Áhrif kreppunnar á börn og unglinga
Góðir fundarmenn.
Hvaða áhrif hefur kreppan á börn og unglinga? Þessi spurning er viðfangsefni ráðstefnunnar sem Lionshreyfingin stendur fyrir hér í dag og þetta er jafnframt spurning sem brennur á okkur mörgum nú um stundir.
Efnahagur landsins hrundi á einni nóttu nánast fyrirvaralaust. Afleiðingarnar létu ekki á sér standa. Atvinnuleysi var næstum óþekkt en í kjölfar hrunsins missti fjöldi fólks vinnuna og atvinnuleysi hefur aukist svo hratt að við höfum aldrei séð neitt sambærilegt. Skuldir heimilanna tóku að vaxa með ógnarhraða. Raunverulegar og þungar fjárhagsáhyggjur eru nú hlutskipti margra.
Ég ætla ekki að draga þessa mynd upp frekar, enda þekkjum við hana öll. Við vitum að þetta erfiða ástand snertir alla á einn eða annan hátt, þótt beinar fjárhagslegar afleiðingar á heimili og fjölskyldur séu mismiklar. Þjóðin varð fyrir miklu áfalli og við höfum örugglega öll upplifað tilfinningar eins og reiði, ótta, máttleysi og öryggisleysi. Samfélagið er undirlagt, því eðlilega snýst öll umræða um ástandið. Hvað gerðist og hvers vegna gerðist það? Hverjir bera ábyrgð? Hverjum getum við treyst og hverjum ekki? Hvað er framundan og hvenær birtir aftur til hjá okkur?
Við höfum ríkar ástæður til að gæta sérstaklega að velferð barna og ungmenna við þessar aðstæður. Við þurfum að greina hvaða hópar eiga erfiðast eða er mest hætta búin og sinna fyrirbyggjandi aðgerðum.
Fullorðið fólk er jafnan gerendur í sínu eigin lífi. Það er sjálft við stjórnvölinn, setur stefnuna og tekur ákvarðanir um aðgerðir og viðbrögð þótt aðstæður fólks séu ólíkar. Fullorðið fólk hefur ýmsar varnir þegar erfiðleikar steðja að. Það hefur getu og þroska til að sjá hluti í víðu samhengi og greina orsakir og afleiðingar. Börn og unglingar búa aftur á móti við það öryggi sem foreldrarnir skapa þeim og eru þeim að mestu háð, auk þess sem skólakerfið setur þeim ákveðinn ramma og festu í daglegu lífi.
Börn hafa allt aðrar forsendur en fullorðnir til að skilja erfiðleikana í samfélaginu eða bregðast við. Það er öruggt að börn fara ekki varhluta af ástandinu. Þau skynja erfiðleikana. Þau finna auðveldlega fyrir áhyggjum foreldra sinna og annarra sem þau umgangast. Þau upplifa breytingar en möguleikar þeirra til að skilja aðstæður, orsakir og afleiðingar eru afar takmarkaðir. Allt er þetta líklegt til að skapa ótta og kvíða hjá börnum sem til lengri tíma getur haft alvarlegar afleiðingar á lífsgæði þeirra.
Við skulum hafa hugfast að tímabundnir erfiðleikar sem vara í mánuði eða jafnvel ár eru án efa afdrifaríkari í lífi barna en fullorðinna. Bernskan er mikilvægasta mótunarskeið einstaklinga og mikilvægt að börn fái notið þess tíma í sem mestu öryggi við góðar aðstæður. Hvert ár í lífi barns er mikilvægt. Fyrirbyggjandi aðgerðir eru því mjög nauðsynlegar og ýmislegt sem hægt er að gera í þeim efnum. Ábyrgð foreldra og forráðamanna barna er mikil. Þeirra hlutverk er eins og ævinlega að vernda börnin sín og verja fyrir erfiðleikum og áhyggjum og útskýra fyrir þeim aðstæður án þess að vekja með þeim ótta eða kvíða. Síðast en ekki síst er mikilvægt að viðhalda festu og venjum í fjölskyldulífinu og leggja áherslu á góðar stundir með börnunum.
Eitt af mínum fyrstu verkum sem félags- og tryggingamálaráðherra var að setja á fót stýrihóp um velferðarvakt sem hefur það hlutverk að afla upplýsinga um félagslegar og fjárhagslegar afleiðingar bankahrunsins á einstaklinga og fjölskyldur, afla upplýsinga um reynslu annarra þjóða af efnahagsþrengingum, kortleggja hvaða leiðir ríki, sveitarfélög og félagasamtök hafa til að bregðast við og efna til samráðs með fulltrúum opinberra stofnana, félagasamtaka og öðrum sem lagt geta af mörkum vegna þekkingar sinnar og reynslu.
Verkefni velferðarvaktarinnar er umfangsmikið og hefur hún nú skipað í vinnuhópa sem hver um sig tekur fyrir mál sem snerta einstaklinga og fjölskyldur í kjölfar kreppunnar. Einn þessara hópa fjallar um málefni barna að 18 ára aldri og eiga þar sæti ýmsir færir sérfræðingar á þessu sviði. Mikið er lagt upp úr því að nýta þekkingu sem er til staðar, byggja á fyrirliggjandi rannsóknum en einnig að skoða hvar bæta þurfi úr þekkingu á viðfangsefninu. Velferðarvaktin mun skila mér áfangaskýrslu með fyrstu tillögum um aðgerðir síðar í þessum mánuði.
Ég hef einnig óskað eftir því að Rannsóknasetur í barna og fjölskylduvernd við Háskóla Íslands leggi til leiðir og aðgerðir um það hvernig standa megi sem best vörð um hagsmuni barna í landinu og hvaða rannsóknir þurfi að gera á aðstæðum barna og heimilanna til að fá betri yfirsýn og staðreyndir að byggja á. Við búum svo vel að hér á landi eru margir færir sérfræðingar og fræðimenn með mikla þekkingu á málefnum barna og fjölskyldna sem eru reiðubúnir að leggja sitt af mörkum til umræðu og aðgerða.
Víða á stofnunum eru til viðamiklar upplýsingar sem geta varpað ljósi á aðstæður barna og fjölskyldna þeirra séu þær teknar saman og settar í samhengi. Samkvæmt upplýsingum sem Vinnumálastofnun tók saman í lok janúar voru þá rúmlega 8.000 börn sem áttu foreldri án atvinnu, annað hvort foreldranna eða bæði. Um 4.400 börn áttu atvinnulausan föður og tæplega 4.000 börn atvinnulausa móður. Við þurfum að greina þessar upplýsingar betur og nýta þær í forvarnastarfi.
Við vitum að efnahagsþrengingar koma hvað verst niður á fjölskyldum sem búa við fátækt, veikindi eða félagsleg vandamál. Kvíði og áhyggjur geta valdið togstreitu og spennu sem dregur úr hæfni foreldra til að sinna börnum sínum. Rannsóknir hafa sýnt að bein tengsl eru milli fjárhagslegrar afkomu foreldra og andlegrar líðan barna. Vitað er að búi börn við fátækt eru þau margfalt líklegri en ella til að sýna mikil einkenni depurðar, þau fóta sig verr í skólakerfinu og þeim gengur verr í námi. Heilsufar þeirra er verra en annarra barna samkvæmt þeirra eigin upplifun, þeim hættir frekar við offitu, þau hreyfa sig minna og svona mætti áfram telja. Við vitum líka að upplausn í fjölskyldum og flókin fjölskyldutengsl vekja vanlíðan hjá börnum.
Margs er að gæta og mikilvægt að byggja á því sem vel hefur verið gert bæði hér og annars staðar en varast vítin.
UNICEF sendi frá sér ályktun árið 2007 sem ég hef áður vitnað til og geri að lokaorðum mínum hér í dag. Efnislega er hún svona: „Hin rétta mæling á stöðu þjóðar er hversu vel hún sinnir börnum sínum – heilsu þeirra og öryggi, efnislegum þörfum þeirra, menntun þeirra og félagsmótun og tilfinningu þeirra fyrir að vera elskuð, virt og hluti af þeirri fjölskyldu og samfélagi sem þau fæðast til.“ Þetta tel ég að íslensk stjórnvöld eigi að hafa hugfast við forgangsröðun verkefna framundan.