Endurskipuð nefnd til að fylgja eftir aðgerðaáætlun um ofbeldi
Ágætu fundargestir.
Ég vil nota tækifærið hér í dag og hæla sérstaklega þeim tugum samtaka sem standa að sextán daga átaki gegn kynbundnu ofbeldi sem nú stendur yfir. Ég hef fylgst með dagskránni og finnst aðdáunarvert hve margir leggja hönd á plóg og láta sig þetta mikilvæga málefni varða. Aðkoma svo margra aðila sýnir hvað þessi mál hafa marga fleti og snerta marga. Mér finnst jafnframt afar ánægjulegt að verða vitni að því hve mikinn áhuga fjölmiðlar hafa sýnt einstökum viðburðum á dagskránni.
Það þarf ekki að hafa mörg orð um það að ofbeldi gegn konum og börnum er samfélagslegur vandi sem krefst samstilltra aðgerða. Á undanförnum árum hefur umræða um kynbundið ofbeldi og kynferðisbrot gegn börnum aukist, ekki síst fyrir tilstuðlan ýmissa félagasamtaka. Í kjölfar aukinnar umræðu hefur vitund um vandann sem ofbeldið felur í sér og afleiðingar hans orðið meiri. Umræðan hefur stundum markast af aðstæðum kvenna sem hafa verið eða eru þolendur ofbeldis en full ástæða þykir til að beina sjónum samfélagsins einnig að kynferðisbrotum og ofbeldi sem börn eru beitt, andlegu og líkamlegu.
Ráðast þarf gegn rótum vandans
Mikilvægt er að efla enn frekar vitund fólks um ábyrgð allra sem koma að umönnun barna þannig að öryggi þeirra sé tryggt. Ráðast þarf gegn rótum vandans, læra að greina hann og leita uppbyggilegra úrlausna til að vinna gegn ofbeldi sem beinist að konum og börnum. Ekki er síður mikilvægt að draga úr þeim skaða sem ofbeldið veldur.
Margt hefur verið gert á undanförnum árum til að vinna gegn ofbeldi gegn konum og börnum. En betur má ef duga skal. Styrkja þarf og samhæfa margvíslega starfsemi sem þegar er fyrir hendi hér á landi með það að markmiði að koma í veg fyrir að heimilisofbeldi og kynferðislegt ofbeldi viðgangist. Þá þarf jafnframt að meta árangur og kanna hvort aðrar leiðir séu vænlegri til árangurs en þær sem farnar hafa verið fram til þessa.
Mannréttindaskrifstofa Íslands, Íslandsdeild Amnesty International, Samtök um kvennaathvarf, Stígamót og UNIFEM á Íslandi sendu drög að aðgerðaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi á Íslandi til forsætisráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis á síðastliðnu ári. Hliðstæðar aðgerðaáætlanir hafa verið samþykktar í nágrannalöndum okkar svo sem í Danmörku og Noregi þó í mismunandi formi sé.
Skemmst er frá því að segja að ráðherrarnir sem í hlut áttu tóku vel í hugmyndina og samþykkti ríkisstjórnin að tillögu ráðherra félagsmála og dómsmála að hafin yrði vinna við gerð aðgerðaáætlunar sem auk þess að ná til kynbundins ofbeldis næði til ofbeldis á heimilum og kynferðislegs ofbeldis sem beinist að börnum. Með þessu fylgdum við, eins og ég sagði hér áður, góðu fordæmi nágranna okkar annars staðar á Norðurlöndum.
Ákveðið var að aðgerðaáætlunin yrði unnin á vettvangi samráðsnefndar félagsmálaráðuneytis, dóms- og kirkjumálaráðuneytis, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga en jafnframt var fenginn sérstakur starfsmaður til að vinna aðgerðaáætlunina með nefndinnni og starfsmönnum félagsmálaráðuneytisins. Það var afar mikilvægt að menn gætu helgað sig þessari vinnu.
Við gerð áætlunarinnar var auk þess haft samráð við fjölda aðila sem koma að málum sem varða ofbeldi gegn konum og börnum. Nefndin um aðgerðir vegna ofbeldis gegn konum og börnum hefur jafnframt átt fundi með fulltrúum frjálsra félagasamtaka og ýmissa opinberra stofnana á þessu sviði.
Aðgerðaáætlunin var síðan kynnt í ríkisstjórn og endanlega samþykkt þar í lok septembermánaðar. Þá var áætlunin jafnframt samþykkt í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga og ég vænti þess að Sigrún Jónsdóttir muni greina frekar frá því á eftir. Sigrún gegndi afar mikilvægu hlutverki í þessu starfi og varðandi tengsl við sveitarfélögin í því. Fyrir það vil ég þakka. Í mínum huga er hér um að ræða einstaklega metnaðarfulla áætlun.
Markmið aðgerðaáætlunarinnar
Meginmarkmið aðgerðaáætlunarinnar er að vinna gegn ofbeldi á heimilum og kynferðislegu ofbeldi sem beinist að konum og börnum sem og að bæta aðbúnað þeirra sem orðið hafa fyrir ofbeldi eða eru í áhættuhópi hvað þetta varðar.
Aðgerðaáætlunin skiptist í tvo hluta, annars vegar aðgerðir vegna ofbeldis á heimilum og kynferðislegs ofbeldis gegn börnum og hins vegar aðgerðir vegna ofbeldis á heimilum og kynferðislegs ofbeldis gegn konum.
Í hvorum hluta fyrir sig eru eftirfarandi markmið höfð að leiðarljósi:
- Að auka fyrirbyggjandi aðgerðir sem stuðla að viðhorfsbreytingum í þjóðfélaginu og opinni umræðu um ofbeldi gegn börnum og kynbundnu ofbeldi.
- Að styrkja starfsfólk stofnana í því að koma auga á einkenni kynbundins ofbeldis og ofbeldis hjá börnum og koma þolendum til aðstoðar.
- Að tryggja einstaklingum sem eru þolendur ofbeldis á heimili eða kynferðislegs ofbeldis viðeigandi aðstoð.
- Að rjúfa vítahring ofbeldis með því að styrkja meðferðarúrræði fyrir gerendur.
Hverri aðgerð er lýst sérstaklega ásamt tilgangi hennar. Einstök ráðuneyti eru gerð ábyrg fyrir framkvæmd sérhverrar aðgerðar ásamt því að settur er fram tiltekinn tímarammi um framkvæmdina. Samtals er hér um 37 aðgerðir að ræða. Áætlunin gildir til ársins 2011.
Aðgerðirnar snerta öll þau stig sem við teljum skipta máli, það er forvarnir, að styrkja starfsfólk stofnana við að greina einkenni ofbeldis, að tryggja þolendum viðeigandi aðstoð og ekki hvað síst að rjúfa þann vítahring sem ofbeldið gjarnan felur í sér.
Ég vil sérstaklega undirstrika tvennt hér með ykkur í dag:
Annars vegar að enda þótt um sé að ræða aðgerðaáætlun sem er tímabundin þá lít ég ekki svo á að hér sé um átak að ræða. Ég tel að við séum að horfa til mjög langs tíma.
Hins vegar tel ég að eftirfylgni sé hér algjört grundvallaratiði. Ef hún er ekki tryggð þá er til lítils að leggja upp í þessa vegferð.
Endurskipun samráðsnefndar
Ég hef því ákveðið að endurskipa samráðsnefnd um aðgerðir gegn ofbeldi gegn konum, sem kom að því að semja áætlunina, en skipunartími nefndarinnar hefði að óbreyttu runnið út í janúar næstkomandi.
Í erindisbréfi nefndarinnar segir að hlutverk hennar sé að samhæfa aðgerðir stjórnvalda á ólíkum fagsviðum, sem eru til þess fallnar að koma í veg fyrir ofbeldi gegn konum. Í nefndinni eiga nú sæti fulltrúar félagsmálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis, dómsmálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Helsta verkefni endurskipaðrar nefndar verður að fylgja aðgerðaáætluninni eftir í framkvæmd og þá m.a. að halda stjórnvöldum við efnið þannig að fjárveitingar sem hún byggist á séu tryggðar hverju sinni. Þetta verður undirstrikað í erindisbréfi nefndarinnar.
Áætlunin í heild er eins og ég sagði hér áður byggð á samþykkt ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin í heild og einstök ráðuneyti hafa því ákveðið að þeim verkefnum sem áætlunin byggist á verði hrint í framkvæmd. Alls er gert ráð fyrir að verkefni sem sérstaklega varða áætlunina kosti um 140 milljónir króna. Auk þess eru að sjálfsögðu fjölmörg verkefni þegar unnin sem tengjast þessu sviði. Í því sambandi get ég nefnt verkefnið Karlar til ábyrgðar sem árlega er þegar varið til 6,5 milljónum króna og starfsemi Barnahúss og Barnaverndarstofu. Ráðuneytin og sveitarfélögin verða að taka tillit til áætlunarinnar í sinni forgangsröðun.
Ég árétta að einstök ráðuneyti hafa verið gerð ábyrg fyrir framkvæmd sérhverrar aðgerðar í áætluninni. Hvað varðar félagsmálaráðuneytið verður 3, 4 milljónum króna varið sérstaklega til nýrra verkefna á þessu sviði á næsta ári og síðan aukast fjárframlög verulega árið 2008. Þannig er gert ráð fyrir 9,5 milljóna króna framlagi árið 2008 og síðan um 16 milljónum króna ár hvert til loka áætlunarinnar árið 2011. Samtals er því gert ráð fyrir að félagsmálaráðuneytið verji rúmlega sextíu milljónum króna til margvíslegra verkefna á grundvelli áætlunarinnar.
Verkefni á vegum félagsmálaráðuneytisins
Sem dæmi um einstök verkefni á vegum félagsmálaráðuneytisins á gildistíma áætlunarinnar vil ég nefna sérstakt kynningarátak í samstarfi við fjölmiðla og frjáls félagasamtök, gerð upplýsingaefnis á íslensku og erlendum tungumálum um afleiðingar ofbeldis gegn börnum, gerð leiðbeinandi verklagsreglna sem stofnanir og félagasamtök nýti sér við ráðningu starfsfólks, gerð kynningarbæklings um tilkynningaskyldu almennings og starfsmanna sem afskipti hafa af börnum og unglingum. Þá er gert ráð fyrir árlegum fræðslufundum með þeim sem koma að umönnun og fræðslu barna og fræðsludögum með fulltrúum sveitarfélaga og rannsóknum á ofbeldi gegn börnum og kynbundnu ofbeldi. Þar er bæði átt við kynbundið ofbeldi meðal ákveðinna hópa kvenna og könnun á umfangi heimilisofbeldis gegn körlum.
Ég held hér áfram og nefni gerð handbókar um heimilisofbeldi, eftirlit með málsmeðferð barnaverndaryfirvalda, meðferð fyrir börn á vegum Barnahúss og meðferðarúrræði fyrir unga og eldri gerendur og þolendur. Síðast en ekki síst nefni ég hér gerð leiðbeinandi aðgerðaáætlunar fyrir sveitarfélög.
Þrátt fyrir þessa löngu upptalningu vil ég undirstrika að verkefnalisti áætlunarinnar er ekki tæmandi. Við viljum líta svo á að þarna sé lagður grunnur að frekari framþróun á þessum sviðum sem eru eins og ég hef stundum sagt smánarblettur á nútímasamfélögum. Ofbeldi á ekki að líðast og alls ekki ofbeldi í skjóli friðhelgi einkalífs, innan heimila og innan fjölskyldna. Okkur ber skylda til þess að berjast gegn því af öllu afli.
Ég vil jafnframt lýsa því yfir hér að þegar börnin okkar eru annars vegar er einstaklega mikið í húfi. Ég hef sérstakan áhuga á að skoða barnaverndarhliðina á þessum málum. Ég tel sem félagsmálaráðherra að þar sé margt sem við getum gert betur og tek undir ýmsar gagnrýnisraddir sem heyrst hafa í þeim efnum. Ég tel að nauðsynlegt sé að breyta áherslum að vissu leyti og læra af því sem aðrir hafa gert vel í þessum efnum. Að því vil ég vinna.
Ég vil að lokum ítreka að ég tel að hér sé um metnaðarfulla og efnismikla aðgerðaáætlun að ræða og undirstrika að þetta er fyrsta áætlunin sinnar tegundar sem stjórnvöld hafa samþykkt.
Ég trúi því að með henni hafi verið tekið nýtt og mikilvægt skref í baráttunni gegn ofbeldi á heimilum og kynferðislegu ofbeldi enda geri ég ráð fyrir að áætluninni verði fylgt eftir og verkefnin unnin.