Ráðstefnan lífeyriskerfi framtíðarinnar - endurmat norrænu velferðarríkjanna: Nýlegar breytingar og framtíðarhorfur
Ágætu ráðstefnugestir.
Ég vil þakka fyrir að fá tækifæri til þess að ávarpa ykkur hér á þessari mikilvægu ráðstefnu. Ég er hér með ykkur í dag sem ráðherra tryggingamála en eins og ykkur er kunnugt fluttust lífeyristryggingar og málefni aldraðra frá heilbrigðisráðuneytinu til nýs félags- og tryggingamálaráðuneytis um síðastliðin áramót. Það voru að mínu mati í senn réttar og löngu tímabærar breytingar á Stjórnarráðinu sem veita okkur dýrmætt tækifæri til þess að horfa saman til framtíðar.
Að mínu mati hefur grundvallaumræða um almannatryggingar og uppbyggingu lífeyriskerfisins og velferðarkerfisins í heild verið alltof lítil hér á landi undanfarna áratugi. Atlögur sem í áratugi hafa verið gerðar til að einfalda almannatryggingakerfið og gera það skilvirkara og betra fyrir fólkið hafa að mestu runnið út í sandinn.
Þessu vil ég breyta og ég vil hefja umræðu um þessi mál með ykkur sem hér eruð í dag. Ég vil að við gerum okkur glögga grein fyrir stöðunni eins og hún er í nú, hvernig þróunin verður og hvernig við ætlum okkur að byggja upp þessa grundvallarþætti okkar samfélags upp. Það er hægt að breyta til hins betra ef allir leggjast á eitt og vilji er til staðar. Ég hef þann vilja og vil virkja hann með ykkur hér í dag.
Lífeyrisþegar eru fjölbreyttur hópur sem býr við mismunandi aðstæður og þarfir en á það þó sameiginlegt með öðrum að eiga rétt á að búa við mannsæmandi lífskjör og lifa með fullri reisn. Hver einstaklingur er þjóðfélaginu dýrmætur og við hljótum að vera sammála um að þjóðfélag okkar á að sameinast um að tryggja þeim sem minna mega sín og þeim sem komnir eru á efri ár aðstæður sem gera þeim kleift að njóta sín og blómstra.
Sérhver manneskja á rétt á að vera fullgildur þátttakandi í samfélaginu og samfélagið má ekki verða af þeim mannauði sem í fólki þess býr. Þess vegna á okkar lífeyriskerfi að vera einfalt, sveigjanlegt og skilvirkt, með hvata til sjálfsbjargar og með viðunandi og sómasamlegum lífeyri til þeirra sem hafa engu að hverfa nema lífeyri almannatrygginga.
Ég vil að þetta sé grunntónninn í lífeyriskerfi framtíðarinnar. Ég lít svo á að ábyrgð okkar stjórnmálamannanna og þeirra sem stýra lífeyrissjóðum og hagsmunasamtökum lífeyrisþega sé mikil og að framtíðarverkefni okkar sé umfangsmikið. Við blasir að öldruðum mun fjölga verulega á næstu áratugum hér á landi sem og annars staðar og við því verður að bregðast. Við verðum að ræða opinskátt um samspil okkar öfluga lífeyriskerfis og almannatryggingakerfisins. Það er ekkert launungarmál að okkur hefur að mörgu leyti tekist mjög vel upp og aðrar þjóðir líta til uppbyggingar lífeyriskerfis okkar sem fyrirmyndar. Það er ánægjulegt en velgengni og sterk staða gerir vissulega kröfur til lífeyrissjóðanna hér á landi. Þeir eru mikið fjöregg sem á rætur að rekja til vinnuframlagsins fólksins í landinu og er að sjálfsögðu eign fólksins og stjórnendur lífeyrissjóðanna verða ávallt að hafa það í huga.
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru sett fram afar metnaðarfull markmið um styrkingu stöðu aldraðra og öryrkja og einföldun almannatryggingakerfisins. Þessi vinna er á fullri ferð og þegar hefur hluta af markmiðum ríkisstjórnarinnar verið hrint í framkvæmd. En umtalsverð og afar mikilvæg vinna er framundan við einföldun kerfisins og lít ég þar mjög til samspils við lífeyrissjóðakerfið, sem getur ráðið úrslitum um bætt kjör lífeyrisþega til lengri og skemmri tíma litið.
Það er óásættanlegt með öllu að þessi kerfi spili hvort gegn öðru. Það sér hver maður, og þær endurkröfur sem lífeyrisþegar hafa fengið eru fullkomlega óásættanlegar, þjóðfélaginu til skammar og hefur skapað óöryggi meðal þeirra sem eru lakast settir. Það gengur auðvitað ekki að kjarabót sem stjórnvöld færa lífeyrisþegum sé umsvifalaust tekin aftur með skerðingu á lífeyri úr lífeyrissjóðum og að sama skapi að lífeyrisgreiðslur úr lífeyrissjóðum skerði svo harkalega lífeyri almannatrygginga. Við höfum dæmi um það nýverið hve harkalega þetta hefur bitnað til dæmis á fátækustu öryrkjunum. Það er skilyrðislaus skylda stjórnvalda og forsvarsmanna lífeyrissjóða að breyta þessu, við annað verður ekki unað.
Við verðum að vinna saman sem einn maður til þess að koma í veg fyrir þessa víxlverkun. Ég hef ítrekað rætt þessi mál við forsvarsmenn lífeyrissjóðanna hér á landi og aðila vinnumarkaðarins og finn fyrir samstarfsvilja.
Okkur ber skylda til þess að líta á framtíðaruppbyggingu lífeyriskerfa almannatrygginga og lífeyrissjóðanna sem eina heild þar sem hagsmunir lífeyrisþega eru í forgrunni. Annað gengur ekki. Bæði stjórnvöld og stjórnir lífeyrissjóðanna starfa í umboði þessa fólks og eiga að vinna samkvæmt því. Það er sannarlega von mín að framundan séu árangursríkar viðræður stjórnvalda og lífeyrissjóðanna um sameiginlega framtíðaruppbyggingu.
Ágætu ráðstefnugestir.
Ég sagði hér í upphafi að ég hefði farið með lífeyrishluta almannatrygginga frá áramótum. Okkur hefur tekist að framkvæma fyrstu stóru áfangana sem kveðið er á um í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þegar þær aðgerðir verða allar komnar til framkvæmda á þessu ári munu greiðslur almannatrygginga til lífeyrisþega hækka um 9 milljarða króna á ársgrundvelli eða um rúm 17% ef miðað er við síðasta ár.
Hækkanirnar eru löngu tímabærar og fela margar í sér afnám á áratuga óréttlæti. Nefni ég þar afnám skerðingar bóta vegna tekna maka, hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna lífeyrisþega og fjármagnstekna og sérstakar greiðslur til aldraðra sem ekkert eða lítið hafa úr lífeyrissjóðum og að frítekjumark er sett á greiðslur öryrkja úr lífeyrissjóðum.
Mikilvægur áfangi til að einfalda kerfið er að um næstkomandi áramót verður afnumið það óréttláta fyrirkomulag sem nú er að viðbótarlífeyrissparnaði fólks sem skerðir bætur almannatrygginga og það svo harkalega að viðbótarlífeyrissparnaður getur bara af þeim sökum lækkað um þriðjung.
Öll þessi atriði tryggja betur mannréttindi lífeyrisþega og að samfélagið fái notið krafta þeirra. Framundan er vinna við að tryggja lágmarksviðmið í framfærslu lífeyrisþega sem liggja á fyrir 1. júlí næstkomandi sem taka á mið af lægstu launum í nýgerðum kjarasamningum. Þar liggur næsti áfanginn í að bæta kjör lífeyrisþega.
Ágætu ráðstefnugestir.
Við erum hér saman komin í dag til þess að fjalla um lífeyriskerfi framtíðarinnar. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er kveðið á um einföldun almannatryggingakerfisins en í áratugi hefur verið fjallað um að kerfið sé flókið og jafnvel óskiljanlegt þeim sem það á að þjóna.
Þessu vil ég breyta. En ég vil ganga lengra. Ég vil að við séum framsýn og að lífeyriskerfi framtíðarinnar feli í sér framþróun fyrir sérhvern einstakling og samfélagið í heild. Því áforma ég að láta skoða hvernig við getum byggt á grunni tveggja mikilvægra stofnana, Tryggingastofnunar ríkisins og Vinnumálastofnunar, nýtt sóknarfæri og samlegðaráhrif með uppbyggingu nýrrar stofnunar, velferðar- og vinnumála. Þetta vil ég vinna í fullu samráði við þessar stofnanir og starfsfólk þeirra. Þar búum við að mikilvægum mannauð, þekkingu og reynslu sem mikilvægt er að nýtist áfram í því breytingarferli sem framundan er.
Báðar þessar stofnanir heyra nú undir félags- og tryggingamálaráðuneytið þannig að ég hef nú tækifæri til þess að horfa heildstætt á þessi tvö svið. Með breytingu á verkaskiptingu milli heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytisins um síðastliðin áramót opnast þetta tækifæri, sem hvorttveggja í senn gefur tækifæri til að auka og bæta þjónustu við fólkið í landinu, tryggja betri heildaryfirsýn og faglega framkvæmd og ráðgjöf við almenning.
Þannig væri hægt að koma fyrir á einum og sama stað allri þeirri velferðarþjónustu sem eru á sviði vinnumála- og tryggingamála í eina stofnun, stofnun velferðar- og vinnumála með sameiginlegum þjónustuverum um land allt. Með þessu gerum við hvorttveggja í senn, einföldum og bætum alla þjónustu við fólkið í landinu og stuðlum að hagkvæmni í ríkisrekstri.
Við eigum að horfa til þess eins og ég hef hér lýst að byggja hér upp eina velferðstofnun þar sem allir þræðir sem eflt geta einstaklinga og tryggt framlag þeirra til samfélagsins verða fléttaðir saman á uppbyggilegan hátt ásamt því að tryggja viðunandi lífeyri í samspili við lífeyrissjóðina.
Ég hef þegar sett á laggirnar vinnuhóp sem hefur það verkefni að kanna möguleika á uppbyggingu slíkrar nýrrar velferðarstofnunar þar sem horft verður til framtíðar og meðal annars litið til þess sem best hefur verið gert í öðrum löndum á þessu sviði eins og til dæmis í Noregi. Ég vil að uppbyggingu slíkrar nýrrar og öflugrar velferðarstofnunar verði unnið samhliða þeirri vinnu sem þegar er á fullri ferð í verkefnisstjórn sem vinnur að einföldun almannatryggingakerfisins. Þetta er mín framtíðarsýn í endurreisn almannatryggingakerfisins og í starfi mínu sem félags- og tryggingamálaráðherra.
Ágætu ráðstefnugestir.
Vissulega verður það alltaf svo að meðal okkar verða einstaklingar sem munu búa við örorku af margvíslegum ástæðum. En markmið okkar er að tryggja líka sem best starfsfærni og endurhæfingu þeirra sem búa við skerta starfsgetu og við eigum að horfa markvisst til þess hvernig við getum eflt þennan hóp til þátttöku í samfélaginu og hvernig við getum tryggt að samfélagið njóti krafta þeirra og hugvits um leið og þeir sjálfir styrki sína starfsgetu og möguleika á vinnumarkaði. Við eigum þar ekki síst að horfa á styrkleika þessara einstaklinga, vinnugetu þeirra, og hjálpa þeim til virkni í samfélaginu.
Við eigum því að taka starfsendurhæfingarmálin föstum tökum og móta sameiginlega öflug tæki til uppbyggingar um land allt. Ég vil að hvarvetna á landinu sem fólk býr bjóðist kostir til starfsendurhæfingar og eflingar vinnugetu þess sem búa við örorku og ég vil að ríki og aðilar vinnumarkaðarins byggi upp öflugt starfsendurhæfingarnet sem vinni sem ein heild og nýtist einstaklingum og samfélaginu til frambúðar. Ég hef ráðið til mín verkefnisstjóra til þess að byggja upp starfsendurhæfingarmál og tengja saman þá sem að þessum málum hafa komið og bind miklar vonir við hennar starf, sem sannarlega tengjast mjög vel þeim breytingum sem ég sé fyrir mér á starfsumhverfi Vinnumálastofnunar eins og ég lýsti hér áðan.
Ágætu ráðstefnugestir.
Mörg stór og mikilvæg skref hafa verið stigin í kjaramálum lífeyrisþega á síðustu mánuðum. Um það er ekki deilt, en verkefnið núna er að ná niður verðbólgunni þannig að þessar kjarabætur nýtist sem best.
En við megum þó ekki láta hér staðar numið. Ég vil sjá enn frekari úrbætur í málefnum aldraðra og öryrkja á næstu árum og ég vil vinna að þeim með fulltrúum lífeyrisþega og aðila vinnumarkaðarins. Ég treysti því að saman takist okkur að byggja upp til framtíðar öflugt velferðarkerfi sem byggir á virðingu og mannréttindum allra en ekki sumra í okkar annars ágæta og öfluga samfélagi. Samfélag fyrir alla er okkar vegvísir.
Ég vil að lokum þakka þeim sem hafa undirbúið þetta mikilvæga og vandaða málþing. Það er að mínu mati haldið á hárréttum tímapunkti, tímum umbreytinga þar sem ég er sannfærð um að við eigum að nýta sóknarfæri sem skapast hafa til framþróunar og til hagsbóta fyrir öflugra kerfi velferðar- og vinnumála.
Ég veit að umræðan hér í dag mun reynast mikilvægt skref á þeirri vegferð sem framundan er við uppbyggingu lífeyriskerfis framtíðarinnar.