Ávarp á afmælishátíð Félags náms- og starfsráðgjafa

Ágætu gestir.

Ég vil þakka fyrir að fá tækifæri til að ávarpa þennan hátíðarfund og vera hér með ykkur við þessi tímamót í ykkar starfi. Þið eruð hér að fagna 25 ára afmæli sem telst ekki hár aldur hjá okkur mönnunum. Þeir sem eru 25 ára í dag eru flestir enn í námi og eiga eftir að hasla sér völl í atvinnulífinu. Þegar við erum 25 ára finnst okkur að sjálfsögðu að við séum afar þroskuð en áttum okkur smám saman á því, eftir því sem gráu hárunum fjölgar, að við erum rétt að byrja nám okkar í lífsins skóla.

Mig langar til þess að rifja upp forsögu tengsla félagsmálaráðuneytisins við ykkar svið. Fyrir réttum 20 árum, fimm árum eftir að félag ykkar varð til, var birt álit nefndar sem Alexander Stefánsson, þáverandi félagsmálaráðherra, skipaði og bar heitið áhrif nýrrar tækni. Árangurinn af því starfi var löggjöf um starfsmenntun í atvinnulífinu. Þar var valin sú leið að hvetja samtök aðila vinnumarkaðarins til að taka endurmenntunarmálin í eigin hendur. Þetta var gert með stofnun starfsmenntasjóðs sem hefur undanfarið haft árlega um 60 milljónir króna til úthlutunar. Þetta hefur borið þann ávöxt að flestar ef ekki allar starfsgreinar í landinu hafa stofnað starfsmenntanefndir með aðild fulltrúa atvinnurekenda og launafólks.

Á undanförnum tuttugu til tuttugu og fimm árum hefur mikið vatn runnið til sjávar. Þróunin verður sífellt hraðari og við eigum fullt í fangi með að fylgja henni eftir. Ungir sem aldnir. Orð sem voru óþekkt fyrir tuttugu og fimm árum eru nú á hvers manns vörum. Þar nefni ég orðin alþjóðavæðing og útrás. Alþjóðavæðing atvinnu- og efnahagslífs verður sífellt meira aðkallandi viðfangsefni alþjóðastofnana, ráðuneyta og samtaka sem láta sig varða þróun vinnumarkaðsmála. Það er deginum ljósara að áhrifin verða mikil og munu snerta alla þætti daglegs lífs. Þetta eru atriði sem eru til umfjöllunar í félagsmálaráðuneytinu. Þessar breyttu aðstæður hafa kallað á nýjar þarfir og önnur viðbrögð. Leiðbeininga og ráðgjafar er þörf fyrir sífellt flóknara atvinnulíf með auknum kröfum um hæfni og menntun. Í þeim efnum gegna náms- og starfsráðgjafar lykilhlutverki og ég leyfi mér að fullyrða að hlutverk þeirra hefur aldrei verið mikilvægara en það er á 25 ára afmæli félags ykkar. Það er á þessu sviði sem leiðir félagsmálaráðuneytisins og Félags náms- og starfsráðgjafa liggja saman.

Síðasta áratuginn hafa orðið algjör umskipti á skipan vinnumarkaðsmála á Íslandi. Á fyrri hluta tíunda áratugarins var fjögurra til fimm prósenta atvinnuleysi að verða viðvarandi. 1995 var ákveðið að stinga við fótum og leita nýrra leiða til atvinnuuppbyggingar og fjölgunar atvinnutækifæra. Árangurinn af þessari viðleitni blasir við. Tilfinnanlegur skortur er á starfsfólki og atvinnuleysi hefur aðeins verið um eitt prósent. Það er mikill munur á ástandinu að þessu leyti hér á landi og í næstu nágrannalöndum okkar. Sem betur fer.

Samtímis ráðstöfunum til atvinnuuppbyggingar var hugað að endurskipulagningu vinnumarkaðskerfisins. Með fyrstu lögunum um vinnumarkaðsaðgerðir varð til sérstök stofnun, Vinnumálastofnun, og henni var falin ábyrgð á vinnumiðlun sem hafði fram til þess tíma verið á vegum sveitarfélaganna í landinu. Í raun var ekki hægt að tala um miðlun vinnu á vegum sveitarfélaganna. Fremur var um að ræða skráningu á þeim sem gengu atvinnulausir.

Jafnframt Vinnumálastofnun voru settar á laggirnar átta svæðisvinnumiðlanir um land allt. Hlutverk þeirra er meðal annars skilgreint þannig að þær skuli veita upplýsingar og ráðgjöf um starfsval og starfsmenntun. Í nýjum lögum um vinnumarkaðsaðgerðir sem tóku gildi í sumar er enn frekar hnykkt á þessu hlutverki Vinnumálastofnunar og vinnumiðlunar. Í lögunum er kveðið á um námskeiðahald, starfsleitaráætlanir, starfsúrræði, starfskynningu, starfsþjálfun, reynsluráðningu, ráðgjöf samhliða námskeiðsþátttöku og námsúrræði svo nokkur atriði séu nefnd.

Þótt ástandið á vinnumarkaðnum sé mjög gott miðað við eins prósents atvinnuleysi er það þversagnakennt. Þversögnin felst í því að á sama tíma sem við búum við umframeftirspurn eftir starfsfólki hefur þeim sem eru kallaðir óvirkir á vinnumarkaði stórfjölgað. Atvinnuþátttaka á Íslandi er nú 82 prósent. Hins vegar er atvinnuþátttaka örorkulífeyrisþega aðeins um 27 prósent sem mun vera með því lægsta á Norðurlöndunum og jafnvel víðar. Samkvæmt upplýsingum Vinnumálastofnunar teljast um 15 þúsund manns vera óvirkir á vinnumarkaði. Þeim hefur fjölgað um 6 prósent á ári undanfarin þrjú til fjögur ár.

Þær breytingar sem voru gerðar á lögum um vinnumarkaðsaðgerðir í vor eru ekki síst miðaðar við þarfir þessa hóps. Áherslan liggur á markvissari atvinnutengdri starfsendurhæfingu. Breytingin tekur mið af einstaklingnum og þörfum hans en ekki af því sem er kallað greiðslukerfi. Þetta gerir stórauknar kröfur um bætta ráðgjöf um þá kosti sem einstaklingnum standa til boða og henta best þörfum hans. Það verður fyrst og síðast að leggja mat á getu, styrk og vinnufærni hans þannig að aðstoð við leit að atvinnu við hæfi verði sem árangursríkust.

Öll þessi atriði kalla á það að vinnumiðlunin hafi á að skipa hæfu starfsfólki og ég fæ ekki betur séð en að hér séu náms- og starfsráðgjafar í þýðingarmiklu hlutverki ef ekki því þýðingarmesta. Ekki þarf að fjölyrða um það að á undanförnum áratugum hafa átt sér stað miklar breytingar í atvinnulífi heimsins. Ný tækni hefur rutt sér til rúms sem á skömmum tíma hefur leitt af sér mikla uppstokkun í hefðbundum atvinnugreinum þeirra ríkja sem hafa viljað standa sig í samkeppni sem nú fer fram í auknum mæli á opnum og hindrunarlausum heimsmarkaði. Þetta hefur gert kröfur til þess að vinnuaflið sé sveigjanlegt og geti lagað sig að nýjum aðstæðum á vinnustaðnum og einnig hreyfanlegt þannig að starfsfólk geti leitað vinnu þar sem vaxtarbrodda er að finna.

Að ýmsu leyti höfum við Íslendingar verið nokkuð vel búnir undir þessar breytingar. Þar skiptir að mínu mati miklu að hér á landi er fólk með góða almenna undirstöðumenntun. Þekking og persónuleg reynsla af atvinnulífinu er ekki síður mikilvæg. Hennar hafa margir aflað með vinnu í námsleyfum.

Frá okkar bæjardyrum séð í félagsmálaráðuneytinu gegna náms- og starfsráðgjafar ekki síður mikilvægu hlutverki að því er varðar annan málaflokk sem er á ábyrgð ráðuneytisins. Hér á ég við jafnréttismálin. Stjórnmálamenn hafa lengi glímt við þá þraut að eyða þeim mun sem er á launum karla og kvenna. Þrátt fyrir margvíslegar aðgerðir virðist því miður lítið hafa miðað í rétta átt, jafnvel þótt bylting hafi orðið með tilkomu fæðingarorlofssjóðsins. Ég vil vekja athygli að félagsmálaráðuneytið opnaði sérstaka heimasíðu um jafnrétti fyrir stelpur og stráka þegar kemur að náms- og starfsvali. Þar er lögð áhersla á samstarf við ráðgjafa við að breyta viðhorfum varðandi kynbundið starfsval. Ég hvet ykkur til þess að kynna ykkur þessa síðu sem er gerð að danskri fyrirmynd og nýta ykkur hana.

Á undanförnum árum hefur innflytjendum fjölgað verulega hér á landi. Ég hef í viðtölum mínum við erlent fólk sem sest hér að gert mér grein fyrir nauðsyn þess að leiðbeina því sérstaklega og ráðleggja um nám og námsmat og ýmis önnur atriði sem snerta möguleika þess til að hasla sér völl á íslenskum vinnumarkaði og láta gott af sér leiða. Innflytjendamálin heyra undir félagsmálaráðuneytið. Brýnt viðfangsefni og snar þáttur í því að gera innflytjendum kleift að finna sér hlutverk og aðlagast íslensku samfélagi er að hjálpa þeim að fá starf sem hæfir menntun þeirra og reynslu. Það er allra hagur. Mér finnst ástæða til að kanna hvort EURES ráðgjöf sé ekki kjörin í þessu augnamiði. Markmiðið er að EURES ráðgjafar hafi upplýsingar um vinnumarkaðinn á öllu Evrópska efnahagssvæðinu, hafi reynslu af fjölþjóðlegri vinnumiðlun og ráðgjöf við innlenda sem og erlenda atvinnuleitendur.

Ég er þeirrar skoðunar að ein af þeim leiðum sem við hljótum að leggja áherslu á er stóraukin starfsráðgjöf. Við þurfum að stefna markvisst að því að konur sæki fram í karlaatvinnugreinum og karlar hasli sér völl í hefðbundnum kvennaatvinnugreinum. Þetta tel ég vera þýðingarmikla forsendu fyrir árangri í að eyða þeim mun sem er á launum karla og kvenna.

Á vegum ráðuneytisins er verið að fjalla um stöðu eldri starfsmanna á vinnumarkaðnum. Í því starfi hefur komið í ljós að mæta þarf þessum hópi með öðrum aðferðum en þeim sem eru að hasla sér völl á vinnumarkaði í fyrsta sinn, bæði að því varðar atvinnuleit og starfs- og endurmenntun. Margt er afar vel gert í dag og margt nýtt hefur verið þróað en hér getum við að mínu mati gert enn betur.

Stjórnvöld vinnumála verða á hverjum tíma að vera vel vakandi gagnvart þróun á vinnumarkaði og þörfum ólíkra hópa. Endurmenntun og þjálfun gegna þar margþættu lykilhlutverki. Þeir þurfa að búa yfir þekkingu á þörfum atvinnulífsins í nútíð og næstu framtíð og vera í stakk búnir til að veita leiðsögn sem leiðir einstaklinginn á þann stað í samfélaginu sem hentar hæfni og færni hans best. Tækifærin hafa aldrei verið fleiri en þau eru nú en valið að sama skapi aldrei erfiðara. Það á jafnt við um unga sem aldna. Það á við um okkur öll.

Ég færi Félagi náms- og starfsráðgjafa árnaðaróskir í tilefni 25 ára afmælisins og minni ykkur á að líf félagsins er rétt að hefjast. Spennandi tímar eru framundan.