Málþing Þroskaþjálfafélags Íslands, Landssamtakanna Þroskahjálpar og Kennaraháskóla Íslands: Að þjóna mörgum herrum

Ágætu málþingsgestir.

Ég vil þakka fyrir það tækifæri að fá að ávarpa ykkur hér í dag á þessu málþingi Þroskaþjálfafélags Íslands, Landssamtakanna Þroskahjálpar og Kennaraháskóla Íslands.

Ég vil jafnframt bera ykkur kveðju Jóhönnu Sigurðardóttur, félags- og tryggingamálaráðherra, en hún gat því miður ekki verið með ykkur hér í dag þar sem hún er stödd erlendis í opinberum erindagjörðum.

Yfirskrift þessa málþings, „að þjóna mörgum herrum“, ber með sér að fjalla eigi um yfirgripsmikið og að margra mati flókið viðfangsefni. Flókið, af því hér þarf að horfa á viðfangsefnið frá mörgum sjónarhornum og ná sáttum um hvað skiptir mestu máli. Mér finnst því mikilvægt í þessu samhengi að horfa til sjónarmiða þroskaþjálfa sem er stærsta einstaka fagstéttin sem starfar við að veita fötluðum aðstoð og stuðning, sjónarmiða notenda og sjónarmiða stjórnvalda.

Að mínu viti er góð heildarsýn ákveðið lykilorð þar sem góð heildarsýn allra þeirra sem hagsmuna eiga að gæta er líkleg til þess að tryggja að ólíkum sjónarhornum sé fundinn farsæll farvegur.

Þegar horft er til sögu þroskaþjálfastéttarinnar má segja að skilningur hennar og almennings á hlutverki stéttarinnar hafi á undanförnum árum og áratugum tekið verulegum breytingum. Segja má að allt fram á áttunda áratug síðustu aldar hafi það verið almennur skilningur innan stjórnsýslunnar að þær fagstéttir sem réðu sig til starfa hefðu skýran starfsramma sem vinnuveitandinn bjó til. Skoðun vinnuveitandans var því oftar en ekki í forgrunni á því hvað teldist vera rétt verklag í starfi og sjónarmið notenda og aðstandenda oftar í bakgrunni.

Með fagþróun starfstétta sem starfa innan velferðarþjónustunnar hefur skilningur þeirra og meðvitund um hlutverk sitt innan þjónustunnar orðið skýrari og um leið hefur þekking á framkvæmd þjónustunnar aukist.

Þetta tengist þeim kröfum nútímans að faglegri færni sé beitt í samvinnu og samráði við notendur þjónustunnar. Þekkingin á ekki að vera valdatæki sem beitt er til þess að ná fram einhverjum ákveðnum skoðunum heldur verkfæri sem gerir fagmanninum kleift að vinna með yfirvegun við þær aðstæður sem upp kunna að koma. Markmiðið verði því alltaf að tryggja notendum þá þjónustu sem best á við hverju sinni, byggða á bestu fáanlegri þekkingu um framkvæmd hennar.

Með aukinni sérhæfingu hefur áhugi á þverfaglegu samstarfi aukist mjög. Það að faggreinar grípi oft hver inn í aðra á vettvangi hefur hvatt til þess að þær skoði sína eigin sérstöðu og jafnframt hefur það verið áskorun til þess að virkja þessa sérstöðu í góðri samvinnu við aðrar greinar.

Þekkingin og umboðið til að beita henni byggir á áhuga, framlagi og orðspori þeirra sem hana nota úti á starfsvettvangi. Einkaréttur eða lögsaga einstakra stétta á ákveðnu starfssviði á því síður við.

Í dag starfa til dæmis þroskaþjálfar á mörgum sviðum velferðarþjónustunnar. Þeir eru ekki bara starfandi innan sértækrar þjónustu við fatlaða heldur starfa þeir innan skólakerfisins, leikskólakerfisins, heilbrigðisþjónustunnar og almennrar félagsþjónustu svo einhver svið séu nefnd.

Að þjóna mörgum herrum getur haft margræða merkingu þegar horft er til framkvæmdar á félagslegri þjónustu. Hver er herra hvers? Er sá sem sér um framkvæmd þjónustunnar herra hennar, er það sá sem greiðir fyrir hana eða er það sá sem notar þjónustuna?

Ég er þeirrar skoðunar að velferðarþjónusta við fatlaða þegar til framtíðar er litið muni byggja á heildarsýn og því verða samofin annarri félagslegri þjónustu eða velferðarþjónustu í samfélaginu.

Þar gilda ákveðin grundvallarsjónarmið þar sem kveðið er á um að allir eigi kost á stuðningi til sjálfstæðis og lífsgæða þannig að þeir fái notið sín sem fullgildir þegnar samfélagsins á forsendum eigin getu og styrkleika og njóti virðingar. Formlegar skyldur samfélagsins við fólk sem býr við fötlun má rekja til þeirra opinberu stefnumiða um mannréttindi sem stjórnvöld hafa undirgengist.

Í þessu sambandi er rétt að geta þess að ráðherra hefur lagt á það ríka áherslu að Ísland verði á meðal þeirra þjóða sem fyrstar fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun. Samningurinn var undirritaður af Íslands hálfu á síðastliðnu ári en nú er beðið síðustu tilnefninga í nefnd ráðherra sem ætlað er að kanna hvort lög og reglugerðir hér á landi uppfylli þær kröfur sem lagðar eru á þau ríki sem fullgilda vilja samninginn og leggja til úrbætur skorti þar eitthvað á. Vonir okkar standa til þess að nefndin geti hafið störf í næstu viku.

Aukið jafnræði og ráðstafanir til þess að draga úr áhrifum fötlunar skulu snúa að því að styrkja möguleika einstaklingsins til þátttöku og laga aðgengi að samfélaginu að þörfum hans.

Hugtakið ‘valdefling’ er í þessu samhengi mikilvægt tæki sem fjallar í raun og veru um allt sem lýtur að því að bæta og efla sjálfsmynd notandans og allt sem eflir sjálfstraust, sjálfsvirðingu, félagslega stöðu og lífsgæði hans að öðru leyti.

Til þess að ná og viðhalda jafnræði allra þeirra sem að þjónustunni koma er mikilvægt að notendur þjónustunnar, hagsmunasamtök þeirra og þeir sem veita þjónustuna, til dæmis þroskaþjálfar, séu meðvitaðir um að valdefling kemur ekki að sjálfu sér heldur þarf að viðhafa skipulegar aðgerðir í því sambandi.

Hægt er að líta svo á að auk aðgerða til að breyta almennum viðhorfum til fatlaðs fólks þurfi að vinna ötullega að því að breyta viðhorfum þess til sjálfs sín. Þar hafa fagstéttir sem starfa með fötluðum viðamiklu hlutverki að gegna og þurfa því eins og áður er getið að vera vel meðvitaðar um sína eigin stöðu til þess að geta veitt þá þjónustu sem til er ætlast.

Til þess að styrkja stöðu sína og ímynd hafa því margar starfsstéttir komið sér upp siðareglum. Þroskaþjálfar eru ein þessara stétta. Í 1. grein þeirra stendur að þroskaþjálfar skuli beita fagþekkingu sinni í því skyni að bæta lífsskilyrði og lífsgæði skjólstæðinga sinna. Jafnframt er þeim ætlað að standa vörð um réttindi skjólstæðinga sinna.

Það er því ekki hægt að sjá annað en að hagsmunir notenda þjónustunnar eins og þeir eru skilgreindir í stefnumótun ráðuneytisins fari ágætlega saman með siðareglum þroskaþjálfa eða annarra fagstétta sem ætlað er viðamikið hlutverk í þjónustu við fatlaða.

Því er þó ekki að neita að í reynd getur samþætting þessa sjónarmiða orðið dálítið flókin þar sem sú staða kemur óneitanlega oft upp í starfi að þroskaþjálfinn telur að þau störf sem honum séu falin geti jafnvel strítt gegn siðareglum stéttarinnar. Þetta gerist þegar og ef honum eru falin störf þar sem vafi leikur á að verið sé að gæta hagsmuna notenda.

Ekki leikur vafi á því að slíkar aðstæður geta komið upp þótt vilji allra standi til þess að svo þurfi ekki að vera. Í mörg ár hefur það verið baráttumál hagsmunasamtaka fatlaðra og forystumanna Þroskaþjálfafélags Íslands að betur sé hugað að réttindagæslu fatlaðra í þessum efnum.

Vegna þessa skipaði ráðherra á síðasta ári starfshóp til að fjalla um réttindagæslu fatlaðra. Markmið starfshópsins er að hann komi með tillögur að fyrirkomulagi að réttindagæslu fatlaðra. Skoði meðal annars hugmyndir um persónulega talsmenn og fjalli um þvingun og valdbeitingu gagnvart einstaklingum með fötlun. Starfshópnum er þannig ætlað að setja fram reglur til að koma í veg fyrir ólögmæta nauðung og þvingun einstaklinga með fötlun og bregðast þannig við áralöngum kröfum hagsmunaaðila að þessu leyti.

Ágætu málþingsgestir.

Þau viðhorf sem ég hef gert grein fyrir hér að framan eiga sér stoð í þeirri stefnumótun sem unnin hefur verið á vegum félagsmálaráðuneytisins um þjónustu við fötluð börn og fullorðna.

Þessi stefna var unnin í góðri samvinnu við hagsmunaaðila og liggur hún til grundvallar aðgerðum ráðuneytisins. Öll stefnumótunarvinna er hins vegar lifandi ferli og er því stöðugt breytingum undirorpin.

Eitt þeirra meginatriða sem fram koma í stefnumótuninni er áhersla á yfirfærsla sértækrar þjónustu félags- og tryggingamálaráðuneytisins við fatlaða til sveitarfélaga. Þessi stefnumótun er undirstrikuð sérstaklega í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar.

Að undanförnu hefur starfað nefnd sem hefur haft það hlutverk að skilgreina forsendur þessarar yfirfærslu. Sú vinna er komin nokkuð áleiðis en enn á eftir að greiða úr ýmsum málum sem komið hafa upp í þeirri nefndarvinnu eins og nánar verður fjallað um á málþingi ykkar síðar í dag.

Það er þó einlægur ásetningur félags- og tryggingamálaráðherra að yfirfærslan geti átt sér stað eigi síðar en um áramótin 2010/2011 eins og að hefur verið stefnt. Ríkið mun þó áfram bera ábyrgð á yfirstjórn málaflokksins og eftirliti með framkvæmd þjónustunnar.

Ágætu málþingsgestir.

Við lifum í heimi mikillar framþróunar og nýsköpunar. Reynt hefur verið að fanga margar þessar hugmyndir í stefnumótun ráðuneytisins og eru sumar þeirra að komast á framkvæmdastig.

Í þessu samhengi vil ég nefna eitt þeirra tilraunaverkefna sem félags- og tryggingamálaráðuneytið er komið af stað með í þjónustu við fólk sem þarfnast öndunarvéla.

Þetta verkefni er í samræmi við stefnu ráðuneytisins að skoða nýjar leiðir í þjónustu við fólk með fötlun. Þetta verkefni ber með sér að notandi þjónustunnar verður jafnframt vinnuveitandi og annast sjálfur alla umsýslu þeirrar þjónustu sem hann á kost á. Þetta fyrirkomulag gerir miklar kröfur til þjónustusambandsins á milli þess sem notar þjónustuna og þess sem skal veita hana.

Hér geta komið upp ýmis álitamál sem geta verið erfið úrlausnar. Fróðlegt og spennandi verður að þróa þetta verkefni áfram og geri ég ráð fyrir því að í lok þessa árs muni liggja fyrir mat á reynslunni fram til þessa.

Að áliti ráðherra er einnig nauðsynlegt að endurskoða margt er snýr að búsetumálum fatlaðra. Í því skyni hefur ráðherra falið starfshópi að endurskoða reglugerð um búsetu fatlaðra, svo sem um lágmarksstærð einkarýmis og reiknaða húsaleigu fatlaðra á sambýlum og íbúðum.

Starfshópnum er einnig falið að skoða tekjumun íbúa eftir búsetuformi, þar sem litið verði til greiðslu vasapeninga, örorkubóta og mismunandi kostnaðar. Starfshópurinn skal jafnframt líta til framboðs og möguleika á búsetuúrræðum auk greiningar á þörf.

Þannig er starfshópnum falið að skoða stöðu þjónustunnar gagnvart mismunandi búsetuformi og því hvaða þjónusta þarf að fylgja þessum mismunandi búsetuúrræðum. Þau nýju viðhorf sem hafa verið að ryðja sér til rúms í búsetumálum fatlaðra verða að endurspeglast í allri stefnumótun og starfsemi málaflokksins og því er þessi endurskoðun afar mikilvæg.

Ágætu málþingsgestir.

Eitt af mikilvægustu úrlausnarefnum velferðarþjónustunnar um þessar mundir er endurmat á þeim umönnunarstörfum sem þar eru unnin.

Umönnunarstörfin eru því miður allt of lágt metin til launa og viðvarandi mannekla hefur verið og mun verða vaxandi vandamál ef ekkert verður að gert.

Mikil þensla undanfarinna ára hefur svo sannarlega ekki bætt úr skák. Það segir sig sjálft að takist ekki að snúa þessari óheillaþróun við mun velferðarþjónustunni blæða út.

Forsenda uppbyggingar og bættrar þjónustu er að umönnunarstörfin verði metin að verðleikum og launuð samkvæmt því. Ríkisstjórnin ætlar sér að ná árangri í þessum efnum og ég treysti því að aðilar vinnumarkaðarins taki þátt í því með stjórnvöldum í komandi kjarasamningum.

Yfirskrift þessa málþings er „að þjóna mörgum herrum“. Yfirskriftin ber með sér að við þurfum að skoða þjónustuna sem veitt er út frá ýmsum hliðum og ég hef minnst á mikilvægi þess að jafnræði og gagnkvæm virðing ríki milli allra þeirra sem koma að veitingu þjónustunnar.

Notendur, þeir sem veita þjónustuna og stjórnvöld þurfa því að eiga með sér víðtækt samstarf og samvinnu. Allt okkar starf þarf ef vel á að vera, að byggjast á sameiginlegri framtíðarsýn allra þessara aðila, grundvallaðri á mannréttindum og þeirri þrá að Ísland verði í fararbroddi í málefnum fatlaðra. Til þessa höfum við í raun allar forsendur þó enn sé talsvert í land.

Félags- og tryggingamálaráðuneytið er tilbúið til að leggja sitt af mörkum til þess að svo geti orðið.

Ég óska þroskaþjálfum, Landssamtökunum Þroskahjálp og Kennaraháskóla Íslands til hamingju með daginn og óska ykkur öllum velfarnaðar í störfum ykkar.