Ávarp á 26. þingi Landssambands íslenskra verzlunarmanna

Ágætu landsþingsgestir.

Ég vil þakka fyrir að fá tækifæri til að ávarpa ykkur hér í dag á ykkar mikilvæga þingi.

Mér er það kannski enn meiri heiður en ella þar sem segja má að seta mín til átta ára í stjórn Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og sem formaður Flugfreyjufélags Íslands á árunum 1966–1969 hafi verið upphafið að mínum pólitíska ferli. Þátttaka mín í verkalýðsbaráttunni á þessum árum hafði mikil áhrif á mína pólitísku lífsýn og haft mótandi áhrif á hugmyndir mínar um betra og réttlátara samfélag.

Landssamband íslenskra verzlunarmanna á langa og merka sögu að baki og það sem fulltrúar og forystumenn sambandsins hafa lagt af mörkum í 50 ára mikilvægu starfi mun nýtast verslunarmönnum vel í framtíðinni. Hálf öld er langur tími, ekki síst þegar litið er til þeirra miklu breytinga sem orðið hafa á Íslandi á þessum tíma. Þeim tíma hafið þið sem hafið starfað innan vébanda Landssambandsins varið vel og þið getið stolt litið yfir farinn veg. Starf þeirra sem helga sig stéttabaráttu og launabaráttu er oft vanmetið og vanþakklátt, það þekki ég sjálf af eigin raun.

Í íslensku samfélagi höfum við á síðustu árum og misserum upplifað hraða uppbyggingu hér á landi, gífurlegar breytingar sem fylgja útrás stórfyrirtækjanna og við erum að upplifa áhrif alþjóðavæðingarinnar.

Þessar breytingar hafa haft og munu hafa mikil áhrif á vinnumarkaðinn og kjör launafólks, bæði jákvæð og neikvæð. Við sjáum aukinn hagvöxt, aukna misskiptingu, hópa sem hafa lítið fengið af stækkandi þjóðarköku og við sjáum að himinn og haf hefur myndast milli almennings og auðkýfinga í landinu. Hafi einhvern tímann verið tvær þjóðir í þessu landi þá er það nú. Við þessar aðstæður er hlutskipti verkalýðshreyfingarinnar aldrei mikilvægara. Hlutverk hennar er að sækja fram til sóknar fyrir bættum hag launafólks og þeirra sem minnst bera úr býtum – að vera sverð í sókn fyrir aukinni hlutdeild þeirra í þjóðarkökunni og skjöldur þegar að þeim er sótt.

Ég hef fylgst með starfi ykkar og tekið eftir þeirri forystu sem þið hafið tekið í umfjöllun um margvísleg mál sem skipta máli í samfélaginu og brenna á fólki dag hvern. Félög innan vébanda Landssambands íslenskra verzlunarmanna hafa verið framsýn og þróast mjög vel í takt við breytingar sem orðið hafa og eru að verða á samfélagi okkar. Það er til fyrirmyndar hvernig þið hafið tekið á mörgum málum og nefna ég bara tvö mál því til staðfestingar, jafnréttis- og jafnlaunamálin og stuðning ykkar við einstaklinga og fjölskyldur gegnum sjúkrasjóði ykkar. Málefni langveikra barna eru mér þar ofarlega í huga.

Kvennafrídagurinn 24. október sem við minnumst árlega er nýliðinn. Það er bæði átakanlegt og sorglegt hve langt við eigum í land að ná jafnrétti, nær fimm áratugum eftir að fyrstu jafnlaunalögin voru samþykkt frá Alþingi. Þið hafið beitt ykkur mjög í þessum málum og nýjar kannanir ykkar benda til þess að þið séuð á réttri leið innan ykkar vébanda við að útrýma því mannréttindabroti sem kynbundinn launamunur er. Innan ykkar raða eru fjölmennar kvennastéttir sem hafa áratugum saman verið virkar á vinnumarkaði og sinnt umönnun margra kynslóða inni á heimilinu.

Ef okkur á að takast að endurreisa velferðarkerfið með nýrri og uppbyggilegri sýn verðum við að bæta kjör umönnunarstéttanna sem gera fjölskyldunum kleift að vera á vinnumarkaði. Það gengur til dæmis ekki að annað foreldrið verði að vera heima tvo daga í viku vegna manneklu á leikskólum eða frístundaheimilum fatlaðra eins og nú er raunin. Stjórnvöld verða að fara að horfast í augu við þá staðreynd. Annað heitir að stinga höfðinu í sandinn.

Ég vil trúa því að þetta sé að breytast því það er ritað í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að breyta þessari stöðu.

Forystumenn launþegahreyfingarinnar og nýafstaðin þing þeirra hafa einnig lýst yfir einbeittum vilja og ásetningi um að nýta komandi kjarasamninga til að taka á kynbundnum launamun. Ég trúi því og treysti að það sé sambærilegur vilji hjá forsvarsmönnum fyrirtækjanna er starfa á almenna vinnumarkaðnum til að koma með í þessa vegferð og þá hljótum við að ná árangri. Hér gegnið þið, ágætu landsþingsgestir, lykilhlutverki.

Í gær mælti ég fyrir frumvarpi til nýrra jafnréttislaga þar sem kveðið er á um margvísleg nýmæli sem munu hafa áhrif á vinnumarkaði á næstu árum

Framlag verslunarmanna í jafnréttismálum og launamálum hér á landi hefur verið ómetanlegt. Þið hafið farið nýjar leiðir við leiðréttingar sem ég tel að séu nú að bera mælanlegan árangur. Það er þakkarvert og það verður áhugavert að fylgjast með því hvernig áherslur á jafnlaunamálin og jafnréttismálin í heild munu endurspeglast í þeim kjarasamningum sem framundan eru. Ég heiti á ykkur að setja þessi mál í skýran forgang Liðstyrkur ykkar á þeirri vegferð sem nú er hafin er mikilvægur og ómetanlegur.

Ágætu landsþingsgestir.

Í nýsamþykktri aðgerðaáætlun í þágu barna og ungmenna er sérstaklega fjallað um að á samráðsvettvangi ríkisins, aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga verði mótaðar tillögur um aðgerðir til að samræma vinnu og fjölskylduábyrgð og þjónustu við barnafjölskyldur. Meðal annars er stefnt að því að lengja fæðingarorlof í tólf mánuði á kjörtímabilinu. Í aðgerðaáætluninni er einkum litið til þess hvernig tryggja megi að fyrirtæki setji sér fjölskyldustefnu, stytti vinnutíma og geri vinnutíma sveigjanlegri og hvernig unnt sé að tryggja að foreldrar geti betur sinnt börnum sínum, til dæmis vegna veikinda þeirra eða fötlunar.

Þetta er í mínum huga afar mikilvægt verkefni og ég hef nú í smíðum frumvarp er ætlað að bæta réttarstöðu foreldra langveikra og alvarlega fatlaðra barna. Þau lög sem samþykkt voru fyrir nokkrum misserum hafa því miður ekki skilað tilætluðum árangri og það þurfum við nú að horfast í augu við. Þar skiluðuð þið ykkar með fullum sóma en stjórnvöld ekki. Framganga verslunarmanna í málum er varða réttarstöðu þessa hóps hefur vakið athygli mína. Þið hafið veitt greiðslur úr sjúkrasjóðum í allt að 260 daga og ég treysti því að svo verði áfram, enda kemur stuðningur ríkisins til viðbótar ykkar mikilvæga framlagi í nýju frumvarpi sem vonandi verður lagt fram á Alþingi á næstu dögum.

Ég mun leggja til breytingar sem varða umönnunar- og félagslega kerfið í heild sinni og vil að fjölþætt stuðningskerfi taki við, þar á meðal fjárhagslegur stuðningur þegar greiðslum úr sjúkrasjóðum lýkur. Þetta er hagsmunamál sem snertir fjölmargar fjölskyldur sem fótunum er skyndilega kippt undan og við verðum að vinna saman að því að draga úr því áfalli og áhrifum á fjölskylduna í heild. Nýtt kerfi verður ekki einungis vinnumarkaðstengt heldur fyrir foreldra sem vegna langvarandi veikinda barna sinna hafa ekki verið á vinnumarkaði. Þessi hópur fékk enga aðstoð þegar ný lög um greiðslur til foreldra langveikra barna tók gildi í byrjun árs 2006. Ég legg á það ríka áherslu að á því verði nú breyting.

Góðir landsþingsfulltrúar.

Þá vil ég einnig nefna hér að ég er þessa dagana á grundvelli aðgerðaáætlunar í málefnum barna og stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að skipa nefnd sem ætlað er að fjalla sérstaklega um réttarstöðu einstæðra og forsjárlausra foreldra en löngu er orðið tímabært að bregðast við þeirri breyttu fjölskyldugerð sem við búum nú við hér á Íslandi.

Öruggt húsnæði á viðráðanlegu verði er grundvöllur að velferð einstaklinganna. Verðsprenging sem orðið hefur á húsnæðis- og leigumarkaði á undanförnum árum sem leitt hefur til gífurlegra hárra húsaleigu og hárrar útborgunar vegna eignaríbúða er að sliga þúsundir fjölskyldna í landinu. Stjórnvöldum er ekki stætt að horfa lengur upp á þessa þróun. Ekki bætir stöðuna illskiljanleg stýrivaxtahækkun Seðlabankans í gær, sem þegar hefur þau áhrif að auka árlega greiðslubyrði af 15 milljóna króna húsnæðisláni um ríflega 50 þúsund krónur.

Í könnun sem félagsmálaráðuneytið lét gera kom fram að 70% fólks í þessari könnun sem er á leigumarkaði eru með 150 þúsund króna mánaðartekjur en algeng leiga er 110–130 þúsund á mánuði fyrir litla íbúð. Þetta gengur bara ekki lengur. Við verðum einnig að horfast í augu við þá staðreynd að grunnfjárhæð húsaleigubóta hefur ekki hækkað síðan árið 2001 og sveitarfélög hafa mjög mismunandi fjárhagsbyrðar vegna félagslegs húsnæðis. Öll þessi mál eru til skoðunar í félagsmálaráðuneytinu og það blasir við að móta þarf húsnæðisstefnu til framtíðar sem byggir á samvinnu ríkis og sveitarfélaga. Að þessu máli er nú unnið af fullum krafti í félagsmálaráðuneytinu. Hvorki ríkisvaldið né sveitarfélögin geta skorast undan ábyrgð þegar tæplega 3.000 einstaklingar og fjölskyldur með tekjur undir fátækramörkum búa við sára neyð í húsnæðismálum.

 

Góðir landsþingsfulltrúar.

Samanburðarrannsóknir innan Evrópusambandsins benda til að á árinu 2004 hafi 27 þúsund manns 16 ára og eldri hér á landi verið undir fátækramörkum

og rannsókn hér á landi sýnir að um 5.000 börn búi við fátækt hér á landi.

Skuggi fátæktar hvílir því yfir tugþúsundum landsmanna og þetta fólk er oft í sárri neyð. Laun þeirra og lífeyrir er svo smátt skammtað að þau duga ekki fyrir brýnustu nauðþurftum, sama hve mikið er sparað, sama þótt unninn sé fullur vinnudagur. Börn sem lifa við þessar aðstæður njóta ekki jafnræðis, þau hafa minni möguleika til tómstunda- og íþróttastarfa og einangra sig oft frá jafnöldrum sínum. Hvert eitt barn eða unglingur sem líður fyrir fátækt er blettur á samfélagi okkar. Slíkar aðstæður eiga ekki að þekkjast í þjóðfélagi þar sem atvinnuleysi mælist vart og uppgangur og auðsöfnun blasir við hvert sem litið er.

Þegar bilið breikkar milli ríkra og fátækra blasir misréttið við og sker í augu.

Brýnasta viðfangsefnið í dag er að koma á aðgerðaáætlun um úrlausnir gegn fátækt í samráði við heildarsamtök launafólks og þá aðila sem hafa látið málefni fátækra til sín taka. Ég hef ákveðið að fela sérstökum aðgerðahóp þetta mikilvæga verkefni. Aðgerðahópnum er ætlað að móta og skila mér tillögu að heildstæðri aðgerðaáætlun sem á að miða að því að enginn hafi sér til framfærslu tekjur undir skilgreindum framfærslumörkum. Það er ekki vafi í mínum huga að eitt brýnasta viðfangsefni stjórnvalda og verkalýðshreyfingarinnar á næstu árum er að draga úr fátækt.

 

Ágætu landsþingsgestir.

Á vegum Innflytjendaráðs er nú unnið að framkvæmdaáætlun um málefni innflytjenda þar sem áhersla er lögð á að sem flestir leggi hönd á plóginn. Ég legg áherslu á aðkomu launþegasamtakanna að því verki enda hafa þau um margt verið til fyrirmyndar í að laga þjónustu sína að innflytjendum. Í ykkar röðum er þetta afar mikilvægt, ekki síst hjá starfsmönnum verslunarinnar þar sem fjöldi innflytjenda er orðinn gríðarlega mikill.

  

Ágætu landsþingsgestir.

Félagsmálaráðuneytið tekur um næstu áramót við Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrisþætti almannatrygginga. Það verður ekki lengur undan því vikist að stokka upp gatslitið almannatryggingakerfi sem er fullt af fátæktargildrum, en grimmar og óréttlátar skerðingar og samspil þess við vinnu, lífeyristekjur og skatta ógna nú alvarlega afkomu lífeyrisþega og hneppa þá í fátækt. Það er líka fráleitt að þetta kerfi refsi öryrkjum og öldruðum fyrir að reyna að bæta rýrari lífeyri með smá vinnu. Því er ekki að neita að mér hefur fundist að það skorti á samhæfð vinnubrögð almannatrygginga og almenna lífeyrissjóðakerfisins sem þó spila saman og eru lykilþættir í velferð lífeyrisþega, bæði öryrkja og ellilífeyrisþega.

Það er lykilatriði ef bæta á kjör lífeyrisþega að einfalda kerfið. Við getum ekki boðið upp á það eins og nú er, að viðbótarlífeyrissparnaður fólks skerðist kannski um 2/3 þegar fólk verður 67 ára og tekur út sinn sparnað, til dæmis að 600 þúsund króna uppsafnaður sparnaður verði að 200 þúsund krónum eftir skatta og skerðingar ríkisvaldsins, ekki heldur að fólk þurfi að lifa við stöðugan ótta við bakreikninga frá Tryggingastofnun. Ég hef lagt það fyrir nefnd sem vinnur að endurskoðun almannatrygginga að taka á þessu máli því svona fyrirkomulag er óréttlátt og misbýður fólki og brýtur niður það öryggi sem er svo mikilvægt okkar eldri borgurum og öryrkjum.

Í þessu sambandi get ég heldur ekki látið hjá líða að minnast á aðgerðir þeirra lífeyrissjóða sem nú skerða örorkulífeyri til um það bil 1.700 öryrkja víða um land sem veldur mér miklum áhyggjum. Þetta er mál sem verður að taka á, en þessar skerðingar auka líka greiðslur Tryggingastofnunar.

Ég geri mér grein fyrir því að staða ýmissa lífeyrissjóða sem boða þessa skerðingu er erfið vegna mikilla örorkugreiðslna, en við sjáum það samt öll að leysa þarf þessi mál með öðrum hætti en að skerða lífeyrisgreiðslur öryrkja um allt að 70 þúsund á mánuði og jafnvel meira.

Skerðingar lífeyrissjóðanna munu að óbreyttu hafa tvennt í för með sér, verri kjör þeirra öryrkja sem fyrir þeim verða og tilfærslu útgjalda frá lífeyrissjóðunum yfir á ríkissjóð. Niðurstaða mín eftir ítarlega skoðun á þessu máli er eindregið sú að ríkisvaldið og lífeyrissjóðirnir verði í sameiningu að leysa þessi mál, annars vegar tímabundið og hins vegar til langframa og koma í veg fyrir þá víxlverkun milli almannatrygginga og lífeyrissjóða sem bæði skerða lífeyrisgreiðslur og rýra kjarabætur öryrkja.

Ég tel að allra leiða verði að leita til þess að lífeyrissjóðirnir hætti við þessar skerðingar og skoða þarf hvort ekki sé rétt að ríkisvaldið komi um leið til móts við sjóðina með því að útgjöld, sem ella kæmu fram hjá almannatryggingakerfinu, renni til lífeyrissjóðanna þar til frambúðarlausn finnst á málinu. Vonandi verður það ekki síðar en um áramótin 2008/2009 en þá er áformað að nefndin sem vinnur að einföldun almannatryggingalaganna og samspili þess við lífeyrissjóðina skili tillögum sínum.

Við verðum að horfa á þessi kerfi sem eina heild sem spilar vel saman og skilar einstaklingnum, lífeyrisþeganum, sómasamlegum réttindum. Það gengur auðvitað ekki að fólk sem hefur greitt í sameiginlega sjóði áratugum saman verði fyrir óvæntum skerðingum ár eftir ár, sem oft eru illskiljanlegar. Margir í þessum hópi hafa úr mjög litlu að spila og hver króna skiptir miklu máli frá degi til dags. Það er hrópandi óréttlæti að láta þetta fólk líða fyrir það meðal annars að stjórnvöld og forsvarsmenn lífeyrissjóða hafi ekki stillt saman strengi varðandi samspil greiðslna úr lífeyrissjóðum og almannatryggingakerfi.

 

Ágætu landsþingsgestir.

Ég óska ykkur góðs gengis í þeim verkefnum sem framundan eru, þau eru ærin, ekki síst nú þar sem kjarasamningar fara í hönd.