Málþing Kvenréttindafélags Íslands: Jafnréttislög - til hvers?
Góðir ráðstefnugestir.
Á fyrstu kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Mexíkó árið 1975 voru samþykkt tilmæli til þjóða heims um að sett yrðu lög til að tryggja jafnrétti kvenna og karla. Í samþykktinni fólst trú á því að sérstök lög væru leið til þess að draga úr því mikla kynjamisrétti sem blasti við þótt öllum væri ljóst að meira þyrfti til en lögin ein.
Þáverandi ríkisstjórn Íslands brást við og fól þeim Guðrúnu Erlendsdóttur, þáverandi hæstaréttarlögmanni, og Hallgrími Dalberg, ráðuneytisstjóra í félagsmálaráðuneytinu, að semja frumvarp til jafnréttislaga. Þau voru samþykkt árið 1976 og var tilgangur þeirra að stuðla að jafnrétti kynjanna. Jafnréttisráð var sett á laggirnar til að annast framkvæmdina en það fékk afar lítið fjármagn til starfa sinna. Það skorti á vilja til eftirfylgni og það var eins og jafnrétti kynjanna ætti að koma af sjálfu sér.
Síðan þá hafa lögin verið endurskoðuð reglulega, meðal annars vegna þess að þau þóttu ekki skila nægjanlegum árangri en einnig í ljósi nýrra samþykkta Sameinuðu þjóðanna, gerða sem felldar hafa verið undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, annarra alþjóðasamninga sem við erum aðilar að en ekki síst breyttra hugmynda um áherslur og aðferðir á þessu sviði.
Í fyrstu jafnréttislögunum fólst sú yfirlýsing að staða kynjanna væri misjöfn og öllum var ljóst að það hallaði verulega á konur þótt það væri ekki sagt berum orðum. Lögin sendu ákveðin skilaboð út í samfélagið en viðurlög voru afar veik í byrjun og því hafði það litlar sem engar afleiðingar að virða lögin að vettugi. Lögin gáfu konum kost á að sækja rétt sinn, ýmist með því að benda á gildandi lagaákvæði eða leita til dómstóla. Margsinnis var sýnt fram á brot á lögunum.
Í upphafi beindust lögin fyrst og fremst að stöðu kynjanna á vinnumarkaði ekki síst launajafnrétti enda snerist jafnréttisumræða á áttunda og níunda áratugnum einkum um hagsmuni útivinnandi kvenna. Frá upphafi hafa lögin einnig kveðið á um jafnréttisfræðslu í skólum og að koma eigi í veg fyrir niðurlægjandi auglýsingar sem þykja öðru kyninu til minnkunar. Reynslan hefur leitt í ljós að jafnréttisfræðslu í skólum hefur verið illa sinnt og enn eru auglýsingar það sem oftast er kvartað yfir til Jafnréttisstofu. Það er umhugsunarefni hve seint og illa gengur að breyta staðalímyndum kynjanna því enn blasa við auglýsingar þar sem líkamar eru hlutgerðir og notaðir til að auglýsa ýmist súkkulaði, bíldekk eða gröfur.
Frá því að fyrstu lögin voru sett hefur mikið vatn runnið til sjávar. Í kjölfar kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn árið 1980 var hafist handa við að endurskoða lögin enda ljóst að þau skiluðu ekki tilætluðum árangri og fylgja þurfti eftir nýjum samþykktum ráðstefnunnar. Þegar ný lög voru samþykkt árið 1985 var hert á tilgangi þeirra, nú var hlutverk þeirra að koma á jafnrétti. Formlegt eftirlitshlutverk Alþingis kom til sögunnar með ákvæði um að ráðherra gæfi Alþingi árlega skýrslu um stöðu mála og ríkisstjórninni var gert að semja sérstaka framkvæmdaáætlun sem var kynnt og rædd á Alþingi. Lögin frá 1985 kváðu einnig á um að tímabundnar aðgerðir til að rétta hlut kvenna brytu ekki í bága við lögin.
Næst voru lögin endurskoðuð árið 1991. Þá var samþykkt að tilgangur þeirra væri að bæta hlut kvenna sérstaklega og kærunefnd jafnréttismála var sett á fót. Sveitafélögum með yfir 500 íbúa var gert skylt að stofna jafnréttisnefndir og nú varð að leggja framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir Alþingi til samþykktar. Kveðið var á um sérstaka sönnunarreglu, þ.e. sá sem sakaður var um brot varð að rökstyðja að brot hefði ekki átt sér stað.
Enn voru samþykkt ný jafnréttislög árið 2000. Þá var Peking-sáttmálinn kominn til sögunnar ásamt viðamikilli framkvæmdaáætlun Sameinuðu þjóðanna og Íslendingar höfðu gerst aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Meginmarkmið laganna var að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Áhersla var lögð á samþættingu jafnréttissjónarmiða inn í alla stefnumótun og ákvarðanatöku til þess að koma jafnréttismálunum af jaðri þjóðfélagsumræðunnar inn í hringiðuna. Í fyrsta sinn varð eitt af markmiðum laganna að virkja karla í jafnréttisumræðunni. Jafnréttisstofa var stofnuð, fyrirtækjum með fleiri en 25 starfsmenn var gert að setja sér jafnréttisáætlun, lögð var áhersla á samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs og ráðstafanir til að koma í veg fyrir kynferðislega áreitni, svo helstu nýmæla sé getið.
Enn á ný var sest niður við endurskoðun laganna árið 2006 í tilefni af 30 ára afmæli þeirra og enn á ný var Guðrún Erlendsdóttir, fyrrverandi hæstaréttardómari, kölluð til starfa í þágu jafnréttismála. Niðurstaða nefndarinnar sem vann verkið varð sú að enn væri mikil þörf á að styrkja lögin og efla úrræði til að fylgja þeim eftir en meginmarkmiðið var það sama og árið 2000. Jóhanna Sigurðardóttir, félags- og tryggingamálaráðherra, lagði fram á haustþingi frumvarp til nýrra jafnréttislaga sem nú er til umfjöllunar á Alþingi en frumvarpið byggist að miklu leyti á tillögum nefndarinnar frá árinu 2006. Verði frumvarpið óbreytt að lögum eins og það leit út eftir aðra umræðu á þinginu fær Jafnréttisstofa auknar heimildir, meðal annars til að fylgjast með því að stofnanir og fyrirtæki geri jafnréttisáætlanir sem og til að kalla eftir upplýsingum um stöðu einstakra mála. Úrskurðir kærunefndar jafnréttismála verða bindandi og launafólki verður ætíð heimilt að greina frá launum sínum auk þess sem baráttan gegn kynbundnu ofbeldi verður eitt af verkefnum Jafnréttisstofu. Í fyrsta sinn verða teknir upp kvótar varðandi skipan opinberra nefnda og stjórna þannig að hlutur annars kynsins má ekki vera minni en 40%. Í frumvarpinu er lögð mikil áhersla á aukna fræðslu, jafnt innan skóla og stofnana sem og til almennings. Að lokum má geta þess nýmælis að bannað verður að birta í fjölmiðlum eða á öðrum opinberum vettvangi auglýsingar sem eru öðru kyninu til minnkunar, lítilsvirðingar eða stríða gegn jafnri stöðu og jöfnum rétti kynjanna á nokkurn hátt.
Þessi hraðferð yfir rúmlega 30 ára sögu jafnréttislaganna gæti gefið til kynna að það sé til lítils að hafa jafnréttislög þar sem þau virka ekki nægilega vel en það er nú eitthvað annað. Jafnréttislögin eru það bjarg sem jafnréttisstarf í landinu á að byggjast á. Endurskoðun þeirra er ekki aðeins til komin vegna tregðu í samfélaginu, miklu frekar er hún til marks um þær miklu þjóðfélagsbreytingar sem við höfum gengið í gegnum og þær nýju áherslur og þróun sem orðið hefur í umræðunni um stöðu kynjanna. Ný viðfangsefni hafa komið til sögunnar og stöðugt er verið að móta nýjar aðferðir til að ná árangri í jafnréttisbaráttunni.
Áhrif löggjafar á framvindu jafnréttis er yfirskrift þessa fundar. Mitt svar er að jafnréttislög eru mikilvægt tæki á langri leið í átt til jafnréttis og jafnstöðu kynjanna. Í þeim felst sú yfirlýsing að íslensk stjórnvöld vilja tryggja að þegnarnir sitji við sama borð og þeim er ætlað að vera verkfæri í baráttu við aldagamlar hefðir og hugmyndir sem tekur langan tíma að breyta. Hitt er svo annað mál að ríkið og stofnanir þess mættu standa sig betur í því að virða jafnrétti kynjanna og að því verður að vinna. Stundum er hægt að beita rökum og fortölum en stundum þarf að grípa til róttækra aðgerða til að ná fram viðunandi árangri.
Fyrir hundrað árum gripu konur í Reykjavík til sinna ráða til að koma fyrstu konunum inn í bæjarstjórn. Á nákvæmlega sama tíma voru samþykkt ný fræðslulög sem tryggðu öllum börnum fjögurra ára skólagöngu. Það var mikil andstaða við þessa miklu jafnréttislöggjöf en meiri hluti Alþingis var sannfærður um nauðsyn þess að mennta þjóðina.
Vonandi hefjum við brátt nýjan kafla í jafnréttisbaráttunni með nýjum jafnréttislögum. Frumvarpinu sem nú liggur fyrir Alþingi er meðal annars ætlað að styrkja aðgerðir stjórnvalda en mikilvægt er að aðrir aðilar leggi sitt af mörkum í tengslum við, að því er virðist, hina eilífu baráttu fyrir jafnrétti kynjanna.
Rannsóknir benda til þess að því meira jafnrétti því betur standa þjóðfélögin að vígi í harðri samkeppni. Því meira jafnrétti innan fyrirtækja og stofnana því betur eru þau rekin og því meiri hagnaði skila þau. Ný finnsk rannsókn hefur leitt í ljós að fyrirtæki sem stjórnað er af konum skila 10% meiri hagnaði en fyrirtæki sem stjórnað er af körlum. Ætla íslenskir stjórnendur að vakna af Þyrnirósarsvefni og ganga inn í nútímann eða verður nauðsynlegt að setja á þá lög eins og í Noregi?
Íslensku útrásarfyrirtækin sem eru með útibú í Noregi hafa uppfyllt lagaskyldur þar í landi og eru með 40% stjórnunarsæta skipuð konum. Af hverju ganga þau ekki á undan með góðu fordæmi og gera slíkt hið sama hér á landi? Af hverju taka fyrirtækin ekki á launamisréttinu innan sinna veggja þegar ljóst má vera að það bætir vinnuandann og reksturinn auk þess að vera réttlátt og sanngjarnt?
Jafnrétti kynjanna verður ekki komið á með lögum einum saman en þau skipta miklu máli. Með breyttum áherslum hafa jafnréttislögin náð til sífellt fleiri sviða samfélagsins enda þótt árangurinn hafi látið á sér standa. Þau ná þó ekki til mats á störfum kvenna. Lág laun umönnunarstéttanna sem eru að mestum hluta skipuð konum eru að skapa mikinn vanda vegna manneklu sem leiðir til verri þjónustu. Að mínu mati er það eitt brýnasta verkefni núverandi ríkisstjórnar að finna leiðir til að bæta kjör umönnunarstéttanna og það verða allir að skilja hve gífurlega mikilvægt það er fyrir gangverk samfélagsins að þjónusta við börn, sjúka og aldraða sé í góðu lagi. Bætt kjör umönnunarstéttanna er eitt brýnasta jafnréttismál samtímans og um þau þarf að semja.
Til að ná enn frekari árangri þarf að breyta stöðnuðu hugarfari og það gerist fyrst og fremst með umræðum, upplýsingum, samvinnu og samstöðu þeirra sem vilja vinna að jöfnum tækifærum og jafnri virðingu kynjanna í þjóðfélagi okkar. Við eigum ekki að líða misrétti heldur halda ótrauð áfram og styrkja jafnréttislögin enn frekar ef þess gerist þörf.