Ný stefnumótun er stórt skref
Undanfarin tvö ár hefur verið unnið að stefnumótun félagsmálaráðuneytisins um þjónustu við fötluð börn og fullorðna til næstu tíu ára, fyrir árin 2007 til 2016 og liggja nú fyrir drög að nýrri og ítarlegri stefnu. Mikil vinna var lögð í hugmyndafræðilega undirstöðu stefnudraganna sem og umfjöllun um mannréttindi enda lítur ráðuneytið svo á að réttindabarátta fatlaðra sé fyrst og fremst mannréttindabarátta.
Í dag, á alþjóðadegi fatlaðra, skulum við í senn líta um öxl og fram á veginn. Hverju höfum við áorkað í málefnum fatlaðra á undanförnum árum og hvaða viðfangsefnum stöndum við frammi fyrir? Höfum við gengið til góðs götuna fram eftir veg og erum við reiðubúin að takast á við þá framþróun sem breyttar áherslur kalla á?
Straumhvörf í málefnum fatlaðra
Ég vil staldra við þau straumhvörf sem urðu í málefnum fatlaðra við gildistöku nýrra laga um aðstoð við þroskahefta 1980. Þá varð til lagagrunnur, stjórnskipulag og hugmyndafræði sem við höfum í meginatriðum byggt á síðan og hefur að mörgu leyti staðist vel tímans tönn. Með lögum um málefni fatlaðra, sem samþykkt voru 1983 og breytt árið 1992, voru síðan sameinuð undir einum hatti öll málefni fatlaðra barna og fullorðinna. Líkja má þeim framförum, sem orðið hafa í málaflokknum á þessum aldarfjórðungi, við byltingu. Ég efast um að margir geri sér til dæmis grein fyrir því að allt til ársins 1980 giltu svonefnd lög um fávitastofnanir sem gerðu ráð fyrir að ríkið ræki „eitt aðalhæli fyrir fávita“ eins og þroskaheft fólk var nefnt þá. Þar var gert ráð fyrir að vista bæði börn og fullorðna á landsvísu. Flestir landsmenn þekkja hins vegar hvernig málum er háttað nú, fjölþætt þjónusta við fötluð börn og fullorðna er starfrækt í öllum landshlutum, vönduð greining fer fram ef grunur vaknar um fötlun, fötluð börn alast upp hjá fjölskyldum sínum og sækja að jafnaði almenna skóla, heimili og þjónustuíbúðir fyrir fatlað fólk er að finna um allt land og þeir sem búa við fötlun taka æ virkari þátt í samfélaginu, þar á meðal í atvinnulífinu.
Betur má ef duga skal
En betur má ef duga skal. Enn er stefnt fram á við. Þótt hugmyndafræðin hafi staðist vel tímans tönn þótti orðið tímabært að endurskoða þær grundvallarhugmyndir sem hún byggist á. Við þurfum stöðugt að vera opin fyrir nýjum viðhorfum og leiðum, meðal annars þeim sem gefist hafa vel í öðrum löndum.
Ég hvet ykkur öll til þess að kynna ykkur ítarleg drög að framtíðarsýn og -stefnu félagsmálaráðuneytisins í málefnum fatlaðra barna og fullorðinna næsta áratug. Stefnumótunardrögin í heild verða frá og með deginum í dag aðgengileg á heimasíðu ráðuneytisins (felagsmalaraduneyti.is). Þar eru drögin að hinni nýju stefnu sett fram með ítarlegri hætti, greind í grundvallarsjónarmið, meginmarkmið, starfsmarkmið og leiðir að þessum markmiðum á átta málasviðum. Þau eru: Þjónusta við börn 0–17 ára og fjölskyldur þeirra, þjónusta vegna búsetu, þjónusta vegna atvinnu og hæfingar, stoðþjónusta við 18 ára og eldri, staða og áhrif notenda, mótun viðhorfa og almannatengsl, gæðastarf og þekkingarauður — mann- og skipulagsauður. Litið er til allra þátta þjónustunnar og málaflokksins í heild.
Samráðsferli
Öflugt samráð hefur verið viðhaft við stefnumótunina allt frá upphafi. Vel á annað hundrað manns úr röðum notenda þjónustunnar, aðstandenda og starfsfólks hefur tekið þátt í verkefninu og leitað hefur verið umsagnar hagsmunasamtaka fatlaðra. Þessi vinnubrögð eru til fyrirmyndar. Þó er enn rætt um stefnudrög. Það helgast af því að á vefsíðu ráðuneytisins er samskiptatorg sem gefur öllum sem hug hafa á kost á að gera athugasemdir við drögin eða setja fram ábendingar. Samráðsferlinu er ekki lokið. Vil ég hvetja alla sem láta sig þessi mál varða til að kynna sér drögin og segja hug sinn um þau. Það er mikils um vert að víðtæk samstaða sé um stefnuna þegar hún verður birt formlega snemma á næsta ári að lokinni úrvinnslu ábendinga.
Ég tel að hér sé um afar metnaðarfullt og vandað verk að ræða. Manngildið og virðing fyrir þeim sem í hlut eiga er sett í öndvegi. Lögð er áhersla á sjálfstæði og virka þátttöku fatlaðs fólks í samfélaginu, gæðaþjónustu sem tekur mið af einstaklingsmiðuðum úrræðum, áhrifum notenda á ákvarðanir sem varða þá sjálfa og öflugri réttindagæslu.
Í stefnudrögunum eru sett fram háleit markmið og í þeim felast ögrandi verkefni fyrir alla aðila, stjórnvöld, hagsmunasamtök, starfsfólk í málaflokknum og þá sem njóta þjónustunnar. Ég er þess fullviss að með sameiginlegu átaki munum við ná þeim í fyllingu tímans.