Málþing Samtaka félagsmálastjóra í samvinnu við Velferðarsvið Reykjavíkurborgar

Ágætu málþingsgestir.

Það er mér mikil ánægja að ávarpa ykkur á þessu málþingi samtaka félagsmálastjóra þar sem til umræðu verða veigamikil atriði sem snerta framtíð okkar allra. Það er jafnframt gleðilegt að sjá hve margir hafa séð sér fært að sækja þingið, enda er yfirskrift þess afar áhugaverð; reynt verður að rýna í framtíðina og spyrja áleitinna spurninga um stöðu velferðarsveitarfélagsins á tímamótum og hvert skuli stefnt.

Ég leyfi mér að fagna þessari umræðu því að mínu áliti er rekstur öflugrar félagsþjónustu einn þeirra hornsteina sem góð velferðarþjónusta byggir á. Umræða um þróun og nýsköpun í framkvæmd þjónustunnar þarf því alltaf að vera til umræðu á vettvangi dagsins til þess að árangur náist.

Þegar litið er til þróunar velferðarþjónustu á Íslandi þá horfum við oftar en ekki til þess sem er að gerast á vettvangi Norðurlandanna. Norræna velferðarkerfið er okkur ákveðin fyrirmynd. Grunngildi þess byggja meðal annars á hugmyndum um jafnan aðgang allra að gæðum þess. Kerfið sé fjármagnað með sköttum og opinberir aðilar hafi afgerandi hlutverk við framkvæmd þjónustunnar. Gæði hennar séu mikil og síðast en ekki síst er hátt atvinnustig grunnforsenda fyrir góðri velferðarþjónustu.

Þjóðir heims velta því fyrir sér í auknum mæli hvernig hagkerfi getur náð árangri þar sem félagsleg velferð, háir skattar og mikill hagvöxtur haldist í hendur. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að byggja á þeim grundvallarhugmyndum sem eru meginstoðir norræna velferðarkerfisins. Við Íslendingar erum tengdir öðrum norrænum þjóðum órjúfanlegum menningarlegum böndum og samfélagsgerðin er um margt svo lík okkar. Framkvæmdin er þó að ýmsu leyti með öðrum hætti en hjá grönnum okkar.

Í þessum efnum verðum við að beita ákveðinni sjálfsgagnrýni. Í gegnum tíðina höfum við horft til þessa velferðarkerfis á þann hátt að það standist um aldur og ævi. Það er hins vegar ljóst að velferðarþjónustan stendur frammi fyrir mörgum áskorunum: Hnattvæðingin mun hafa veruleg áhrif, við sjáum víða aukna fátækt og fleiri einstaklingar munu færast út á jaðar samfélagsins þrátt fyrir að velferðarkerfið eigi að tryggja að allir njóti gæða þess. Einnig er ljóst að fjöldi einstaklinga hefur ekki möguleika á því að taka virkan þátt í atvinnulífinu þrátt fyrir getu til þess. Aukinn fjöldi innflytjenda kallar á fjölbreyttari úrræði í þjónustunni.

Það er því ljóst að hér á Íslandi eins og á hinum Norðurlöndunum verðum við að undirbúa okkur undir átök um grunngildin í velferðarþjónustunni. Það ræðst á hinu pólitíska sviði hvort og hvernig verður tekist á við þessar áskoranir og þá um leið teknar ákvarðanir um hvort við Íslendingar verðum áfram samkeppnisfærir og í hópi þeirra sem geta státað sig af góðri velferðarþjónustu.

Við teljum okkur vera sammála um þau verkefni sem við þurfum að takast á við vegna breytinga á aldurssamsetningu þjóðarinnar. Við þurfum að tryggja aukna atvinnuþátttöku allra, viðhalda gæðum þeirra þjónustuúrræða sem í boði eru og auka möguleika allra til aukinnar þátttöku í samfélaginu.

Við úrlausn þessara verkefna mun félagsþjónusta sveitarfélaga gegna lykilhlutverki.

Jafnrétti í reynd verði leiðaljós í allri stefnumótun þessarar ríkisstjórnar þar sem stefnt er að því að skapa jöfn tækifæri til handa öllum landsmönnum, óháð kyni, búsetu, uppruna og félagslegri stöðu.

Áhersla verður lögð á að styrkja stöðu aldraðra og öryrkja, meðal annars með því að einfalda almannatryggingakerfið. Ég hef nú þegar skipað sérstaka nefnd sem á vinna að þessum breytingum og er það von mín að tillögur hennar liggi fyrir fljótlega.

Ríkisstjórnin stefnir einnig að því að stórauka starfsendurhæfingu og taka upp nýtt kerfi varðandi mat á örorku og starfsgetu. Jafnframt verði komið til móts við þann hóp sem býr við varanlega skerta starfsgetu.

Í stefnuyfirlýsingunni er einnig stefnt að því að færa ábyrgð á þjónustu við fatlaða og aldraða frá ríki til sveitarfélaga. Hér er um afar umfangsmikið verkefni að ræða. Gert er ráð fyrir að þjónusta ríkisins á sviði málefna fatlaðra nemi um níu milljörðum króna á næsta ári. Fjöldi þeirra sem nú njóta þjónustu í málaflokknum er vel á þriðja þúsund og nokkuð á annað þúsund starfsmenn starfa við það að veita þjónustu innan hans. Þetta er afar mikilvægur þjónustuþáttur sem ég treysti sveitarfélögum um land allt mjög vel til þess að sinna. Það hafið þið sýnt með frábærri þróun samþættrar félagsþjónustu. Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því að hér þarf að vanda til verka þannig að þessar breytingar takist vel til og þjónustan haldi áfram að styrkjast og aukast að gæðum.

Til þess að tryggja að flutningur þjónustu við fatlaða og aldraða gangi eins vel og snurðulaust fyrir sig og unnt er hefur frá því í vor starfað verkefnisstjórn sem ætlað er að halda utan um meginþætti í tilflutningi verkefnanna. Enn fremur starfa tvær verkefnanefndir, önnur skal horfa sérstaklega til flutnings sértækrar þjónustu við fatlaða og hin skal fjalla um hvernig staðið verði að flutningi málefna aldraðra frá ríki til sveitarfélaga. Verkefnisstjórnin mun skila áfangaskýrslu til mín í næsta mánuði þar sem fram kemur greining á staða mála.

Það er sameiginlegt keppikefli okkar að þjónusta við aldraða og fatlaða verði betur samþætt annarri nærþjónustu við íbúa hvers sveitarfélags, hvort sem um er að ræða heilbrigðisþjónustu eða hvers kyns félagslega þjónustu. Öflug félagsþjónusta styrkir sveitarstjórnarstigið og eflir mikilvægi þess. Ég styð þá stefnu eindregið.

Það liggur fyrir að þjónusta við aldraða þarfnast endurskoðunar. Fram hefur komið í máli hagsmunasamtaka þeirra að mikilla breytinga sé þörf og það tek ég heilshugar undir. Þar er meðal annars átt við breytingar á framkvæmd þjónustunnar, aukna fjölbreytni hennar og tilhögun að öðru leyti.

Á næstu dögum verður lagt fram á Alþingi frumvarp sem kveður á um hvernig flutningi á verkefnum frá heilbrigðisráðuneyti til félags- og tryggingamálaráðuneytis verður háttað um næstu áramót og vissulega mun niðurstaðan í því máli hafa áhrif á samstarf okkar á næstu árum. Þá mun lífeyrishluti almannatrygginga og málefni aldraðra flytjast til félagsmálaráðuneytis.

Þrátt fyrir þá miklu uppgangstíma sem verið hafa í íslensku efnahagslífi á undanförnum árum blasir sú staðreynd við að umönnunarstéttirnar, sem bera uppi þá þjónustu sem velferðarkerfið veitir, hafa setið eftir. Afleiðingarnar blasa við okkur hvert sem við lítum í formi manneklu, skertrar þjónustu og stóraukins álags á þá einstaklinga sem enn starfa í þessum mikilvægu verkum. Þessu verðum við að breyta og við verðum að meta störf þessara fjölmennu kvennastétta að verðleikum. Árangur á flestum sviðum velferðarþjónustunnar byggir einfaldlega á því að þessari þróun verði snúið við.

Ríkisstjórnin ætlar sér að ná árangri í þessum efnum og það er skýrt tekið fram í stjórnarsáttmálanum að endurmeta eigi kjör kvenna hjá hinu opinbera, ekki síst hjá hinum fjölmennu umönnunarstéttum. Þrír starfshópar með aðild allra helstu hagsmunaaðila munu einbeita sér að þessu verkefni og því markmiði að vinna á kynbundnum launamun í þjóðfélaginu allt kjörtímabilið, tveir á vegum félagsmálaráðuneytisins og einn á vegum fjármálaráðuneytisins. Vinnan er að komast á skrið og ég trúi því og treysti að í komandi kjarasamningum sjáum við fyrstu merkin um raunverulegan árangur. Velferðarþjónustan þarf virkilega á því að halda.

Ágætu málþingsgestir.

Verkefni félagsmálaráðuneytisins og snertifletir þess við félagsþjónustuna eru margir og eitt af nýjum sviðum sem stjórnsýslan er nú loks farin að sinna af fullum krafti eru málefni innflytjenda.

Innflytjendum hér á landi hefur fjölgað verulega á undanförnum árum. Erlendir ríkisborgarar eru nú orðnir um 6% af heildarmannfjöldanum en voru tæp 2% fyrir tíu árum. Auk þess fjölgar þeim sífellt sem fá íslenskan ríkisborgararétt. Fyrir tíu árum fengu um 200 manns íslenskan ríkisborgararétt á ári hverju en á síðastliðnu ári fengu á níunda hundrað manns slíkan rétt. Þannig setjast æ fleiri varanlega að. Það er allra hagur að vel sé búið að þeim sem hingað koma til búsetu, bæði börnum og fullorðnum.

Í janúar síðastliðnum birti ríkisstjórnin stefnu sína um aðlögum innflytjenda. Stefnan er víðtæk og er markmið hennar að tryggja sem best að einnig nýir íbúar landsins njóti jafnra tækifæra og verði virkir þátttakendur í samfélaginu á sem flestum sviðum mannlífsins.

Þjónusta sveitarfélaganna er sem rauður þráður í því að tryggja velferð innflytjenda hér á landi. Nærþjónustan, svo sem félagsþjónustan með sín margþættu verkefni, leik- og grunnskólar, barnavernd, bókasöfn o.s.frv., er í höndum þeirra.

Sagt hefur verið að leikskólinn sé ein mikilvægasta gátt innflytjenda að samfélaginu. Þar fari fram samskipti milli foreldra og starfsfólks sem á stundum séu einu samskipti innflytjenda við íslenskt umhverfi.

Mér er kunnugt um að hjá nokkrum sveitarfélögum fer fram þróunarstarf við mótun verklags sem miðar að því að taka vel á móti nýjum íbúum og eru innflytjendur þar í forgrunni. Einnig fer fram vinna við stefnumótun málefna innflytjenda hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga um þessar mundir.

Innflytjendaráð leggur áherslu á að sem flestir komi að borðinu við undirbúning framkvæmdaáætlunarinnar og stefnir að málþingi um inntak hennar þann 7. desember næstkomandi. Mun öllum félagsmálastjórum landsins verða boðið til hennar. Ég vænti ég þess að þið getið tekið þar þátt og lagt okkur lið.

Húsnæðismálin þurfa svo sannarlega endurskoðunar við og hún er nú hafin. Það þarf ekki að segja við ykkur sem hér eruð að öruggt húsnæði er grundvöllur velferðar.

Samkvæmt könnun sem félagsmálaráðuneytið lét nýlega gera á högum fólks á húsnæðismarkaðnum kom fram að um 2.700 manns eru á biðlistum eftir félagslegu húsnæði. Af þeim sem eru á biðlistum sveitarfélaganna og Öryrkjabandalagsins eru yfir 70% með heildartekjur lægri en 150.000 krónur á mánuði.

Margir þeirra eiga þess engan kost að halda eigið heimili því leiga á almennum markaði er orðin svo há að hún er óviðráðanleg fyrir lágtekjufólk og grunnfjárhæð húsaleigubóta hefur ekki hækkað frá árinu 2001 og brýnt að á því verði breyting. Algengt er að fólk greiði 110–130.000 krónur fyrir þriggja herbergja íbúð á almennum leigumarkaði. Þetta ástand hefur leitt til þess að biðlistar eftir félagslegu leiguhúsnæði sveitarfélaga og félagasamtaka hafa ekki styst þrátt fyrir fjölgun íbúða. Fólk í sárustu neyð, oft á tíðum með börn á framfæri, býr nú hjá ættingjum eða vinum og getur ekki haldið eigið heimili. Sumir hafa hreinlega hvergi húsaskjól. Hér er um mjög alvarlegt samfélagslegt vandamál að ræða sem ríki og sveitarfélög verða að sameinast um að leysa á næstu misserum.

Í sumar skipaði ég nefnd sem er ætlað að efla félagslegt hlutverk íbúðalánakerfisins, þar með talinn leigumarkaðinn, og mun hún skila mér tillögum í nóvember. Sveitarfélögin eiga þar góða fullrúa sem hafa lagt mikið til málanna.

Eitt af því sem er sameiginlegt viðfangsefni mitt og ykkar er að skoða velferðarkerfið og velferðarþjónustuna frá öllum hliðum þannig að koma megi í veg fyrir fátækt. Þið þekkið það sem hér eruð hversu margslungin vandamál geta fylgt fátæktinni og hvað vítahringur fátæktar getur haft mikil og slæm áhrif á heilu fjölskyldurnar, jafnvel ættlið fram af ættlið ef ekki er brugðist við.

Ég ítreka það hér sem ég hef sagt áður að eitt af mikilvægustu verkefnunum í umbótum á velferðarkerfinu er að draga úr fátækt. Fyrir liggja tölur um fátækt, ótal skýrslur hafa verið unnar um þetta efni og fram hafa komið tillögur til úrbóta og ég óska eftir samráði við sveitarfélögin um leiðir til þess að sporna gegn fátækt hér á landi.

 

Félagsmálaráðuneytið samdi árið 2003 í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga og Samtök félagsmálastjóra leiðbeiningar til sveitarfélaga vegna fjárhagsaðstoðar samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þar er lagt til að viðmið fyrir lágmarksfjárhagsaðstoð til einstaklings sem hefur engar tekjur miðist við samanlagðar greiðslur almannatrygginga á hverjum tíma vegna örorkulífeyris, tekjutryggingar og heimilisuppbótar. Viðmiðunarfjárhæðir í leiðbeiningunum voru síðast uppfærðar árið 2005 og ég tel ástæðu til að taka þessar fjárhæðir til endurskoðunar. Af því tilefni hefur verið óskað eftir umsögn Samtaka félagsmálastjóra og Sambands íslenskra sveitarfélaga um leiðir til uppfærslu fjárhæðanna. Ég vonast til þess að fá umsögn ykkar varðandi þetta atriði sem fyrst þannig að við getum tekið ákvörðun um breytta viðmiðun.

 

Í sumar var samþykkt á Alþingi þingsályktunartillaga sem hefur það að markmiði að stuðla að samræmingu og eftirfylgd aðgerða til fjögurra ára í þágu barna og barnafjölskyldna á Íslandi.

Ýmis verkefni eru þegar komin í farveg, svo sem efling greiningar hjá Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins og á BUGL svo ég nefni einstök dæmi.

En þetta átak kallar á aukna þjónustu hjá sveitarfélögum um land allt og ég legg ríka áherslu á að samfella í fjölbreyttri þjónustu og eftirfylgni þarf að vera fyrir hendi þegar greining liggur fyrir.

Mjög margt í aðgerðaáætlun í þágu barna og ungmenna byggir eðli málsins samkvæmt á samstarfi við sveitarfélögin og samspil varðandi þjónustu við börn og unglinga er mikið á milli ríkis og sveitarfélaga.

Vinnan við endurskoðunina á lögum um greiðslu til foreldra langveikra barna er nú á lokastigi og innan fárra vikna mun ég leggja fyrir ríkisstjórn og Alþingi tillögur að breyttum lögum sem stórefla stuðning við fjölskyldur langveikra barna.

Breytingarnar munu fela í sér rýmkun á rétti til greiðslna og frekari þjónustu, meðal annars þannig að langveik börn og foreldrar þeirra njóti sambærilegrar þjónustu og veitt er fötluðum börnum í dag, ekki síst með stoðþjónustu og liðveislu. Þennan þátt hefur sárlega vantað í okkar velferðarþjónustu enda hefur það gífurleg samfélagsleg áhrif þegar fótunum er kippt undan heilu fjölskyldunum vegna langvarandi veikinda barna.

  

Góðir málþingsgestir.

Félagsþjónustan á Íslandi stendur að mínu mati á tímamótum í dag. Fyrir liggur að mikill áhugi er á því að samþætta þjónustuna og færa umfangsmikil velferðarverkefni frá ríki til sveitarfélaga. Á því leikur enginn vafi og ég vona að nú sé lag til þess að taka höndum saman. Saman munum við takast á við að breyta forgangsröðinni á næstu misserum og árum. Ég fullyrði það að ekkert verkefni samfélagsins er mikilvægara en velferðarmálin. Það er málaflokkur sem Norðurlöndin eru þekkt fyrir að hafa sinnt vel og ég vil sjá Ísland þar framar í flokki en það hefur verið. Ég óska eftir samstarfi við ykkur við að byggja upp framsýna, nútímalega og sveigjanlega velferðarþjónustu sem tryggir gott mannlíf og enn betri framtíð.

Ég þykist því vita að umræðan á málþinginu í dag verði bæði fróðleg og gefandi og færi okkur nær því að skapa samfélag jafnréttis, virðingar og lífsgæða.