Ávarp á aðalfundi Öryrkjabandalags Íslands

Ágætu aðalfundargestir.

Það er sönn ánægja að ávarpa ykkur á þessum aðalfundi Öryrkjabandalags Íslands þar sem mörg mikilvæg verkefni bíða umræðu og afgreiðslu. Það er einnig ánægjulegt að sjá það fjölmenni sem hér er saman komið. Það ber því vitni að Öryrkjabandalagið er kröftugur vettvangur hagsmunabaráttu og framþróunar í málefnum öryrkja. Það er jafnframt ljóst að Öryrkjabandalagið er nauðsynlegur vettvangur skoðanaskipta fyrir öryrkja og aðra þá sem láta sér málefni þeirra varða og raunar samfélagsins alls. Öryrkjabandalagið á því mikilvægt erindi við þjóðina í dag rétt eins og þá áratugi sem liðnir eru frá stofnun samtakanna.

Starfsemin hefur sannanlega tekið miklum breytingum á þessum tæpu fimm áratugum og stöðugt lagað sig að þeim þjóðfélagsbreytingum sem orðið hafa.

Tilgangur samtakanna hefur enda alltaf verið skýr, að vera sameiningarafl fyrir aðildarfélögin í baráttu þeirra við að skapa fötluðu fólki og aðstandendum þeirra betra líf.

Sú barátta hefur skilað milkum árangri og sem betur fer hefur þjóðfélagi okkar miðað vel áfram að þessu leyti. Ekki síst á það við um breytt hugarfar gagnvart fötluðum, réttindum þeirra og ekki síður möguleikum þeirra á virkri þáttöku í samfélaginu öllum til heilla. Í þessum efnum hafa samtök ykkar unnið þrekvirki, ekki síst í málefnum geðfatlaðra á undanförnum árum.

Til þess að samtökin nái fram tilgangi sínum er horft til margra grundvallaratriða þar sem aðgengi fatlaðs fólks að samfélaginu verði tryggt og er þar ekki einungis horft til bygginga og ytra umhverfis þeirra heldur þarf einnig að tryggja aðgengi að upplýsingum, þjónustu og lífsgæðum samfélagsins. Jafnræði er í þessu samhengi lykilorðið, þar sem horft er til jafnræðis á sviði atvinnu, búsetu, félagslegrar þátttöku, heilbrigðisþjónustu, menntunar og sambærilegra kjara.

Framtíðarsýnin er því sú að skapa samfélag þar sem aðlögun, samhjálp og gagnkvæm virðing eru hornsteinarnir.

Þegar horft er til þessara þátta sem flestir koma fram í stefnuskrá Öryrkjabandalags Íslands er ljóst að framtíðarsýn stjórnvalda og bandalagsins falla ágætlega saman.

Jafnrétti í reynd er leiðarljós í allri stefnumótun þar sem stefnt er að því að skapa jöfn tækifæri allra landsmanna óháð kyni, búsetu, uppruna og félagslegri stöðu.

Á undanförnum árum eins og þið þekkið hefur orðið mikill uppgangur í samfélaginu samfara síaukinni þátttöku okkar í alþjóðavæðingunni, sem leitt hefur til mikils hagvaxtar og aukins kaupmáttar.

Þetta er auðvitað jákvæð samfélagsleg þróun – en henni hefur fylgt aukin misskipting í samfélaginu og velferðarkerfið hefur að mörgu leyti ekki fylgt eftir. Alltof margir sem höllum fæti standa hafa ekki fengið eðlilegan skerf af  miklum umskiptum í samfélaginu, sanngjarna hlutdeild í stærri þjóðarköku og notið góðs af þeim aukna hagvexti sem orðið hefur. Í vaxandi markaðssamfélagi er nauðsynlegt að hafa öflugt og traust velferðarkerfi ef þeir tekjulægstu í samfélaginu eiga ekki að verða undir.

Erum við á réttri leið við þessar aðstæður þegar lífeyrisþegar, einstæðir foreldrar, fátækt verkafólk getur ekki látið enda ná saman milli mánaða vegna sífellt hærri framfærslu- og húsnæðiskosnaðar og geta ekki uppfyllt allra brýnustu þarfir barna sinna fyrir tómastundaiðkun?

Bættur hagur aldraðra og öryrkja er eitt af forgangsverkefnum ríkisstjórnarinnar. Vinna við þetta verkefni er í fullum gangi og eins og þið sjálfsagt vitið var ákveðið að ráðast í umbætur á stjórnkerfinu til að ná betur utan um málefni þessara hópa og velferðarmálin í heild. Verið er að undirbúa flutning á almannatryggingum og málefnum aldraðra frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti til félagsmálaráðuneytisins. Í þessu felst að gert er ráð fyrir að almannatryggingamálin og aðrar bótagreiðslur sem hafa að markmiði að tryggja afkomu fólks verði á ábyrgð félagsmálaráðuneytisins. Með þessari breytingu verður félagsmálaráðuneytið því ráðuneyti velferðar- og vinnumála.

Í félagsmálaráðuneytinu er samhliða hafinn undirbúningur að breytingu á almannatryggingalöggjöfinni en verkefnisstjórn sem ég skipaði hefur hafið störf við endurskoðun laganna og mun skila fyrstu tillögum sínum til að bæta kjör lífeyrisþega fyrir 1. desember nk. sem vonandi verður hægt að hrinda í framkvæmd strax á næsta ári. Verkefnisstjórnin á að vinna verkefnið í samráði ráðgjafarhóp sem þið eigið fulltrúa í. Verkefnisstjórnin hefur líka það verkefni að skoða einföldun á almannatryggingakerfinu og samspil tryggingabóta, greiðslna úr lífeyrissjóðum og atvinnutekna einstaklinga. Sú endurskoðun tekur lengri tíma og vonandi mun sjást niðurstaða af því verkefni síðari hluta næsta árs.

Ég bind miklar vonir við starf verkefnisstjórnarinnar og framlag ykkar í ráðgjafarnefndinni og er sannfærð um vilja ríkisstjórnarflokkanna til umbóta í þessum efnum. Skoðað verður með sérstökum hætti samspil tryggingabóta, greiðslna úr lífeyrissjóðum og atvinnutekna til þess að tryggja sanngirni. Mér sýnist einsýnt að í fyrstu skrefum sem stigin verða, verður að afnema að bætur almannatrygginga skerðist vegna tekna maka. Ég vil líka nefna viðbótarlífeyrissparnaðinn.

Að mínu viti felst í því hrópandi óréttlæti að hluta þess hóps sem sýnir fyrirhyggju á yngri árum og leggur fyrir með frjálsum sparnaði í lífeyrissjóð, sé refsað með skerðingum á lífeyri þegar kemur að því að nýta sparnaðinn, þannig að fólk geti lent í því að 2/3 hóflegs lífeyrissparnaðar fari í skatta og skerðingar. Árvissir bakreikningar til þúsunda lífeyrisþega vegna ofgreiðslu og rangrar áætlanagerðar eru einnig mál sem við þurfum að taka á, og hef ég falið almannatrygginganefndinni að skoða það. Það segir sig sjálft að lífeyrisþegar hafa takmarkað bolmagn til að taka á sig miklar tekjusveiflur sem af slíkum bakreikningum geta hlotist, jafnvel uppá hundruð þúsunda króna. Þetta fyrirkomulag gengur ekki og við verðum að finna á þessu viðunandi lausn fyrir lífeyrisþega. Ég tel einnig að sem fyrst verði gengið í það verk að hækka verulega frítekjumark vegna atvinnutekna.

Einföldun kerfisins og afnám skerðinga vegna tekna maka og vegna tekna af viðbótarlífeyrisparnaði ættu að fækka þessum bakreikningum til mikilla muna og lækka þær fjárhæðir sem þar væri um að tefla.

Í stjórnarsáttmálanum er einnig lagt til að tillögum örorkumatsnefndar verði fylgt þar sem kveðið er á um stóraukna  starfsendurhæfingu og nýtt matskerfi varðandi örorku og starfsgetu. Jafnframt verði komið til móts við þann hóp sem er með varanlega skerta starfsgetu. Loks verði stefnt að því að færa ábyrgð á lögbundinni þjónustu við aldraða og fatlaða frá ríki til sveitarfélaga.

Strax á fyrstu dögum nýrrar ríkisstjórnar var samþykkt á Alþingi þingsályktunartillaga sem hafði það að markmiði að stuðla að samræmingu og eftirfylgni aðgerða til fjögurra ára í þágu barna og barnafjölskyldna á Íslandi.

Einnig tók ríkisstjórnin ákvörðun um að eyða biðlistum fatlaðra barna á næstu 24 mánuðum eftir greiningu hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Hér er um gríðarmikið átak að ræða sem kostar um 150 m.kr. og munu 240 börn og fjölskyldur þeirra njóta ávinningsins af þessari ráðstöfun. Verkefnið er á góðum skriði, búið er að ráða í þær stöður sem auglýstar voru og greiningarstarfið er hafið. Þetta átak til að eyða biðlistum mun síðan kalla eftir aukinni þjónustu fyrir þau börn sem fá greiningu og undir þeirri auknu þjónustukröfu verðum við að standa til að tryggja ávinninginn sem snemmtæk greining getur skilað okkur í auknum lífsgæðum barnanna og fjölskyldna þeirra.

Átak til að eyða biðlistum á BUGL og bæta þjónustuna þar, var einnig samþykkt í ríkisstjórn í sumar. Það gerir ráð fyrir því að 150 milljónum verður varið í að efla starfsemi BUGL.

Nú er á lokastigi tillögugerð um stóraukna þjónustu við blinda og sjónskerta einstaklinga á Íslandi.

Tillagan gerir ráð fyrir miðlægri þjónustumiðstöð sem heyri undir félagsmálaráðuneytið og annist framkvæmd  þeirra þjónustuþátta sem falla undir stjórnsýslulega ábyrgð sveitarfélaga og annarra aðila ríkisins, eða ráðuneyta menntamála- og heilbrigðis- og tryggingamála.  Miðstöðinni er ætlað að annast alla þjónustu við blinda og sjónskerta einstaklinga, sem og aðstandendur þeirra og þá aðra sérfræðinga sem koma að stuðningi við þessa einstaklinga, utan við almenna heilbrigðisþjónustu. Þessi tillaga er samræmi við hugmyndir ráðuneytisins um heildstæða og samræmda þjónustu við fatlaða á Íslandi.  

Jafnframt verði aukinn stuðningur við langveik börn, börn með hegðunarvandamál, geðraskanir og þroskafrávik.  Ég hef þegar í undirbúningi frumvarp sem bæta á verulega stuðning við langveik börn og foreldra þeirra sem vonandi verður lagt fram á Alþingi innan tíðar. Sömuleiðis hefur fæðingarorlofslöggjöfin verið endurskoðuð, þar sem hæst mun bera lenging fæðingarorlofs á kjörtímabilinu.

Í tengslum við gerð kjarasamninga í lok árs 2005 hófst vinna nefndar sem ætlað er að fjalla um leiðir til að draga úr vaxandi örorkubyrði lífeyrissjóða  og jafna stöðuna milli einstakra sjóða. Markmið með starfinu er m.a. að breytingar verði gerðar á skilgreiningu á örorku  og rétti til örorkulífeyris og viðmiðanir um örorkumat í almannatryggingakerfinu og lífeyrissjóðakerfinu verði samræmdar. Skilið verði milli mats á þörf einstaklings fyrir stoðþjónustu og mats á getu hans til að afla sér tekna og að skipulag endurhæfingar yrði bætt.

Nefndin gerði síðan tillögu um að sett yrði  á laggirnar sérstök framkvæmdanefnd  sem skipuð yrði fulltrúum frá sömu aðilum og áður eru nefndir. Sú nefnd hóf síðan störf í sumar.

Á vegum hennar hafa verið skilgreindir fjórir undirhópar þar sem mótaðar skyldu sérstakar hugmyndir um útfærslu á mati á vinnugetu/starfsfærni, um fyrirkomulag starfsendurhæfingar, þörf fyrir laga- og reglugerðarbreytingar og hvernig kostnaðarskiptingu skyldi vera háttað.

Fyrri hóparnir tveir þ.e. hópur til að meta vinnugetu og starfsendurhæfingu hafa þegar unnið nokkuð og hafa komið fram margar hugmyndir um það hvernig hlutum gæti verið betur fyrirkomið.

Rætt hefur verið um hið tvískipta mat sem grundvallast á mati sem leiðir til réttinda í því skyni að jafna aðstöðumun fatlaðra og ófatlaðra og heilbrigðra varðandi stoðþjónustu, tæki, lyf, endurhæfingu og meðferð. Hins vegar á framfærslurétti út frá færni til atvinnuþátttöku.

Einnig hafa verið ræddar hugmyndir um fyrirkomulag mats á starfsfærni og þá hvernig færnimati til atvinnuþátttöku verði hagað t.d. þá með stofnun sérfræðiteyma og að einstaklingar sem fá réttindamat geti valið sér þjónustufulltrúa.

Í þeirri undirnefnd sem fjallar um starfsendurhæfingu hafa verið kynntar hugmyndir að nýju kerfi veikinda-, slysa- og örorkuréttinda  sem ASÍ hefur unnið að í samvinnu við Samtök atvinnulífsins. Samkvæmt þessum hugmyndum yrði til nýtt starfsendurhæfingarkerfi með tveggja mánaða veikindarétti hjá atvinnurekanda en eftir það tækju svokallaður Áfallatryggingasjóður og sjúkrasjóðirnir við í allt að fimm ár og greiddu bætur í samræmi við starfsgetumat en starfsendurhæfing viðkomandi einstaklings yrði á ábyrgð þjónustufulltrúa hjá sjúkrasjóðum stéttarfélaga. Ég fagna því að ASÍ og SA komi með svo kröftugum hætti inn í umræðuna um eflingu starfsendurhæfingar en hitt er annað mál að svo veigamiklar breytingar eins og þær sem þessar hugmyndir boða að verða að ræðast á opinberum vettvangi þar sem hagsmunir allra koma til tals. Ég minni á að nefnd á vegum forsætisráðuneytisins fjallar um þetta málefni og þar hljóta þessar tillögur að verða ræddar ýtarlega.

Því er hins vegar ekki að leyna að ýmsir hafa gagnrýnt þessar hugmyndir og bent á að þarna sé verið að búa til kerfi aðgreiningar sem nái í raun eingöngu til fólks á þeim hluta vinnumarkaðarins sem er á samningssviði ASÍ og SA. Aðrir hópar, þar á meðal  fólk með fötlun, falli ekki undir þessar hugmyndir. Ég hlusta auðvitað á þessi sjónarmið og það er mikilvægt að við höfum þau í huga í því endurskoðunar- og uppbyggingarferli sem framundan er á almannatryggingarlöggjöfinni. Við þurfum að samhæfa það sem vel hefur verið gert hingað til og nálgast út frá því að þessi mál tengist vinnumarkaðinum. Við eigum að hafa það sem langtímamarkmið að vinnumarkaðurinn njóti þess mannauðs sem býr í fötluðum og að samfélagið hagnist í heild á þátttöku þeirra.

Það velferðarkerfi sem við höfum búið við undanfarna áratugi dregur dám af því sem hefur verið við lýði á Norðurlöndunum og byggir á því að það tekur til allra óháð stétt eða stöðu í þjóðfélaginu. Þannig vil ég að það áfram verði.

Í þessu sambandi get ég ekki látið hjá líða að minnast á aðgerðir þeirra lífeyrissjóða sem nú skerða örorkulífeyri til u.þ.b. 1700 öryrkja víða um land sem veldur mér miklum áhyggjum. Þetta er mál sem verður að taka á, en þessar skerðingar auka líka útgreiðslu Tryggingarstofnunar.

Ég geri mér grein fyrir því að staða ýmissa lífeyrissjóða sem boða þessa skerðingu er erfið vegna mikilla örorkugreiðslna, en það verður samt að leysa þessi mál með öðrum hætti en að skerða lífeyrisgreiðslur öryrkja um allt að 70 þúsund á mánuði. Ég hef þegar komið þessari afstöðu minni á framfæri við forsvarsmenn lífeyrissjóðanna. Hef ég óskað eftir fundi með þeim til að fara yfir þessa stöðu og athuga hvort við getum ekki fundið ásættanlega niðurstöðu í þessu máli.

Árið 1993 voru samþykktar af hálfu Sameinuðu þjóðanna svonefndar Grunnreglur Sameinuðu þjóðanna um jafna þátttöku fatlaðs fólks. Ísland var meðal þeirra ríkja sem undirrituðu þær. 

Hóp undir forystu félagsmálaráðuneytisins, var falið að semja framkvæmdaáætlun með það að markmiði að tryggja aðgengi allra þegna að samfélaginu með hliðsjón af grunnreglunum. Unnið hefur verið að þessu viðamikla verkefni síðan og er það nú á lokastigi.

Í þessu sambandi er einnig rétt að minna á að félagsmálaráðuneytið hefur tekið frumkvæði og leitt vinnu við mótun stefnu og framkvæmdaáætlunar 2006-2010 vegna átaks í þjónustu við geðfatlað fólk. Framkvæmd verkefnisins er komin vel af stað undir stjórn verkefnisstjórnar sem Ásta R. Jóhannesdóttir alþingismaður veitir forystu.  Til stofnkostnaður vegna verkefnisins er veitt 1,5 milljarði króna á tímabilinu. Fjármununum skal varið til uppbyggingar búsetu svo og þjónustu sem lýtur að endurhæfingu í víðum skilningi. Einnig er lögð áhersla á að efla faglega þekkingu á málefnum geðfatlaðs fólks og styrkja samábyrgð allra þjóðlífssviða gegn fordómum gagnvart geðröskunum. Við framkvæmd verkefnisins er haft víðtækt samstarf við notendur, hagsmunasamtök geðfatlaðra, aðstandendur og fagfólk og sérfræðinga á þessu sviði. Verkefnið og sú mikla umræða sem fram hefur farið um málefni geðfatlaðra á undanförnum árum er að umbylta aðstæðum geðfatlaðra hér á landi. Auðvitað er enn talsvert langt í land, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem þörfin hefur verið brýnust og úr því verður að bæta. Mér segir svo hugur að þróunin í málefnum geðfatlaðra eigi eftir að verða okkur leiðarljós í öðrum sambærilegum verkefnum á komandi árum.

Í félagsmálaráðuneytinu hefur á undanförnum mánuðum verið unnið að þýðingu,  hugmyndavinnu og greiningu á því á hvern hátt Ísland geti best unnið út frá hinum nýja samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra. Miklar væntingar hafa verið bundnar við tilurð þessa samnings til að efla og styrkja réttarstöðu fatlaðra.

Félagsmálaráðuneytið hefur frá upphafi lagt ríka áherslu á að samningurinn fái þá mikilvægu viðurkenningu sem honum ber. Næsta verkefni ráðuneytisins er að vinna heildstætt yfirlit yfir það hvar væri þörf á lagabreytingum í sérlöggjöf til að hnykkja betur og skýra rétt fatlaðra hér á landi. Slík greining þarf að vinnast í góðri samvinnu Örykjabandalag Íslands og fleiri mikilvæga hagsmunaaðila.

Í kjölfarið þarf í samráði við ríkisstjórn að taka ákvörðun um hvort leggja eigi til að samningur um réttindi fatlaðra verði fullgildur að þjóðarrétti eða lögfestur í íslenska löggjöf.

Félagsmálaráðuneytið leggur áherslu á að hagsmunasamtök fatlaðra, þ.e. Öryrkjabandalag Íslands og Landssamtökin Þroskahjálp komi bæði að því eftirliti og aðhaldi hér á landi sem gert er ráð fyrir í samningnum. Nánar um slíkt fyrirkomulag verður tekið í tengslum við fullgildingu eða lögfestingu samningsins.

Nauðsynlegt er að tryggja aðgengi fatlaðra og annarra að efni samningsins.

Nú liggur fyrir bæði þýðing samningsins um réttindi fatlaðra og valfrjálsa bókun við samninginn um réttindi fatlaðra á íslensku.

Ágætu fundarmenn, ég hef í þessu ávarpi mínu fjallað um nokkur af þeim meginatriðum sem snerta málefni öryrkja, málefni fatlaðra barna og fullorðinna.

Fleira mætti þó nefna en tímans vegna gefst ekki til þess tækifæri. Ég vil þó enn ítreka óskir mínar um gott og öflugt samstarf ráðuneytisins og Öryrkjabandalags Íslands.

Við deilum sameiginlegri framtíðarsýn og skilningi á því hvernig koma eigi þeirri sýn í framkvæmd.