargöngin og vöxtur í millilandaflugi hafa opnað nýja möguleika í atvinnuuppbyggingu og stuðlað að því að allt þetta svæði er að renna saman í eina heild, eitt atvinnu- og þjónustusvæði.

Ekki er þó eingöngu um það að ræða að íbúum þéttbýlisstaðanna hafi fjölgað heldur eru þéttbýlisbúar líka margir búnir að koma sér upp öðru heimili í dreifbýlinu, hvort sem er í uppsveitum Árnessýslu, Borgarfirði eða víðar. Fyrir vikið þurfa sveitarstjórnarmenn að hugsa stærra en áður, vera tilbúnir að takast á við ný verkefni og finna nýjar leiðir við skipulag þjónustu. Það hlýtur að vera í allra þágu að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og nágrannar þeirra vinni saman. Líti á sig sem samherja.

Þessi þróun kallar líka á önnur viðhorf íbúa sveitarfélaganna. Þeir eru ekki lengur eins bundnir sínu sveitarfélagi; þeir eiga kannski heimili í tveimur sveitarfélögum og starfa í því þriðja. Kannski sækir síðan annar makinn launavinnu í fjórða sveitafélagið og börn geta þurft að sækja framhaldsskóla og tónlistarnám utan síns sveitarfélags?

 

Húsnæðismál

Húsnæðismál eru eins og við þekkjum einn af grundvallarþáttum velferðarkerfisins og þess vegna málaflokkur þar sem almannahagsmunir eru í húfi. Það er því mikilvægt að þekkja vel til þess málaflokks.

Rannsóknasetur í húsnæðismálum hefur verið starfrækt á grundvelli samstarfssamnings sem félagsmálaráðuneytið, Íbúðalánasjóður og Háskólinn á Bifröst gerðu með sér þann 23. ágúst 2003. Setrið hefur því verið starfandi í rúmlega þrjú ár og hefur Magnús Árni Skúlason, sem er einn frummælenda á þessari ráðstefnu, veitt setrinu forstöðu frá stofnun.

Stofnun setursins var liður í þeirri stefnu að auka rannsóknir á þeim viðfangsefnum sem heyra undir félagsmálaráðuneytið. Sambærilegur samningur hefur einnig verið gerður við Háskólann á Bifröst um Rannsóknasetur jafnréttis- og vinnumála auk þess sem Rannsóknamiðstöð Háskólans á Bifröst vann nýlega könnun fyrir ráðuneytið um viðhorf stjórnmálamanna til framþróunar sveitarstjórnarstigsins.

Á ráðstefnunni í dag verður meðal annars rætt um rannsókn sem unnin var að frumkvæði iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins um landfræðilegt litróf á fasteignamarkaði en félagsmálaráðuneytið kom einnig að því máli. Í skýrslunni er leitast við að kanna ástæður mismunandi fasteignaverðsþróunar á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi. Skýrslan er um margt fróðleg og tvímælalaust til þess fallin að geta orðið grundvöllur frekari vinnu á þessu sviði.

Í þeirri miklu umræðu sem átt hefur sér stað undanfarið um hlutverk hins opinbera á íbúðalánamarkaði vill oft gleymast að ef ekki býðst lánsfjármagn til að kaupa eða byggja íbúðarhúsnæði er útilokað að virkur fasteignamarkaður fái þrifist. Ein meginástæða þess að hið opinbera hefur verið virkur þátttakandi á íbúðalánamarkaði hér á landi er hve landið er strjálbýlt. Íbúðalánasjóður er eini aðilinn á íbúðalánamarkaði sem býður öllum íbúðalán á sömu kjörum, óháð búsetu og efnahag. Innkoma bankanna á íbúðalánamarkað haustið 2004 var vissulega kraftmikil, en úti á landi hefur samt afar lítið breyst því bankarnir virðast ekki telja það vera sitt hlutverk að veita íbúðalán á sambærilegum kjörum um allt land. Á meðan þetta viðhorf er ríkjandi hjá bönkunum er vandséð að hið opinbera geti dregið úr umsvifum sínum á íbúðalánamarkaði.

 

Byggðaáætlun

Eitt af meginverkefnum gildandi byggðaáætlunar er að treysta búsetuskilyrði á landsbyggðinni með því að efla þau byggðalög sem eru fjölmennust, hafa mestu möguleikana til uppbyggingar atvinnulífs, skóla, menningarlífs og opinberrar þjónustu. Þar segir líka að það þurfi að horfa heildstætt á þróun byggðar í landinu öllu og hvatt til þess að svæði, og þá enn stærri svæði en hingað til hefur verið miðað við, móti sér sameiginlega framtíðarsýn. Markmiðið er meðal annars að styrkja samkeppnishæfni svæðisins og skilyrði til sjálfbærrar þróunar.  Átakið um eflingu sveitarstjórnarstigsins, sem lauk nýverið, byggðist meðal annars á þessari hugsun.

Þetta eru nýjar áherslur, það er að horfa til svæða frekar en til einstakra sveitarfélaga. Þannig er hægt að auka líkur á að tiltekið byggðasvæði geti staðið á eigin fótum.

Höfuðborgarsvæðið eða höfuðborgin sjálf eru varla nefnd á nafn í byggðaáætlun. Ástæðan er sú að áætlunin er hugsuð sem tæki stjórnvalda til að jafna og styrkja skilyrði til atvinnu- og mannlífs í landinu og bæta samkeppnishæfni byggða. Höfuðborgarsvæðið er þó ákveðið viðmið því þar eru aðstæðurnar til atvinnu og búsetu taldar bestar.

Höfuðborgarsvæðið þarf samt að glíma við fjölmörg vandamál og ég tel óhætt að fullyrða að bæði ríki og sveitarfélög þurfi að taka sig á ef ætlunin er að móta sameiginlega framtíðarsýn fyrir þetta svæði. Þá er ég ekki að lasta það sem gert hefur verið en ég hef rökstuddan grun um að of algengt sé að menn sem ættu að vinna saman vinni hver í sínu horninu og séu ef til vill of uppteknir af innbyrðis samkeppni um íbúa og fyrirtæki. Ég nefni sem dæmi að starfandi er nefnd um svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins en á sama tíma virðist engin heildarhugsun vera til varðandi þann mikla fjölda íbúðarhúsalóða sem sveitarfélögin úthluta á hverju ári. Deilur um fjármögnun og starfsemi Strætós bs. er annað dæmi um að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu geta unnið betur saman en þau gera nú.

Að mínu mati er afar brýnt að efla rannsóknir á málefnum þéttbýlisins hér á landi. Markmið slíkra rannsókna gæti meðal annars verið að koma auga á úrlausnarefni fyrr en nú er gert, að greina vandamál og tækifæri í tæka tíð þannig að hægt verði að bregðast fyrr við. Til að hægt sé að taka rétta ákvörðun þarf þó að tryggja að áreiðanlegar upplýsingar liggi fyrir. Bæði sveitarfélögin og ríkið þurfa að átta sig á styrkleikum og veikleikum svæðisins, árangurinn veltur síðan að mörgu leyti á samstilltum aðgerðum þessara aðila.

Einnig þurfa sveitarfélögin sem sameiginlega mynda Reykjavíkurkjördæmin og Suðvesturkjördæmi og starfa saman undir merkjum Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, að efla samskiptin við sveitarfélög í næsta nágrenni sínu, á Suðurnesjum, í Borgarfirði og fyrir austan fjall. Samstarf er reyndar þegar komið á um ýmis verkefni. Þar má sérstaklega nefna orkuöflun, hafnamál og almenningssamgöngur.

Nágrannalönd okkar hafa langa reynslu af stefnumótun fyrir höfuðborgir sínar en hafa nú tekið þá ákvörðun að láta þá stefnumótun ná til stærra svæða.  Breyttar aðstæður,  stærri viðfangsefni, kalla á þessi breyttu viðhorf. Sama á við um okkur hér.

 

Lokaorð - Staða erlends launafólks

Ég vænti þess að hér á eftir verði meðal annars rætt um áhrif mikillar fjölgunar innflytjenda, meðal annars á fasteignaverð.

Hátt verðlag og kalt loftslag hefur gjarnan verið nefnt sem ástæða þess að Ísland þyki ekki spennandi kostur til búsetu. Þetta er þó greinilega að breytast. Það er tiltölulega nýtt úrlausnarefni fyrir bæði stjórnvöld hér á landi og þjóðfélagið allt að fólk skuli vilja flytja hingað til lands. Að mörgu leyti er þetta ánægjulegt viðfangsefni og í þessu sambandi getum við lært margt af öðrum þjóðum.

Meginástæðan fyrir fjölgun innflytjenda er sú að hér á landi er næga atvinnu að fá. Innflytjendurnir verða með öðrum orðum ekki baggi á velferðarkerfinu heldur leggja þeir sitt af mörkum til samfélagsins með skattgreiðslum.

Jafnframt eru sárafá dæmi um að útlendingar taki störf frá Íslendingum eða haldi niðri launum í landinu. Slíkum fullyrðingum vísa ég einfaldlega á bug enda mælist atvinnuleysi á Íslandi nú um eða innan við 1%. Það er augljóslega nógu erfitt að manna ýmis störf, ég nefni til dæmis á hótelum og veitingahúsum og ýmis umönnunarstörf, þótt umtalsverðs erlends vinnuafls njóti hér við sem stendur.

Það er sérstakt fagnaðarefni að ríkisstjórnin skuli hafa ákveðið að tryggja 100 milljónir króna á næsta ári til að bjóða innflytjendum upp á íslenskukennslu. Íslenskukunnátta er ein meginforsenda aðlögunar innflytjenda að íslensku samfélagi og það hefur lengi verið baráttumál félagsmálaráðuneytisins að meira fé yrði veitt til að auka aðgengi útlendinga að íslenskukennslu. Jafnframt hefur ráðuneytið unnið að því að tryggja, í samstarfi við aðila vinnumarkaðins o.fl., að allir innflytjendur, hvort sem þeir eru farandverkamenn eða komnir til að setjast hér að, fái fræðslu um rétt sinn og skyldur í íslensku samfélagi. Við eigum ekki að líða að atvinnurekendur greiði þessu fólki of lág laun.

Ég þakka gott hljóð og óska þess að þið eigið hér ánægjulegan dag.