Ávarp á ráðstefnu Barnaheilla

Ágætu ráðstefnugestir.

Ég vil þakka Barnaheillum fyrir að efna til þessarar ráðstefnu í dag. Barnaheill vinna á hverjum tíma að fjölmörgum mikilvægum verkefnum sem öll byggjast á því að tryggja velferð barna. Umfjöllunarefni ráðstefnunnar ber vott um framsýni Barnaheilla og mikinn metnað. Það er ekki sjálfgefið að svo öflug samtök séu starfandi hér á landi og styðji við þau verkefni sem stjórnvöld, og aðrir sem sinna velferð og réttindum barna, vinna að á hverjum tíma.

Félagsmálaráðuneytið vinnur að fjölmörgum verkefnum sem varða börn og ungmenni og ég vil leyfa mér að fullyrða að meira sé nú að gerast á þeim vettvangi en áður. Ég hef áður sagt á opinberum vettvangi að ég fái ekki séð að nokkurt svið, sem unnið er að á vegum ráðuneytisins, sé mikilvægara en málefni barna og fjölskyldna þeirra. Ég vil ítreka það hér. Með velferð barna og unglinga leggjum við grunn að framtíð okkar allra og samfélagsins í heild.

Sérstakur kafli í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar ber yfirskriftina „barnvænt samfélag“ og þar segir að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir markvissum aðgerðum í þágu barna og barnafjölskyldna á Íslandi. Í því skyni verði mótuð heildstæð aðgerðaáætlun í málefnum barna og ungmenna er byggist meðal annars á rétti þeirra eins og hann er skilgreindur í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í samræmi við stefnuyfirlýsinguna var þegar á fyrstu dögum mínum í félagsmálaráðuneytinu unnin og lögð fyrir Alþingi tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna.

Þar með er í fyrsta sinn lögð fram heildstæð tímasett áætlun um að styrkja stöðu barna og ungmenna hér á landi. Aðgerðaáætlunin gildir til fjögurra ára, frá árinu 2007 til 2011, og ég mun hér í stuttu máli gera grein fyrir henni að hluta til. Þegar hefur verið skipaður samráðshópur fulltrúa félagsmála-, fjármála-, heilbrigðis- og tryggingamála-, dóms- og kirkjumála- og menntamálaráðuneyta undir forystu Braga Guðbrandssonar, forstjóra Barnaverndarstofu. Samráðshópnum er ætlað að fylgja áætluninni eftir og samræma aðgerðir stjórnvalda. Það er ærið verkefni og þegar eru nokkur mikilvæg verkefni komin í framkvæmdafarveg.

Í aðgerðaáætluninni er sérstakur kafli um aðgerðir er vernda börn og ungmenni gegn kynferðisbrotum og mun ég hér fara yfir hann í nokkrum orðum.

Kaflinn kveður á um aðgerðir sem stuðlað geta að öflugri vernd barna gegn kynferðisbrotum. Kveðið er á um að forvarnastarf gegn kynferðisofbeldi, þar á meðal barnaklámi, verði eflt. Áætlunin á einkum að taka til barna og ungmenna í áhættuhópum, til dæmis vegna fötlunar, og þeirra sem dveljast á stofnunum eða búa við veika félagslega stöðu.

Í þessum efnum legg ég einkum áherslu á tvennt. Annars vegar að aðgerðaáætlunin verði unnin í samráði við þau félagasamtök sem mest hafa beitt sér á þessu sviði: Barnaheill, Blátt Áfram og Stígamót. Hins vegar vil ég að leitað verði allra leiða til að efla Barnahúsið okkar, sem fyrir löngu er orðið fyrirmynd annarra þjóða, þannig að unnt sé að tryggja börnum sem sætt hafa kynferðisofbeldi þá sérþekkingu og barnvænlegu aðstöðu sem starfsemin þar býður upp á.

Þá á samkvæmt aðgerðaáætluninni að fara sérstaklega yfir það hvernig unnt sé að skapa lögreglu lagaleg skilyrði og starfsaðstæður til að grípa til aðgerða gegn þeim sem nálgast börn í kynferðislegum tilgangi á veraldarvefnum eða á annan hátt. Þessi vinna mun fara fram á vegum dómsmálaráðuneytisins og þar skoðað hvernig unnt verði að skapa lögreglu lagaleg og starfsleg skilyrði til að grípa til aðgerða gegn þeim sem leggja snörur fyrir börn í kynferðislegum tilgangi á veraldarvefnum eða á annan hátt. Um síðastliðin áramót var gerð breyting á lögregluumdæmum landsins. Eitt af markmiðum breytinganna var að efla starfsemi lögreglunnar og getu hennar við rannsókn mála, meðal annars með aukinni sérhæfingu lögreglumanna. Hefur svo dæmi sé tekið verið stofnuð sérstök deild sem eingöngu sinnir rannsókn kynferðisbrota. Þá á ríkislögreglustjóri eins og kunnugt er samstarf við Barnaheill um ábendingarlínu á netinu þar sem borgararnir geta tilkynnt um vefsíður með barnaklámi.

Það verkefni tengist með beinum hætti ykkar mikilvægu ráðstefnu hér í dag og undirstrikar vel hve samstarf stjórnvalda og félagasamtaka er mikilvægt. Ég lít svo á að ráðstefnan hér í dag geti verið innlegg í þá vinnu og ég geri ráð fyrir að komið verði nánar inn á þetta efni í erindi aðstoðar-ríkislögreglustjóra hér síðar í dag.

Í hinni nýsamþykktu aðgerðaáætlun er jafnframt kveðið á um að teknar verði til skoðunar lagaheimildir svo gera megi öryggisráðstafanir eftir afplánun refsidóma gagnvart kynferðisafbrotamönnum með barnagirnd á háu stigi, svo sem vöktun og aðrar eftirlitsráðstafanir. Hefur dómsmálaráðuneytið farið þess á leit við refsiréttarnefnd að hún taki til endurskoðunar VII. kafla almennra hegningarlaga sem fjallar meðal annars um öryggisráðstafanir, er málið þar til skoðunar. Mun ráðuneytið taka til athugunar hvort rétt sé að beina til refsiréttarnefndar að skoða sérstaklega lagaheimildir er varða beitingu öryggisráðstafana eftir afplánun refsidóma. Þá er hjá Fangelsismálastofnun ríkisins unnið að skoðun á því hvernig haga megi eftirliti með mönnum sem fengið hafa reynslulausn.

Þá skal samkvæmt áætluninni vinna að markvissri íhlutun í mál ungra gerenda og meðferðarúrræðum fyrir þann hóp, meðal annars með samvinnu réttarvörslukerfisins og barnaverndaryfirvalda. Þetta er að mínu mati mjög mikilvægt verkefni þar sem við verðum auðvitað að ráðast að rótum vandans. Þegar er á vegum félagsmálaráðuneytisins unnið að verkefninu „Karlar til ábyrgðar“ þar sem gerendum í ofbeldismálum hefur verið veitt meðferð og aðstoð til þess að rjúfa þann vítahring sem þeir og þolendurnir eru í. Gerendum í kynferðisbrotamálum hefur ekki staðið sambærileg þjónusta til boða en skoðað verður hvort hugmyndafræði verkefnisins „Karlar til ábyrgðar“ henti einnig fyrir kynferðisbrotamenn eða hvort leita þurfi annarra úrræða. Ég vil undirstrika það við ykkur hér að mér finnst afar mikilvægt að við ráðumst að rótum vandans. Á meðan kynferðisbrotamenn eru til staðar verður brotið á saklausum börnum og unglingum. Gegn því verðum við að vinna. Hver manneskja er svo dýrmæt að það verður aldrei of miklu til kostað til að verja hana.

Samkvæmt aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í málefnum barna er gert ráð fyrir að því að styrkja starfsemi Barnahúss sem þverfaglegrar miðstöðvar vegna kynferðisbrota gegn börnum, einkum að því er varðar skýrslutöku og faglega meðferð barna. Að beiðni dómsmálaráðherra hefur réttarfarsnefnd unnið að endurskoðun laga um meðferð opinberra mála. Hefur endurskoðunin meðal annars tekið til ákvæða er varða yfirheyrslu barna utan dómhúss og er þar lagt til að dómari geti ákveðið að skýrsla af barni yngra en 15 ára verði tekin í sérútbúnu húsnæði utan dómhúss. Er þar átt við aðstöðu eins þá sem er fyrir hendi í Barnahúsi.

Starfsemi Barnahúss hefur eins og ég nefndi hér áður vakið verðskuldaða athygli víða um heim.

Síðar í þessum mánuði á ég meðal annars von á norska barna- og jafnréttismálaráðherranum, Karita Bekkemellem, í heimsókn. Hún kemur hingað sérstaklega til að kynna sér starfsemi Barnahúss og samstarf Barnaverndarstofu og Neyðarlínunnar, 112, auk þess sem hún kynnir sér jafnréttismál og fæðingarorlof feðra. Samstarf Barnaverndarstofu og 112 er fólgið í því að auðvelda almenningi að rækja tilkynningarskyldu sína samkvæmt barnaverndarlögum með því að gera það kleift að hringja í eitt símanúmer, jafnt á nóttu sem degi, til að koma á framfæri við barnaverndarnefndir grunsemdum um að barn sæti vanrækslu eða ofbeldi. Þetta hefur vakið athygli í Noregi, en hvergi í Evrópu annars staðar en á Íslandi er að finna slíkt fyrirkomulag. Þá hlýtur það að vera okkur mikið gleðiefni að Norðmenn hafa nú fylgt í fótspor Svía, með starfsemi Barnahúsa að íslenskri fyrirmynd. Um þessar mundir er að taka til starfa fyrsta Barnahúsið í Noregi, í Bergen, en annað Barnahús verður opnað í Hamar undir lok þessa árs.

 

Góðir ráðstefnugestir.

Nú eru viss tímamót í alþjóðlegri samvinnu um vernd barna gegn kynferðislegu ofbeldi og kynferðislegri misbeitingu með því að nýr og bindandi samningur Evrópuráðsins um þetta efni verður opnaður til undirritunar síðar í þessum mánuði. Þetta er fyrsti bindandi alþjóðasamningurinn sem gerður hefur verið og tekur heildstætt á vernd barna gegn kynferðisofbeldi í hvaða mynd sem er. Samningurinn tekur þannig til forvarna, málsmeðferðar í réttarvörslukerfinu og refsiákvæða, meðferðar gerenda í kynferðisbrotamálum og að sjálfsögðu til stuðnings og hjálpar sem veita ber börnum sem sætt hafa kynferðisofbeldi og fjölskyldum þeirra. Á meðal þeirra nýmæla sem samningurinn hefur að geyma eru ákvæði um tælingu, til dæmis á veraldarvefnum, sem fela í sér að tilraunir til að hafa samband við börn í kynferðislegum tilgangi á internetinu eru gerðar refsiverðar.

Ísland mun undirrita þennan samning við fyrsta tækifæri og síðan verður hafist handa um að yfirfara íslenska löggjöf með það fyrir augum að fullgilda samninginn svo fljótt sem verða má. Líklegt er að fullgilding hans hérlendis muni fela í sér kröfu um breytingar á íslenskri löggjöf. Ég held að við Íslendingar getum verið svolítið stolt að þessum samningi vegna ákvæða hans þess efnis að málsmeðferð í kynferðisbrotamálum er varðar börn skuli tryggja að hagsmunir barnsins séu jafnan í fyrirrúmi, og er í athugasemdum með samningnum vísað sérstaklega í íslenska Barnahúsið sem fyrirmyndar fyrirkomulags í þeim efnum. Þannig er í samningnum ákvæði um að forðast beri endurtekin viðtöl við börn, að þeir sem taka skýrslu séu jafnan sérþjálfaðir til þeirra verka og að skýrslutaka af barni sé jafnan í aðstöðu sem sé hagfelld fyrir barnið. Af þessum áherslum má ráða að okkar þjóð hefur haft talsverð áhrif á efni samningsins og sýnir að við getum látið gott af okkur leiða til hagsbóta fyrir börn á alþjóðlegum vettvangi.

  

Ágætu ráðstefnugestir.

Hér í dag munið þið fá að heyra um umfang kynferðislegs ofbeldis meðal barna og heyra þar mjög háar tölur nefndar sem krefjast viðbragða. Þið munið heyra hvernig menn bregðast við nýrri tækni við framleiðslu og dreifingu og hvernig menn geta með samstarfi áttað sig á umfangi mála og alþjóðlegum tengingum. Við þurfum að átta okkur á því að hve miklu leyti við hér á landi tengjumst málum af þessu tagi.

Kynferðislegt ofbeldi, vændi, klám og mansal eru allt skelfileg hugtök sem eiga sér mjög alþjóðlega skírskotun og þekkja í dag engin landamæri. Það skelfilega er að að baki þessum hugtökum sem þið fjallið um hér í dag eru börn og unglingar. Manneskjur sem líða, manneskjur sem bogna og manneskjur sem brotna. Okkur ber skylda til þess að verja þær. Við megum ekki sofna á verðinum. Við þurfum öll að standa vaktina.