Fyrsti morgunverðarfundur verkefnisstjórnar 50+
Ágætu gestir.
Verið velkomin til þessa fyrsta morgunverðarfundar verkefnastjórnarinnar 50+.
Ég vil þakka fyrir að fá tækifæri til þess að ávarpa ykkur en þetta verkefni 50+ er afar mikilvægt, ekki bara fyrir miðaldra fólk heldur atvinnulífið í heild.
Verkefnið á sér langa forsögu eins og mörg ykkar þekkið en vorið 2003 samþykkti Alþingi þingsályktun um að spornað yrði við uppsögnum og mismunun í starfi vegna aldurs. Þar var samþykkt að fela ríkisstjórninni að kanna á hvern hátt unnt er með lagasetningu að sporna við því að fólk sé látið gjalda aldurs á vinnustað, hvort heldur er með uppsögnum eða mismunun í starfi og skipuð var nefnd með fulltrúum allra stjórnmálaflokka með aðild aðila vinnumarkaðarins. Skemmst er frá því að segja að full samstaða náðist í nefndinni um að ráðist yrði í fimm ára verkefni til að styrkja stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði, meðal annars að skipuð yrði sjö manna verkefnisstjórn fyrir verkefnið til að fylgja átakinu eftir.
Átaksverkefnið miðar meðal annars að því að stuðla að auknu fræðslustarfi, rannsóknum, áætlunum um hvernig markvisst væri hægt að hafa áhrif á það að breyta viðhorfi til miðaldra fólks á vinnumarkaði, áherslu á starfsmenntun, sí- og endurmenntun. Ég fékk tækifæri til þess að vinna að þessu verkefni í nefnd sem fulltrúi míns stjórnmálaflokks og var það mjög fróðlegt og mikil vinna sem fram fór. Ég hef síðan fylgst með framgangi verkefnisins og líkað margt mjög vel en annað miður eins og gengur. Þessir morgunfundir sem haldnir hafa verið hafa verið mjög fróðlegir og vel sóttir og ég hvet ykkur öll til þess að kynna ykkur heimasíðu verkefnisins, sem er mjög góð. Ég vil að menn fari svo markvisst yfir það hvaða árangri verkefnið hefur skilað út í samfélagið, ég er sannfærð um að hann er þegar orðinn nokkur, og vissulega hefur hann aukið umræðu eins og að var stefnt.
Atvinnuþátttaka miðaldra og eldra fólks á Íslandi hefur reyndar nú þegar algjöra sérstöðu í vestrænum samanburði. Atvinnuþátttaka elsta hópsins á vinnumarkaði þ.e. 60 til 64 ára er rúm 80% hér á landi, en atvinnuþátttaka þeirra þjóða sem næstar okkur koma, er 50 til 60%. Það sem virðist einkum einkenna þennan hóp er að ef þeir sem komnir eru yfir miðjan aldur missa vinnuna reynist þeim erfiðara að fá vinnu aftur en þeim sem yngri eru og það er slæm þróun. Ljóst er að atvinnulífið á að nýta miklu betur – miklu betur þau verðmæti sem felast í vinnu miðaldra og eldra fólks, þar liggur auður og verðmæti sem atvinnulífið þarf á að halda.
Vinnumarkaðurinn krefst sífellt meiri þekkingar og geysilega hröð tækniþróun kallar á öfluga sí- og endurmenntun. Sí- og endurmenntun virðist vera afgerandi þáttur í að viðhalda færni fólks á vinnumarkaði. Kannanir sýna hins vegar að það dregur mjög úr þátttöku fólks í sí- og endurmenntun upp úr fimmtugu. Það er þó ekki alveg einhlítt því mikill munur er eftir menntun aldurshópsins. Þeir sem minnsta menntunina hafa stunda síst sí- og endurmenntun og sá hópur er einnig viðkvæmastur hvað varðar atvinnuleysi. Þetta sýnir okkur að ekki er hægt að fjalla um þennan hóp fólks á vinnumarkaði sem einsleitan hóp og mismunandi aðferðum verður að beita til að styrkja stöðuna innan hópsins.
Þróun á ýmsum sviðum bendir til þess að hátt hlutfall atvinnuþátttöku meðal Íslendinga muni minnka ef ekkert er að gert. Þar kemur meðal annars til aldurssamsetning þjóðarinnar, meiri velmegun á sér stað, séreignarsparnaður er að aukast og lífeyrissjóðakerfið kemur sífellt sterkar inn í lífeyrisgreiðslur. Að óbreyttu verður víða ekki til nægt vinnuafl til að taka við þeim verkefnum og störfum sem þörf er á að sinna.
Mikil þensla er nú á vinnumarkaði og því vakna spurningar hvort þörf sé á starfi nefndar sem slíkrar. Því er til að svara að með skipun þessarar verkefnisstjórnar erum við í félagsmálaráðuneytinu að leggja okkar af mörkum til stefnumótunar þessa málaflokks. Alltof oft vill það brenna við að aðgerðir af hálfu hins opinbera eru miðaðar við að bregðast við ákveðnu ástandi og eru síður stefnumótandi. Við teljum það vera við aðstæður sem þessar sem nú ríkja á vinnumarkaði, lítið atvinnuleysi og eftirspurn eftir vinnandi höndum, að fjalla um þessi málefni og leita samstarfs við aðila vinnumarkaðarins. 
Við viljum nýta okkur það ástand sem við höfum hér á landi til að læra af reynslu nágrannaþjóðanna í þessum málum og leggja okkur fram um að koma í veg fyrir þá þróun að fólk hverfi af vinnumarkaði löngu fyrir sextugt. Við viljum gera atvinnulífið eftirsóknarvert og skapa öllum aldurshópum góð starfsskilyrði. En við viljum líka að einstaklingarnir blómstri og fái að njóta sín sem allra mest. Vafalítið hafa margir viljað minnka við sig vinnu fyrr en þeir hafa gert og aðrir vilja starfa fram eftir öllum aldri og halda þannig tengslum við atvinnulífið og samfélagið, en einnig njóta aukins frítíma. Þá er mikið atriði að hafa sveigjanleika í starfi til að geta fullnægt báðum þessum kröfum.
Verkefnisstjórnin ætlar að halda þrjá fundi í vetur hér á höfuðborgarsvæðinu og einn á landsbyggðinni með það að markmiði að vekja athygli á þessum málaflokki og við eigum að virkja verkefnið 50+ enn betur en við höfum gert og af miklum krafti. Það þarf að fanga athygli þeirra sem fara með stefnumótandi mál í samfélaginu, svo sem stjórnmálamenn, í fyrirtækjunum þarf að ná til stjórnendanna og á heimilunum þar sem einstaklingarnir meta stöðu sína á vinnumarkaði.
Áhersla þeirrar fundaraðar sem framundan er verður á sveigjanleikann og er það vel. Það er ljóst að vinnumarkaðurinn þarf að vera sveigjanlegur til þess að höfða til sem flestra. Það er þjóðfélagslegur ávinningur af atvinnuþátttöku fólks fram eftir aldri, það er ávinningur fyrirtækjanna að búa sig undir breytta aldurssamsetningu vinnuaflsins og það er ávinningur einstaklinganna að geta verið fullgildir þjóðfélagsmeðlimir og lagt sitt fram í mótun samfélagsins í gegnum atvinnuþátttöku.
Á næsta morgunverðarfundi sem verkefnisstjórnin gengst fyrir verður fjallað um afar athyglisverða athugun Rannsóknaseturs verslunarinnar sem félagsmálaráðuneytið og verkefnisstjórn 50+ styrktu. Skýrsla sem greinir frá niðurstöðunum ber heitið Framleiðnimæling og ávinningur af aukinni atvinnuþátttöku eldri borgara og öryrkja. Í skýrslunni kemur fram að mjög mikil framleiðniaukning hafi orðið í verslun á undanförnum árum og skortur sé á starfsmönnum í greininni.
Meðal úrlausnarefna gæti verið að afnema tekjutengingu á bætur eftirlaunaþega og öryrkja og hvetja þá þannig til að koma í auknum mæli til starfa í verslun. Bent er á að nýleg könnun sýnir að tæpur þriðjungur eldri borgara gæti hugsað sér að vinna ef það hefði ekki áhrif á bótarétt frá Tryggingastofnun ríkisins. Auknar skatttekjur yrðu tæplega þremur og hálfum milljarði meiri en tap ríkisins af því að afnema tekjutengingu ellilífeyris. Skýrslan var unnin í samstarfi við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Þessar niðurstöður eru afar athyglisverðar enda þótt þær taki einungis til einnar greinar í samfélaginu og ég velti fyrir mér hvaða framlag þessi öflugi hópur, 50+, getur veitt inn í umönnunargeirann sem við erum nú að fara að skoða af fullri alvöru hvernig byggja megi upp.
Atvinnuþátttaka eldra fólks er allra hagur og samræmist vel þeim markmiðum ríkisstjórnarinnar að byggja hér upp kröftugt efnahagslíf sem getur staðið undir því velferðarkerfi sem við viljum sjá fyrir okkur. Framundan er mikil vinna við einföldun almannatryggingakerfisins og breytingar á því og almennt í málefnum aldraðra.
Tekjutenging launatekna 70 ára og eldri við lífeyri almannatrygginga hefur verið afnumin og fleiri mikilvægar breytingar eru framundan sem eiga að taka mið af breyttu umhverfi. Hressu öldruðu fólki sem býr yfir miklum krafti og reynslu sem er ómetanleg fyrir samfélagið.
Ég hef sagt það áður og ítreka það hér að hlutfallsleg fjölgun aldraðra hér á landi eins og í öðrum vestrænum samfélögum krefst þess að við skoðum framtíðaruppbyggingu almannatryggingakerfisins og lífeyrissjóðakerfisins og þjónustu í þágu aldraðra almennt.
Almannatryggingar framtíðarinnar eiga í rúmum skilningi að styðja við fulla atvinnuþátttöku allra hópa samfélagsins, fjölgun aldraðra, styðja við fjölskyldulíf og samkeppnishæfni. Það kallar á nýjar lausnir, nýjar útfærslur og nýtt skipulag þar sem sveigjanleiki er ein af grundvallarforsendunum. Ég hef falið verkefnisstjórn og ráðgjafarnefnd að vinna að því mikilvæga verkefni að einfalda almannatryggingakerfið og vinna að úrbótum á því. Þetta er að mínu mati eitt mikilvægasta verkefni þessa kjörtímabils.
Ágætu fundargestir.
Ég óska ykkur góðs gengis í ykkar mikilvægu verkefnum við að virkja mannauðinn í þeim sem eru á besta aldri í samfélagi okkar og heiti ykkur því að ákvarðanir stjórnvalda taki mið af honum.