Ársfundur Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu
Ágætu aðalfundargestir.
Ég vil byrja á að þakka fyrir að vera boðið að ávarpa ykkur, sveitarstjórnarmenn á höfuðborgarsvæðinu. Eins og þið vitið verður tími minn sem ráðherra sveitarstjórnarmála ekki langur þar sem framundan eru umtalsverðar breytingar á verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins.
Nú þegar hefur verið lagt fram frumvarp sem kveður á um að málefni sveitarfélaga flytjast úr félagsmálaráðuneytinu til samgönguráðuneytisins um næstu áramót. Þeir starfsmenn félagsmálaráðuneytisins sem sinnt hafa málefnum sveitarstjórna og Jöfnunarsjóðs flytjast þar með og halda áfram sínum störfum á nýjum vinnustað. En ég get fullvissað ykkur um að ég mun áfram bera hag sveitarfélaga fyrir brjósti og vinna að eflingu þeirra og þróun. Margir málaflokkar félagsmálaráðuneytisins eru og verða áfram nátengdir viðfangsefnum sveitarfélaga og jafnvel enn tengdari en áður eins og ég mun víkja að.
Ég nefni hér félagsþjónustuna, málefni barna, málefni fatlaðra, húsnæðismál, vinnumarkaðsmál, málefni innflytjenda og síðast en ekki síst jafnréttismál. Frá og með áramótum munu almannatryggingar og málefni aldraðra færast til félagsmálaráðuneytisins frá heilbrigðisráðuneytinu og segja má að báðir málaflokkarnir séu nátengdir verkefnum sveitarfélaga. Þeir sem njóta almannatrygginga sækja mjög oft jafnframt til félagsþjónustunnar og málefni aldraðra, sem er sívaxandi málaflokkur, verða í framtíðinni með stærri viðfangsefnum sveitarfélaga um land allt. Frumvarp sem varðar flutning þessara mikilvægu málaflokka milli ráðuneyta verður lagt fram á Alþingi á næstunni.
Ég mun því áfram kalla eftir miklu og nánu samráði og samvinnu við ykkur sveitarstjórnarmenn og sé fyrir mér að það muni aukast í náinni framtíð fremur en minnka. Framundan eru mörg afar krefjandi verkefni á sviði velferðarmála – uppbygging, endurskipulagning og innleiðing nýrra áherslna í samræmi við kröfur nýrra tíma. Við úrlausn þessara verkefna munu sveitarfélögin og ekki síst félagþjónusta sveitarfélaga gegna lykilhlutverki.
Þessa dagana vinnur verkefnisstjórn með fulltrúum ríkis og sveitarfélaga að greinargerð og tillögum varðandi flutning málefna fatlaðra og aldraðra til sveitarfélaga sem skila á til mín í nóvember næstkomandi. Verkefnið er unnið í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og samþykktir Sambands íslenskra sveitarfélaga og er það einlæg von mín að í þetta sinn náum við árangri sem skili sér í því að við getum flutt þessa mikilvægu þjónustu til sveitarfélaganna.
Ég hef átt þess kost síðan ég kom í félagsmálaráðuneytið að kynna mér hve sveitarfélög og einstök svæði hafa á frábæran hátt samþætt þjónustu við aldraða og fatlaða og þróað áhugaverðar nýjungar. Það á meðal annars við um höfuðborgarsvæðið. Ég sé í hendi mér hve þessi nærþjónusta á vel heima hjá ykkur og ég hef séð dæmi um að þið nýtið fjármunina betur þegar þið hafið yfirsýn yfir heildarþjónustuna heldur en þegar þjónusta við sama hóp er annars vegar á hendi ríkisins og hins vegar á hendi sveitarfélaga. Í mínum huga er mikilvægast að heildarsýn okkar á uppbyggingu þjónustunnar sé hin sama, flæðið eðlilegt milli mismunandi þjónustustiga og sveigjanleikinn mikill.
Við vitum að verkefnaflutningur, svo sem í málefnum fatlaðra, hefur ekki náð fram að ganga þar sem menn hafa ekki náð saman um flutning tekjustofna frá ríki til sveitarfélaga samhliða verkefnatilfærslu. Ég legg því afar þunga áherslu á að okkur takist í þessum áfanga að ná saman um breytingar á tekjustofnum ef samstaða næst um að flytja verkefni á sviði fatlaðra og aldraðra til sveitarfélaganna.
Ætla má að við þá breytingu að málefni fatlaðra og aldraðra flyttust til sveitarfélaganna myndu allt að 15 milljarðar króna flytjast til sveitarfélaga samfara auknum verkefnum.
Það er margt sem styður það að taka eigi upp fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Vísa ég þar til þeirra miklu breytinga sem orðið hafa á umliðnum árum í þjóðfélaginu, ekki síst á fjármálamarkaðnum og með stóru valdablokkunum á ýmsum sviðum atvinnulífsins, sem gjörbreytt hafa eigna- og tekjusamsetningu í samfélaginu. Við þessar breytingar er að verða miklu algengara að fólk fái tekjur af öðru en beinum launagreiðslum og það hefur auðvitað áhrif á tekjur sveitarfélaganna.
Það er vissulega áhyggjuefni hve mikil tortryggni og togstreita hefur lengi ríkt í fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Við þurfum að koma þeim samskiptum í eðlilegt horf í eitt skipti fyrir öll og einhenda okkur í það sameiginlega verkefni að bæta þjónustu við íbúana.
Þar á allt að vera uppi á borðinu, fjármagnstekjuskattur sem annað, en sveitarfélögin hafa gert kröfu um að fá hlutdeild í þeim skatti og hafa þau ýmislegt til síns máls í því.
Ágætu fundarmenn.
Ég vék í upphafi máls míns að velferðarþjónustunni. Hlutverk sveitarfélaga verður sífellt mikilvægara í hraða nútímasamfélagsins þegar þessi verkefni eru annars vegar og hvort sem okkur líkar það betur eða verr þá aukast kröfur íbúa um þjónustu sem áður var veitt innan stórfjölskyldunnar. Bein tengsl verkefna félagsmálaráðuneytisins og sveitarfélaga, sem ekki munu breytast þrátt fyrir að sveitarstjórnarmál færist til samgönguráðuneytisins um næstkomandi áramót, byggjast í dag einkum lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, lögum um málefni fatlaðra, barnaverndarlöggjöfinni og löggjöf á sviði húsnæðismála. Úrlausnarefnin eru mörg og mikilvæg, svo sem varðandi lengda viðveru fatlaðra barna, skólamál fósturbarna, innflytjendabarna og barna flóttamanna, svo ég nefni nokkur sem komið hafa upp á undanförnum árum. Frá áramótum munu svo málefni aldraðra bætast við.
Auk þeirrar vinnu sem nú stendur yfir varðandi flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga hef ég óskað eftir því að undirbúin verði endurskoðun á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, en samkvæmt ákvæðum félagsþjónustulaganna átti að endurskoða þau fyrir meira en tíu árum síðan. Það er mikilvægt að þið hugleiðið með mér hvaða leiðir þið mynduð vilja fara í þessum efnum. Eigum við samfara yfirfærslu á málefnum aldraðra og fatlaðra til sveitarfélaganna að samþætta lög um þessa málaflokka eða eigum við að flytja málaflokkana yfir á grundvelli núverandi sérlaga, og stefna að heildarendurskoðun og samþættingu þessara þriggja málaflokka í ein heildarfélagsþjónustulög eftir einhvern reynslutíma af yfirfærslunni? Við gætum til dæmis hugsað okkur að slík endurskoðun færi fram að fjórum til fimm árum liðnum.
Ég held að mörgu leyti að það gæti verið skynsamlegt að færa málefni aldraðra og málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna á grundvelli núverandi laga og samþætta málaflokkana félagsþjónustu laganna þegar reynsla er komin á yfirfærsluna.
Slík nálgun myndi auðvelda okkur að fylgjast með að yfirfærslan gengi eins og til er ætlast, bæði þannig að gæði þjónustunnar batni og að nauðsynlegir fjármunir fylgi með málaflokkunum. Að reynslutímanum loknum gætum við ráðist í samþættingu málaflokkana í ein heildstæð félagsþjónustulög. Mikilvægt er að sjónarmið ykkar komi skýrt fram um þessi efni á næstunni og ég mun leita eftir þeim.
En við þurfum að huga að fleiri sameiginlegum málum í velferðarþjónustunni. Þrátt fyrir þá miklu uppgangstíma sem verið hafa í íslensku efnahagslífi á undanförnu árum blasir sú staðreynd við að umönnunarstéttirnar, sem bera uppi þá þjónustu sem velferðarkerfið veitir, hafa setið eftir.
Afleiðingarnar blasa við okkur hvert sem við lítum í formi manneklu, skertrar þjónustu og stóraukins álags á þá einstaklinga sem enn starfa í þessum mikilvægu verkum. Þessu verðum við að breyta og við verðum að meta störf þessara fjölmennu kvennastétta að verðleikum. Árangur á flestum sviðum velferðarþjónustunnar byggir einfaldlega á því að þessari þróun verði snúið við.
Ágætu fundarmenn.
Ég ítreka það hér sem ég hef sagt áður að eitt af mikilvægustu verkefnum í umbótum á velferðarkerfinu sé að draga úr fátækt. Fyrir liggja tölur um fátækt, ótal skýrslur hafa verið unnar um þetta efni og fram hafa komið tillögur til úrbóta og ég óska eftir samráði við sveitarfélögin og verkalýðshreyfinguna um leiðir til þess að sporna gegn fátækt hér á landi. Ég mun á næstu dögum skipa starfshóp sem mun einhenda sér í þetta mikilvæga verkefni.
Félagsmálaráðuneytið samdi árið 2003 í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga og Samtök félagsmálastjóra leiðbeiningar til sveitarfélaga vegna fjárhagsaðstoðar samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þar er lagt til að viðmið fyrir lágmarksfjárhagsaðstoð til einstaklings sem hefur engar tekjur miðist við samanlagðar greiðslur almannatrygginga á hverjum tíma vegna örorkulífeyris, tekjutryggingar og heimilisuppbótar.
Viðmiðunarfjárhæðir í leiðbeiningunum voru síðast uppfærðar árið 2005 og ég tel ástæðu til að taka þessar fjárhæðir til endurskoðunar.
Við getum öll verið sammála um að húsnæðismál eru einn af hornsteinum velferðarkerfisins. Samkvæmt nýrri könnun sem unnin var af Félagsvísindastofnun eru 2.750 manns á biðlistum eftir félagslegu húsnæði.
Á höfuðborgarsvæðinu ríkir hreinlega neyðarástand í húsnæðismálum og öll sveitarfélög á svæðinu ásamt ríkisvaldinu verða að koma að lausn á því máli.
Af þeim sem eru á biðlistum hjá sveitarfélögum og Öryrkjabandalaginu hafa rúm 70% heildartekjur undir 150.000 krónum á mánuði. Margir þeirra eiga ekki kost á að halda eigið heimili þar sem leiga á almennum markaði er orðin svo há að hún er óviðráðanleg fyrir lágtekjufólk, en á sama tíma hefur grunnfjárhæð húsaleigubóta ekki hækkað frá árinu 2001, því verður að breyta. Algengt er að fólk greiði 110–130.000 krónur fyrir þriggja herbergja íbúð á almennum leigumarkaði.
Þetta ástand hefur leitt til þess að biðlistar eftir félagslegu leiguhúsnæði sveitarfélaga og félagasamtaka hafa ekki styst þrátt fyrir fjölgun íbúða. Fólk í sárustu neyð, oft og tíðum með börn á framfæri, býr nú hjá ættingjum eða vinum og getur ekki haldið eigið heimili. Hér er um alvarlegt samfélagslegt vandamál að ræða sem ríki og sveitarfélög verða að sameinast um að leysa á næstu misserum.
Nú er svo komið að þeir sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð þurfa að eiga á bilinu þrjár til fimm milljónir til að kaupa tveggja herbergja íbúð á höfuðborgarsvæðinu miðað við núverandi lánafyrirkomulag. Í könnuninni kemur fram að um 7.000 manns hafi reynt að kaupa húsnæði á síðastliðnum árum en fallið frá því. Af þeim sem hyggja á fasteignakaup á næstunni er skortur á eigin fé stærsta hindrunin.
Ágætu fundarmenn.
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er því lýst sem markmiði að landið verði eitt búsetu- og atvinnusvæði. Það er stór yfirlýsing og næst ekki á einu kjörtímabili en við ættum svo sannarlega að geta stigið stór skref í þá átt að gera Faxaflóasvæðið og Suðurlandið að enn öflugara og greiðfærara atvinnu og þjónustusvæði.
Í þeim efnum þurfum við einnig að huga sérstaklega að uppbyggingu velferðarþjónustunnar.
Á undanförnum árum höfum við séð allt svæðið í kringum Faxaflóann og austur að Selfossi taka miklum breytingum. Á suðvesturhorninu búa nú rúmlega 75% þjóðarinnar. Hvalfjarðargöngin, tvöföldun Reykjanesbrautarinnar og vöxtur í millilandaflugi hafa opnað nýja möguleika í atvinnuuppbyggingu og þjónustu og stuðlað að því að þetta svæði er að renna saman í eina heild, eitt atvinnu- og þjónustusvæði. Umbreytingin á gamla svæði bandaríska hersins og uppgangurinn á Akranesi eru góð dæmi um það hversu hröð þessi umskipti geta orðið ef myndarlega er staðið að málum í uppbyggingu samgöngumannvirkja á svæðinu. Í þeim efnum getum við hins vegar gert miklu betur og við eigum að gera miklu betur á næstu árum. Sundabrautin og tvöföldun Vesturlandsvegar og Suðurlandsvegar verða að komast á dagskrá strax og það er hlutverk okkar, kjörinna fulltrúa þessa mikilvægasta vaxtarsvæðis landsins að tryggja að svo verði.
Ágætu fundarmenn.
Ég hef í orðum mínum hér í dag beint sjónum mínum að velferðarmálunum sem ég tel afar brýn og eitt af grundvallarhlutverkum okkar stjórnmálamanna og stjórnsýslunnar er að sinna þeim frá degi til dags.
Þannig hefur það verið frá upphafi byggðar hér á landi og þannig mun það alltaf verða. Það er okkar sameiginlega verkefni að ráðstafa sameiginlegum sjóðum ríkis og sveitarfélaga þannig að þeir tryggi fyrst og fremst velferð borgaranna í rúmum skilningi. Allra borgara hverjar sem aðstæður þeirra kunna að vera. Þessu megum við aldrei missa sjónar á.
Ég óska ykkur góðs gengis við að vinna úr ykkar góðu sóknarfærum og fullvissa ykkur um að ég vil áfram eiga við ykkur góða samvinnu í öllum okkar sameiginlegu velferðarverkefnum.