Ávarp á landsfundi Landssambands eldri borgara

Um næstu áramót munu málefni aldraðra og hluti almannatrygginga flytjast formlega til félagsmálaráðuneytisins. Ég fagna þessum breytingum þar sem ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að almannatryggingaþátturinn og málefni aldraðra ættu heima í félagsmálaráðuneytinu og hið sama á við um málefni aldraðra.

Við höfum því verk að vinna og ég legg ríka áherslu á að við tökum höndum saman og göngum í takt. Við eigum það sameiginlegt, ég og þið sem hér eruð, að vilja hafa áhrif á að bæta kjör og aðbúnað aldraðra í samfélaginu.

Samsetning þjóðar gjörbreytist

Eins og ykkur er kunnugt hefur ný ríkisstjórn sett málefni aldraðra í forgang. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lögð sérstök áhersla á að styrkja stöðu þessa hóps. Þar er að finna metnaðarfull og vel afmörkuð markmið. Hér á Íslandi blasa við okkur verkefni sem eru að nokkru leyti hliðstæð úrlausnarefnum annarra vestrænna þjóða. Hér vísa ég fyrst og fremst til þeirra breytinga sem eru að verða á aldurssamsetningu þjóðarinnar. Við lifum sífellt lengur, erum betur á okkur komin en nokkru sinni fyrr og hlutfall þeirra sem teljast „eldri borgarar“ verður sífellt stærra. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni gera mannfjöldaspár ráð fyrir því að álíka margir fæðist hér á landi árið 2045 og fæddust árið 2005 en að fjöldi aldraðra um það bil tvöfaldist á sama tímabili. Með öðrum orðum, fæðingum fjölgar ekki hér á landi á næstu 40 árum en þeim sem ná 67 ára aldri fjölgar um helming. Samsetning þjóðarinnar mun því gjörbreytast á þessu tímabili.

Og hvernig ber stjórnvöldum að bregðast við þessari staðreynd? Jú, þeim ber að tryggja fjölbreytt og nútímaleg búsetuúrræði þar sem mannréttindi eru í forgangi.

Aukið sjálfstæði

Það er sárt að heyra sögur af fólki sem er aðskilið eftir áratuga sambúð þar sem kerfið býður ekki upp á ásættanlegar lausnir. Til undirbúnings tilfærslu á verkefnum frá Tryggingastofnun ríkisins til ráðuneytis félags- og tryggingamála mun ég láta skoða hvort ekki sé rétt að endurmeta greiðslufyrirkomulag þeirra sem dveljast á hvers kyns þjónustustofnunum aldraðra þannig að horfið verði frá fyrirkomulagi svokallaðra vasapeninga yfir í eðlilegt greiðslufyrirkomulag. Mér hafa borist fréttir af því að þar sé víða pottur brotinn og þetta vil ég skoða sérstaklega. Við hljótum að geta endurmetið á hverjum tíma hvort endilega eigi að halda í úrelt fyrirkomulag sem fólkið sjálft er ósátt við. Hér á ég einkum við að gerðar verði ráðstafanir þannig að lífeyrisþegar sem kjósa að búa á stofnun haldi í meira mæli fjárhagslegu sjálfstæði sínu.

Langir biðlistar eftir hjúkrunarrýmum sýna að mikið vantar upp á fullnægjandi búsetuúrræði og þjónustu við eldri borgara hér á landi. Sumir ganga svo langt að fullyrða að við séum þrjátíu árum á eftir hinum Norðurlöndunum þegar búsetuúrræði eru annars vegar. Við eigum að horfa til þess sem best er gert og stefna að því að vera í fremstu röð.

Mörg sveitarfélög hafa þróað samþætta þjónustu og við eigum að sjálfsögðu að byggja á því sem til fyrirmyndar er þótt vissulega sé erfitt að byggja upp jafn góða þjónustu um allt land. Við þurfum líka að skoða lausnir sem eru raunhæfar í hinum dreifðu byggðum. Ég hef kynnt mér að víða hafa heimamenn leyst flókin viðvangsefni innan þjónustunnar með miklum sóma.

Stefna nýrrar ríkisstjórnar er skýr og í stjórnarsáttmálanum segir að hraðað verði uppbyggingu 400 hjúkrunarrýma fyrir aldraða og einbýlum fjölgað. Sólarhringsþjónusta verði efld og einstaklingsmiðuð þjónusta aukin. Þetta eru háleit markmið en það er kominn tími til að taka á í þessum málum af fullri alvöru og einurð.

Flókið stjórnkerfi má ekki vera dragbítur

Gagnrýnt hefur verið að stjórnsýsla að því er varðar málefni aldraðra sé of flókin og að rangt sé að líta svo á að einstaklingar sem náð hafi 67 ára aldri verði þar með sjálfkrafa skjólstæðingar heilbrigðisþjónustunnar. Hagsmunasamtök aldraðra hafa ítrekað hvatt til þess að málaflokkurinn í heild verði fluttur til félagsmálaráðuneytisins og að hluta til til sveitarfélaga og nú er unnið á grundvelli þess. Það má aldrei vera svo að flókið stjórnkerfi sé dragbítur á góða þjónustu. Hvort sem um er að ræða aldraða eða unga þá spyr enginn hver veitir þjónustuna heldur hvort hún sé fyrir hendi og hve góð hún sé. Við eigum að taka fullt tillit til þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið undanfarin ár og áratugi. Í stjórnarsáttmálanum segir að stefnt skuli að því að færa ábyrgð á lögbundinni þjónustu við aldraða frá ríki til sveitarfélaga. Að því er þegar unnið og því verkefni verður haldið áfram samhliða breytingum á stjórnarráðinu.

Eins og ég sagði áður þá munu málefni aldraðra formlega færast frá heilbrigðisráðuneyti til félagsmálaráðuneytisins um næstu áramót og við erum þegar farin að undirbúa þann flutning. Ég finn fyrir mikilli ánægju með þessa breytingu hjá embættismönnum og þeim sérfræðingum sem ég hef leitað til, að ég tali nú ekki um ykkur sem teljist til eldri borgara.

Val um úrræði

Að mínu mati er æskilegt að uppbygging úrræða sé á einni hendi. Norrænn samanburður bendir til þess að Íslendingar séu eftirbátar annarra Norðurlandaþjóða í uppbyggingu fjölbreyttra búsetu- og þjónustuúrræða fyrir aldraða. Dvalarheimili og mörg hjúkrunarheimili hér á landi byggjast á forsendum sem ekki samrýmast nútímalegum kröfum um mannréttindi og einstaklingsfrelsi. Hér verðum við að byggja á nýrri sýn. Við hljótum að geta staðið jafn vel að þessum málum og aðrar þjóðir. Ég sé engin rök fyrir öðru. Ég vil að Framkvæmdasjóður aldraðra verði tekinn til endurskoðunar þannig að fjárveitingar úr honum nýtist betur til uppbyggingar á þjónustu fyrir aldraða. Markmiðið hlýtur að vera að fólk hafi val um úrræði og geti notið sólarhringsþjónustu í heimahúsum eða dvalið á hjúkrunarheimilum eftir því hverjar aðstæður hjá hverjum og einum eru. Það er að mínu mati lykilatriði. Þá ber okkur markvisst að útrýma tvíbýlum og „margbýlum“ því það er ekki boðlegt að bjóða öldruðum að deila herbergi með öðrum á ævikvöldinu.

Eins og ég sagði hér fyrr erum við vel á okkur komin og ég þekki til hundrað ára konu sem býr enn á heimili sínu í Reykjavík og hefur það gott. Slíku fólki á eftir að fjölga. Mikilvægt er að stefna markvisst að því að sem flestir geti búið sem lengst heima og notið þar þjónustu við hæfi en að öðrum kosti bjóðist fjölbreyttar þjónustuíbúðir og smærri hjúkrunarheimili sem bjóði uppá einstaklingsrými.

Kjarabætur fyrir lífeyrisþega

Lífeyrismálin eru stór og mikilvægur málaflokkur sem mitt ráðuneyti fær yfirumsjón með frá og með næstu áramótum. Þar eru mörg brýn verkefni framundan sem við verðum að taka til úrlausnar skref fyrir skref. Við þurfum að forgangsraða saman og vinna verkefnið á vandaðan hátt þannig að breytingarnar nýtist sem allra flestum og þeim sem lakast eru settir í dag. Þá kveður stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar á um að skattkerfið og almannatryggingakerfið verði endurskoðað til að bæta hag lágtekjufólks og millitekjufólks. Það er afar mikilvægt að þær breytingar sem gerðar verða leiði til raunverulegra kjarabóta fyrir lífeyrisþega þannig að skattgreiðslur lækki og að sá lífeyrir sem til ráðstöfunar er hækki.

Endurskoðun á almannatryggingakerfinu

Það er merkilegt hve lítil grundvallarumræða hefur átt sér stað í samfélagi okkar um almannatryggingakerfið. Margt hefur verið vel gert þegar kemur að uppbyggingu frjálsra lífeyrissjóða sem komandi kynslóðir munu búa að, en enn eru alltof margir sem njóta lítilla eða engra lífeyrissjóðsgreiðslna. Ég hef þegar á borði mínu ýmsar hugmyndir um heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu en ýmis brýn úrlausnarefni blasa þegar við. Það er á hinn bóginn ljóst að framtíðarspár gera ráð fyrir því útgjöld til ellilífeyris almannatrygginga munu lækka þrátt fyrir vaxandi fjölda ellilífeyrisþega vegna aukningar í öðrum tekjum ellilífeyrisþeganna, fyrst og fremst vegna tekna frá lífeyrissjóðum, séreignasparnaði og fjármagnstekna. Ég vil að við tökum upp vandaða umfjöllun um samspil skatta, atvinnutekna, greiðslna úr almannatryggingakerfinu og lífeyrissjóðum og horfum heildstætt þessi mál með framtíðarfyrirkomulag í huga.

Ný ríkisstjórn vill draga úr tekjutengingum og skerðingum bóta í almannatryggingakerfinu þannig að menn geti aflað sér tekna svo lengi sem þeir geta og vilja. Nýleg rannsókn, sem unnin var á vegum Háskólans á Bifröst, og félagsmálaráðuneytið studdi, sýnir glögglega hve þjóðhagslega hagkvæmt það er að aldraðir eigi þess kost að vinna hvernig sem á það er litið. Ég hef lengi barist fyrir því að sérstaklega verði tekið á réttarstöðu fimmtíu ára og eldri á vinnumarkaði og tók þátt í mótun aðgerðaáætlunar sem unnið hefur verið eftir. Þetta er afar mikilvægt mál og verður sífellt mikilvægara eftir því sem öldruðum fjölgar og þeir verða betur á sig komnir.

Einn dýrmætasti auður samfélagsins

Þarna liggur að mínu mati einn dýrmætasti auður samfélagsins. Samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar skal stefnt að hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna fyrir aldurshópinn 67–70 ára. Tekjutenging launatekna 70 ára og eldri við lífeyri almannatrygginga skal að fullu afnumin sem og skerðing tryggingabóta vegna tekna maka. Sú skerðing hefur verið til skammar og hreint mannréttindabrot að mínu mati. Þá er kveðið á um að ríkissjóður tryggi ellilífeyrisþegum lífeyri að lágmarki 25.000 krónur á mánuði frá lífeyrissjóði og að almennt skerðingarhlutfall í almannatryggingakerfinu lækki.

Á því stutta þingi sem nú starfar gefst ekki tími til að ráðast í stærri verkefni sem snerta aldraða og eru í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Við munum þó stíga eitt skref af mörgum sem eru á áætlun ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki sem fyrst og fremst á að undirstrika að málefni lífeyrisþega verða eitt af þungavigtarmálum á sviði bættrar velferðarþjónustu þessarar ríkisstjórnar.

Ágætu fundarmenn, ég hef þetta ekki lengra að þessu sinni en svo sannarlega eru áhugaverðir tímar framundan og verk að vinna hjá okkur öllum. Ég legg mjög ríka áherslu á að hafa samráð við Landssamband eldri borgara í þeim verkefnum sem framundan eru.