Ávarp á 1. þingi Starfsgreinasambandsins
Ágætu þingfulltrúar.
Ég vil þakka fyrir að fá tækifæri til að ávarpa þetta þing Starfsgreinasambandsins og óska ykkur velfarnaðar í þeim mikilvægu störfum ykkar að bæta kjör og hag launafólks. Það segir allt um hve þýðingarmikið starf ykkar er að innan starfsgreinasambandsins séu aðildarfélögin 24 um land allt og félagsmenn um 51 þúsund ekki síst almennt verkafólk. Mikilvæg mál sem snerta hagsmuni ykkar félaga eru sannanlega á mínu borði sem félagsmálaráðherra. Ég óska eftir góðri samvinnu við ykkur um þau brýnu hagsmunamál sem framundan er að vinna að á sviði velferðarmálanna í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar.
Á undanförnum árum eins og þið þekkið hefur orðið mikill uppgangur í samfélaginu samfara síaukinni þátttöku okkar í alþjóðavæðingunni, sem leitt hefur til mikils hagvaxtar og aukins kaupmáttar.
Þetta er auðvitað jákvæð samfélagsleg þróun – en henni hefur fylgt aukin misskipting í samfélaginu og velferðarkerfið hefur að mörgu leyti ekki fylgt eftir. Alltof margir sem höllum fæti standa hafa ekki fengið eðlilegan skerf af miklum umskiptum í samfélaginu, sanngjarna hlutdeild í stærri þjóðarköku og notið góðs af þeim aukna hagvexti sem orðið hefur. Í vaxandi markaðssamfélagi er nauðsynlegt að hafa öflugt og traust velferðarkerfi ef þeir tekjulægstu í samfélaginu eiga ekki að verða undir.
Það er líka ástæða til að hafa áhyggjur af þeirri miklu græðgisvæðingu sem fylgt hefur mikilli uppsveiflu í samfélaginu. Hver er sjálfum sér næstur. Samhjálpin og jöfnuður er á undanhaldi. Ég amast ekki útí auðmenn, jafnvel ekki lúxus þotunum né lúxusveislunum þeirra né öllum gullkistunum. En mér finnst það satt að segja afar dapurt að á sama tíma og hópur auðmanna er sífellt að stækka sem rakar til sín stjarnfræðilegum gróða – að alltof stór hluti þjóðarinnar býr við sára fátækt og misskipting í eigna og tekjuskiptingunni og stéttaskiptingin fer sífellt vaxandi.
Við hljótum að staldra við og spyrja erum við á réttri leið? Hefur gríðarleg auðsöfnun á fárra manna hendur skipt þjóðinni í tvennt? Þarf ekki einhverju að breyta þegar auðmaðurinn er með 2 milljónir á hverjum einasta degi, sem láglaunamaðurinn er meira en ár að vinna fyrir.
Erum við á réttri leið við þessar aðstæður þegar lífeyrisþegar, einstæðir foreldrar, fátækt verkafólk getur ekki látið enda ná saman milli mánaða vegna sífellt hærri framfærslu- og húsnæðiskostnaðar og geta ekki uppfyllt allra brýnustu þarfir barna sinna fyrir tómstundaiðkun?
Ég vil sjá breytingar á þessari þróun. Ég vil sjá að við endurreisum grundvallargildin um meiri jöfnuð og réttlæti – og ég vil leggja mitt af mörkum með ykkur sem berjist fyrir rétti þeirra sem höllustum fæti standa. Ég vil sjá að það fólk geti lifað með reisn og uppskeri meira í sinn hlut – og fái réttlátan hlut af þjóðarkökunni.
Ég vil að við berjumst fyrir endurreisn þeirra grundvallargilda sem felst í því að störf allra séu metin að verðleikum í samfélaginu – og þeir sem stjórna hvort sem það eru stjórnendur fyrirtækja á almenna eða opinbera markaðnum eða valdhafar í ríkisstjórn eða sveitastjórnum geri sér grein fyrir því – að við búum við úr sér gengið og brenglað verðmætamat – þegar peningalegur mælikvarði er lagður á störf í samfélaginu.
Mannauðurinn felst ekki bara í vel menntuðu fólki í hálaunastéttunum. Mannauðurinn felst líka í verkamanninum, verkakonunni, umönnunar og uppeldisstéttunum sem strita myrkranna á milli en uppsker lítið í sinn hlut vegna brenglaðst verðmætamats á störfum þeirra. Störf þessa fólks er þó undirstaðan þess að aðrir sem miklu meira – margfalt meira bera úr býtum – geti verið á vinnumarkaðnum.
Og hvert erum við að stefna með þessari þróun. Fólk leitar í störf hjá bönkum og peningastofnunum þar sem allir ætla að verða ríkir og fylgja í fótspor auðmannanna. Peningahyggjan er allsráðandi. Á sama tíma getum við ekki mannað umönnunar- og uppeldisstörfin í þjóðfélaginu. Þar sem er sífelld og viðvarandi mannekla, vegna þessa að þessi störf er vanmetin. Við stjórnmálamenn og stjórnendur fyrirtækja höfum skyldum að gegna við þetta fólk. Þar liggur líka mannauður sem við eigum að meta að verðleikum. Ég trúi því að bestu stjórnendurnir og sterkustu leiðtogarnir séu einmitt þeir sem virða grunngildi samfélagsins sem virt hafa verið frá örófi alda.
Öll störf er mikilvæg. Þau eru hlekkir í heildarkeðju í réttlátu samfélagi. Í slíku samfélagi er borin virðing fyrir öllum störfum – og þau metin af sanngirni þannig að allir geti lifað með fullri reisn. Virðingin fyrir manneskjunni og umhverfi hennar á alltaf að vera í öndvegi. Samfélagið sem við búum í á að veita okkur öllum jöfn tækifæri og jöfn skilyrði eftir getu hvers og eins.
Það er sameiginlegt viðfangsefni okkar að sýna þetta í verki. Það eru skilaboðin sem eigum að koma til barna okkar og afkomenda. Þeirra sem eru að alast upp og eiga eftir að móta framtíðina.
Ég vil hér minnast á að nú er verið að ýta úr vör viðamiklu verkefni í samvinnu við fjármálaráðuneytið til þess að vinna gegn kynbundnum launamun og endurmati á kjörum kvenna en hér er einkum átt við umönnunarstéttir þar sem konur eru í miklum meirihluta. Við vitum að umönnunarstéttirnar halda uppi velferðarþjónustunni og er einn veigamesti hlekkur hennar. Í mínum huga er endurmat á kjörum þessarar stétta eitt brýnasta viðfangsefnið til að styrkja velferðarsamfélagið.
Góðir fundarmenn.
Þetta þing Starfsgreinasambandsins er haldið í skugga uppsagna sem blasa við í fiskvinnslunni vegna skerðingar á þorskkvóta. Það var vissulega erfið ákvörðun fyrir sjávarútvegsráðherra að þurfa að leggja fyrir ríkisstjórnina mikinn niðurskurð á þorskkvótanum Með þessari ákvörðun var sýnd ábyrgð og hún var óhjákvæmileg. Ég trúi því að þegar til lengri tíma er litið muni hún skila þjóðabúinu meiri arði með auknum fiskafla. Það er afar mikilvægt að vel takist til um framkvæmd á þeim mótvægisaðgerðum sem ríkisstjórnin hefur boðað sem í heild nema á annan tug milljarða króna.
Aðgerðirnar eru í raun þríþættar. Í fyrsta lagi aðgerðir sem horfa til þess að draga úr fyrstu áhrifum þeirra tekjuskerðingar sem verður í kjölfar minnkunar þorskkvótans jafnt hjá einstökum sveitarfélögum fyrirtækjum og einstaklingum. Í öðru lagi eru aðgerðir sem horfa til lengri tíma og miða að því að byggja upp samfélögin við sjávarsíðuna og styrkja innviði þeirra. Nefna má úrbætur í vega– og fjarskiptamálum, eflingu mennta- og menningarmála og aðgerðir sem miða að því að efla nýsköpun auk áherslu á flutning opinberra starfa til landsbyggðarinnar. Í þriðja lagi eru tillögur um eflingu hafrannsókna og endurskoðun á ýmsum þáttum er lúta að stjórn fiskveiða.
Ég tel það mjög þýðingarmikið að aukið verði fjármagn til rannsókna og tilraunaverkefna á sviði nýjunga í nýtingu sjávarfangs og auka þannig verðmæti afla og skapa fleiri og verðmeiri störf og efla markaðssóknir. Í mótvægisaðgerðunum eru fjölmörg verkefni sem m.a. geta leitt til að auka verðmæti sjávarfangs og tel ég mikilvægt að útfærsla þeirra verði unnin í góðu samráði við Starfsgreinasambandið.
Ég tek eftir að forsvarsmenn samtaka fiskvinnslustöðva gefa lítið fyrir þær 550 milljónir sem styrkja eiga sjávarútveginn með því að fella niður veiðileyfagjald af þorski í 2 ár. Ég er viss um að á það verður hlustað – ef upp koma tillögur um að þessar 550 milljónir gagnist betur með öðrum hætti til að styrkja stöðu þeirra í sjávarútveginum sem verða fyrir skakkaföllum eða atvinnumissi vegna þorskaflabrestsins.
Góðir fundarmenn
Á vegum félagsmálaráðuneytisins verður á næstu tveimur árum varið ríflega 1.125 milljónum til mótvægisaðgerðir í fimm aðskildum verkefnum sem nýtast munu um land allt. Þar vegur þyngst að 750 milljónum verður varið til sveitarfélaga sem verða fyrir tekjumissi vegna skerðingarinnar, en því er ætlað að bæta tekjumissi hafna vegna löndunargjalda og sveitasjóða vegna minni útsvarstekna samfara minnkandi þorskafla. Tæpum 60 milljónum verður varið til að bæta stöðu innflytjenda um land allt – styrkir til atvinnumála kvenna verða auknir um úr 50 milljónum í 90 milljónir á tveimur árum. Aukningunni verður sérstaklega varið til styrkveitinga á landsbyggðinni en þessar styrkveitingar hafa í mörgum tilvikum gert konum kleift að móta nýja atvinnustarfsemi og fjölga atvinnutækifærum kvenna.
217 milljónum verður varið til að rýmka heimildir fiskvinnslufyrirtækja til að halda starfsfólki sínu á launaskrá í aflabresti í stað uppsagna. Hafin er undirbúningur að lagabreytingu í því efni sem ég tel mikilvægt að vinna í samráði við Samtök fiskvinnslustöðva og starfsgreinasambandið en markmiðið er að gera fiskvinnslufyrirtækjum kleift að halda starfsfólki sínu lengur á launaskrá þegar kemur til tímabundinnar vinnslustöðvunar vegna hráefnisskorts.
Loks vil ég nefna að starfsemi Vinnumálastofnunar verðu eflt með 60 milljón króna aukaframlagi næstu tvö árin enda ljóst að þörfin á vinnumarkaðsúrræðum, ráðgjöf og vinnumiðlun eykst á mörgum stöðum samtímis vegna niðurskurðar á þorskkvóta.
Ég vil einnig geta þess að Vinnumálastofnun hefur verið falið að fylgjast sérstaklega vel ástandi atvinnumála á þeim svæðum sem ljóst er að verst verða úti vegna niðurskurðarins. Þetta er gert með það að markmiði að Vinnumálastofnun bregðist strax við erfiðleikum og beiti þeim úrræðum sem hún hefur lögum samkvæmt, t.d. að bjóða atvinnulausum upp á námskeið til endurmennta sig og auka færni sína.
Góðir þingfulltrúar
Útlendingum hefur fjölgað mjög mikið á Íslandi á því þennsluskeiði sem við höfum búið við í nærri áratug. Á árunum 1981 til 1997 voru erlendir ríkisborgarar á Íslandi um fimm þúsund. Á síðustu tíu árum hefur tala þeirra rúmlega fjórfaldast og munu þeir vera um 22 þúsund talsins.
Þetta hefur verið ótrúlega snögg breyting. Það verður að segjast eins og er að stjórnvöld voru alls ekki undir það búin að takast á við afleiðingarnar af þessari breytingu. Þetta gildir ekki síst um vinnumarkaðinn þar sem upp hafa komið á undanförnum árum ýmsir árekstrar sem unnt hefði verið að komast hjá með betra skipulagi og nánara samstarfi stjórnvalda og samtaka atvinnurekenda og launafólks.
Ég legg á það ríka áherslu að eiga gott samstarf við samtök aðila vinnumarkaðarins um að standa vörð um það laga- og samningsumhverfi sem hefur mótast í tímans rás á íslenskum vinnumarkaði. Mismunun að því er varðar laun og önnur samningsbundin réttindi verður ekki liðin hvort sem í hlut eiga ófaglærðir, faglærðir eða sérfræðingar.
Á vettvangi Innflytjendaráðs er nú unnið að framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda í samræmi við áherslur stjórnarsáttmálans og verður hún væntanlega tilbúin snemma árs 2008. Við höfum líka verið að auka verulega fjármuni til íslenskukennslu og stórefla starfsemi Fjölmenningarseturs sem þjónar landinu öllu.
Ég vil einnig nefna sameiginlegt átak félagsmálaráðuneytisins, Vinnumálastofnunar og ASÍ sem kynnt var í gær við að verja íslenskan vinnumarkað og innlenda og erlenda verkamenn, gagnvart þeim fyrirtækjum og starfsmannaleigum sem hafa þar starfað í trássi við lög og rétt. Það virðist staðreynd að fjöldi fyrirtækja hafa nýtt sér spennuna á íslenskum vinnumarkaði og fákunnáttu erlendra starfsmanna um réttindi og kjör íslenskra launþega til að maka krókinn. Þessi fyrirtæki vega að grundvelli íslensk vinnumarkaðar, vega að kjörum almennings og í raun vega að siðferðis- og mannréttindagildum samfélagsins. Það má ekki gerast að fyrir andvaraleysi stjórnvalda þá takist þessum óprúttnu aðilum með undirboðum að brjóta á bak aftur kjör og aðbúnað verkafólks og færa okkur aftur til fortíðar í því efni. Stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins verða að taka höndum saman og stöðva þá ólöglegu starfsemi sem hér hefur þrifist með erlendu vinnuafli. Sú herferð er þegar hafin og fyrsta skrefið í þeirra vegferð hefur þegar verið stigið.
Góðir þingfulltrúar
Þótt tekist sé á um kaupið í samningaviðræðum við atvinnurekendur eru margir aðrir þættir sem ráða því hver afkoman er í raun þegar upp er staðið. Þar skiptir höfðumáli hvernig skattkerfið og velferðarkerfið virkar til lífskjarajöfnunar og tel ég að ríkisstjórnin hafi sett sér vel skilgreind markmið í stjórnarsáttmálanum, sem efla munu velferð og jöfnuð í samfélaginu.
Alþingi samþykkti á vorþingi aðgerðaáætlun nýrrar ríkisstjórnar í málefnum barna og ungmenna sem nú er unnið að af fullum krafti. Aðgerðaáætlunin gildir til fjögurra ára, frá árinu 2007–2011. Málefni barna eru eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar en það undirstrikar þá áherslu ríkisstjórnarinnar að í gær samþykkti ríkisstjórnin tillögu mína um að síðasti sunnudagur í maí mánuði ár hvert verði Dagur barnsins og helgaður málefnum þeirra. Það gefur auga leið að aðgerðaáætlunin verður vegvísir allra ráðuneyta næstu árin og í henni kemur bæði fram stefna stjórnvalda og þau meginverkefni sem unnið verður að á því kjörtímabili sem nú er nýhafið.
Þar er kveðið á um að tannvernd barna verði bætt með gjaldfrjálsu eftirliti, forvarnaraðgerðum og auknum niðurgreiðslum á tannviðgerðum barna. Barnabætur verði hækkaðar til þeirra sem hafa lágar tekjur og nemendur í framhaldsskólum fái stuðning til kaupa á námsgögnum. Sérstaklega verði hugað að stuðningi við börn innflytjenda í skólakerfinu, stuðningi við fátæk börn. Auk þess verður lögð mikil áherslu á aðgerðir gegn vímuefnaneyslu og stuðningi við börn og ungmenni sem leiðast út í slíka neyslu.
Jafnframt verði aukinn stuðningur við langveik börn, börn með hegðunarvandamál, geðraskanir og þroskafrávik. Ég hef þegar í undirbúningi frumvarp sem bæta á verulega stuðning við langveik börn og foreldra þeirra sem vonandi verður lagt fram á Alþingi innan tíðar. Sömuleiðis hefur fæðingarorlofslöggjöfin verið endurskoðuð, þar sem hæst mun bera lenging fæðingarorlofs á kjörtímabilinu.
Þegar er hafinn undirbúningur að breytingu á almannatryggingalöggjöfinni. Er stefnt að því að nefnd sem þessa dagana er að hefja störf við endurskoðun laganna skili mér fyrstu tillögum sínum til að bæta kjör lífeyrisþega fyrir 1. desember sem vonandi verður hægt að hrinda þá sem fyrst í framkvæmd. Nefndin hefur líka það verkefni að skoða einföldun á almannatryggingakerfinu og samspil tryggingabóta, greiðslna úr lífeyrissjóðum og atvinnutekna einstaklinga. Sú endurskoðun tekur lengri tíma og vonandi mun sjást niðurstaða af því verkefni síðari hluta næsta árs.
Ágætu þingfulltrúar.
Við heyrum um það í fjölmiðlum þessa dagana að heildarsamtök á vinnumarkaði hafa þegar hafið undirbúning að gerð nýrra kjarasamninga en flestir renna út um áramótin. Uppstokkun á slysa- og sjúkratryggingakerfinu er á meðal þess sem verið er að ræða.
Ég fagna því að ASÍ og SA komi með svo kröftugum hætti inn í umræðuna um eflingu starfsendurhæfingar og endurskoðun almannatrygginga hér á landi. Þetta er mikilvæt innlegg í þá umræðu sem nú fer fram um framtíðarskipan þessara mála fyrir alla landsmenn. Ég minni á að um nokkurt skeið hefur verið starfandi nefnd á vegum forsætisráðuneytisins um þessi efni og þar hljóta þessar tillögur að verða ræddar ítarlega. Ég legg á það áherslu að hér þarf að fara að með gát og hyggja vel að því hvert er verið að stefna. Það velferðarkerfi sem við höfum búið við undanfarna áratugi dregur dám af því sem hefur verið við lýði á Norðurlöndunum og byggir á því, að það tekur til allra óháð stétt eða stöðu í þjóðfélaginu.
Öruggt húsnæði er grundvöllur velferðar. Því miður er það svo að vaxandi fjöldi fólks hér á landi nýtur ekki þessara sjálfsögðu réttinda.
Þeir sem eru á almennum leigumarkaði greiða himinháa leigu og grunnfjárhæð húsaleigubóta hefur ekki hækkað frá árinu 2001 þrátt fyrir að húsaleiga hafi hækkað um 64% á tímabilinu samkvæmt vísitölu Hagstofunnar. Þetta ástand hefur leitt til þess að biðlistar eftir félagslegu leiguhúsnæði sveitarfélaga og félagasamtaka hafa lengst þrátt fyrir fjölgun íbúða og nú er svo komið að á þriðja þúsund manns eru á biðlista. Fólk í sárustu neyð, oft á tíðum með börn á framfæri, býr nú hjá ættingjum eða vinum og á ekkert heimili. Hér er um alvarlegt samfélagslegt vandamál að ræða sem ríki og sveitarfélög verða að sameinast um að leysa á næstu misserum.
Ég vil einnig nefna það mikilvæga ákvæði stjórnarsáttmálans sem fjallar um að vinna að endurskoðun á skattkerfinu til að bæta hag lágtekjufólks og millitekjufólks – svigrúm – til skattalækkana á fyrst og fremst að nýta í að lækka skattbyrði þessara hópa.
Ágætu þingfulltrúar.
Ég hef væntanlega tekið hér lengri tíma en mér er ætlaður, en það er margt sem á brennur sem eru sameiginleg viðfangsefni mín sem félagsmálaráðherra og ykkar sem eru fulltrúar fyrir meira en 50 þúsund manns á vinnumarkað Það er mikilvægt fyrir mig að geta átt gott samstarf við ykkur – og að við getum átt góða samleið í að búa betur í haginn fyrir launafólk. Viðfangsefni okkar er að tryggja betur kjör og aðbúnað- og bæta og styrkja velferðarkerfið.