Félagsfundur Samtaka Iðnaðarins

Ágætu fundargestir

Stærsta og mikilvægasta verkefni stjórnvalda í málefnum iðnaðarins er að skapa forsendur fyrir endurreisn efnahags- og atvinnulífsins í kjölfar fjármálakreppunnar.

Við blasir, bæði hér á landi og erlendis, að afleiðingar svona áfalls eru lengi að koma fram. Fjármálalífið er fyrsta fórnarlambið en svo koma áhrifin á raunhagkerfið fram, fyrst í byggingariðnaði en síðar kreppir að í fleiri greinum vegna samdráttar í eftirspurn. Óvarlegt er að ætla að allt sé komið fram í þessum efnum enda hafa spár alþjóðlegra stofnana um hagvöxt í heiminum og á einstökum markaðssvæðum verið endurskoðaðar til sífellt meiri lækkunar.

Hér á landi erum við vön sveiflum í þjóðartekjum og kaupmætti og hinn rómaði sveigjanleiki okkar litla og opna hagkerfis felst ekki síst í því að við flytjum hluta vandans úr landi með minni eftirspurn eftir innfluttum vörum.

En meginvandi okkar nú stafar af því að til viðbótar við fjármálakreppuna ríkir gjaldeyriskreppa með alvarlegum afleiðingum fyrir efnahag bæði fyrirtækja og heimila í landinu. Vegna ójafnvægis í framboði og eftirspurn er verðgildi gjaldmiðilsins varið með víðtækum gjaldeyrishöftum auk þess sem peningastefnunefnd Seðlabankans kveðst beita ítrustu varfærni í nauðsynlegu vaxtalækkunarferli af ótta við frekara hrun gjaldmiðilsins þótt deilt sé um áhættuna og lækkunin í morgun um eitt prósentustig hafi verið mörgum vonbrigði.

Gjaldeyriskreppan og skuldavandi ríkissjóðs vegna endurreisnar bankakerfisins, tekjufalls og útgjaldaauka tefja fulla beitingu hefðbundinna aðgerða gegn fjármálakreppunni, svo sem mjög hraðra vaxtalækkana og aukin opinber útgjöld til að örva eftirspurn. Okkur er lífsnauðsyn að draga úr skuldum á sama tíma og við sköpum forsendur fyrir meiri gengisstöðugleika og enn hraðari lækkun stýrivaxta.

Við glímum við að endurheimta traust og ljúka endurreisn fjármálakerfisins til stuðnings atvinnulífinu á sama tíma og erlendir aðilar þurfa að bera þungar afskriftir vegna skulda íslensku bankanna og ósamið er um skuldbindingar vegna erlendra sparifjáreigenda. Vinnan við að skilja á milli gömlu og nýju bankanna og verðmeta þær eignir sem færðar voru á milli hefur reynst flóknari og tímafrekari en ráð var fyrir gert en nú sér senn fyrir endann á því ferli.

Andspænis svo margþættu verkefni er eðlilegt að óþols gæti. En við aðstæður sem þessar eru því miður engar skyndilausnir í boði, hvað þá að hægt sé að horfa til þess að ríkið geti borgað okkur út úr vandanum. Ég þarf eflaust ekki að útskýra fyrir neinum hér inni að eina raunverulega leiðin út úr kreppu er í gegnum verðmætasköpun í atvinnulífinu.

Við megum ekki missa sjónar á leiðinni út úr vandanum og ekki gera neitt núna sem hindrar að við getum notið hagvaxtar þegar aðstæður batna. Stóraukin skuldsetning ríkissjóðs til skemmri tíma má ekki eyðileggja vaxtarfæri atvinnulífsins með skattaklyfjum á heimili og fyrirtæki til lengri tíma.

Þess vegna er það staðreynd að við verðum að ná niður halla ríkissjóðs á sem stystum tíma. Burtséð frá þeirri efnahagsáætlun sem unnin var í samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn er það einfaldlega nauðsyn. Okkur er líka nauðsyn að stíga fljótlega fyrstu skrefin til afnáms gjaldeyrishaftanna. Markmiðið er að endurreisa opið hagkerfi þar sem íslensk fyrirtæki geta átt hindrunarlaus viðskipti og njóta sambærilegra vaxtar- og samkeppnisskilyrða og best gerist. Því viljum við ekki taka nein skref sem stefna því markmiði í hættu. Íslenskt atvinnulíf á engin raunveruleg vaxtar- og sóknarfæri í einangruðu landi hafta og skammtana. Skammtímalausnir mega ekki verða fátæktargildra til framtíðar.

Stýrivextir Seðlabankans hafa nú lækkað um 600 punkta á skömmum tíma, úr 18 prósentum og niður í 12%. Sjálfstæði Seðlabanka felur í sér að við stjórnmálamenn skiptum okkur ekki með beinum hætti af ákvörðunum bankans enda byggð á margvíslegum forsendum á borð við gengisþróun, verðbólgu, vaxtaþróun á markaði og fleiri þáttum. Í morgun kom fram að bæði veiking krónunnar, óvænt verðbólgumæling í maí og lakari jöfnuður vöru- og þjónustuviðskipta hafi valdið vonbrigðum og skýri að lækkunin var ekki meiri nú.

En það er okkar verkefni að skilja stöðu og þarfir atvinnulífsins og skapa forsendur fyrir enn hraðari lækkun stýrivaxta og fyrstu áföngunum í afnámi gjaldeyrishaftanna. Þar munu aðgerðir okkar í ríkisfjármálunum vega þungt og vonandi skila skjótum árangri þótt við gerum okkur grein fyrir að þær séu ekki allar líklega til vinsælda til skamms tíma. Næsti vaxtaákvörðunardagur er 2. júlí og ég vænti þess sterklega að þá verði hagstæðari skilyrði fyrir lækkun.

Eðlileg verkaskipting stjórnvalda og atvinnulífs er sú að okkur ber að vinna hratt að því að skapa forsendur fyrir því að atvinnulífið geti tekið að vaxa á ný. Svo hlýtur endurreisnin að byggja á þeirri verðmætasköpun sem ekki síst ykkar fyrirtæki leggja þjóðinni til.

Þótt stærsta einstaka verkefnið sé að tryggja atvinnulífinu sem fyrst eðlileg rekstrarskilyrði ætla stjórnvöld ekki að horfa aðgerðalaus upp á aukið atvinnuleysi. Atvinnuleysi er alvarleg meinsemd sem við ekki á heima í því velferðarsamfélagi sem við viljum byggja. Því var þegar í febrúar tilkynnt um fjölþættar aðgerðir sem eiga að skila sex þúsund störfum á næstu misserum. Kröftug viðbrögð Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands strax frá upphafi samdráttarins hafa vakið athygli. Þegar hafa fimm ný frumkvöðlasetur hafið starfsemi í samstarfi opinberra aðila og fyrirtækja. Impra og Nýsköpunarmiðstöð veita endurgjaldslausa handleiðslu við þróun viðskipta- og vöruhugmynda og fjöldi verkefna hefur notið stuðnings frá Átaki til atvinnusköpunar. Fyrir tilstuðlan iðnaðarráðuneytisins og Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands hafa félagsmálaráðuneytið og Vinnumálastofnun gert yfir 100 atvinnuleitendum kleift að vinna við nýsköpun og þróun í yfir 50 fyrirtækjum undir merkjum verkefnisins Starfsorku.

Oft er bent á að þau nýju störf sem orðið geta til með minnstum tilkostnaði og fyrirhöfn séu innan þeirra fyrirtækja sem þegar eru starfandi. Enda hefur iðnðarráðuneytið unnið markvisst að því á undanförnum árum að styðja við íslenskan iðnað og þá ekki bara á frumstigi hinnar mikilvægu nýsköpunar eða hjá sprotafyrirtækjum heldur er líka stutt við þróunarverkefni starfandi fyrirtækja. Efling Tækniþróunarsjóðs og áhersla á hagnýt verkefni sem standa nærri markaði markar mikilvæg skref. Sama má segja um stuðning við verkefni sem auka samkeppnishæfni íslensks iðnaðar og breytingar á lögum til að örva bæði skapandi atvinnugreinar og byggingariðnaðinn.

Iðnaðarráðuneytið mun áfram leggja mikla áherslu á að bæta starfsumhverfi nýsköpunarfyrirtækja og skref í þá átt eru tilgreind í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar. Við munum einnig styðja við starfandi iðnfyrirtæki og leita allra leiða til að efla samkeppnisstöðu þeirra.

Starfshópur vinnur nú að útfærslu tillagna um endurgreiðslu hluta kostnaðar vegna rannsókna- og þróunar, ýmist beint eða með skattaafslætti. Tillögurnar eiga að liggja fyrir á allra næstu vikum. Þetta er mikilvægt framfaraspor sem ég veit að Samtök iðnaðarins og framsækin fyrirtæki hafa lengi óskað eftir.

Ríkisstjórnin boðar mótun heildstæðrar sóknarstefnu í atvinnumálum og við það verk þurfum við m.a. ykkar liðsinni auk háskólasamfélagsins og sveitarfélaganna um land allt. Við viljum leggja sérstaka áherslu á græna atvinnustarfsemi og endurnýjanlega orku enda felast í hvoru tveggja mikil sóknarfæri og möguleg sérstaða okkar í alþjóðlegri samkeppni. Það tengist aftur eflingu ferðaþjónustunnar, ekki síst heilsu- og menningartengdrar. Öflugir innviðir ferðaþjónustunnar þýða að þar er hægt að auka útflutningstekjur umtalsvert með lítilli fjárfestingu ef vel er á haldið.

Nýting auðlinda til atvinnu- og verðmætasköpunar er okkur afar mikilvæg, ekki síst í endurreisnarstarfinu fram undan. Okkur munar verulega um þær gjaldeyristekjur sem endurnýjanlegar orkuauðlindir skapa og þau hátæknistörf sem af þeim leiða. Á sviði auðlindanýtingar gætu verið að opnast ný tækifæri á næstunni.

Í fyrsta lagi vekur þátttaka tveggja öflugra fyrirtækja á sviði olíuleitar í nýlegu útboði rannsókna á Drekasvæðinu vonir um að uppbygging nauðsynlegrar þjónustu og rannsókna hefjist áður en langt um líður. Markmið okkar er að auk þjónustumiðstöðvarinnar verði þekkingin og reynslan byggð upp hér á landi.

Í öðru lagi er þrátt fyrir fjármálahrunið mikill áhugi erlendra aðila á orkufrekum iðnaði á Íslandi og aldrei hafa fleiri verkefni verið til umfjöllunar í iðnaðarráðuneytinu. Um mjög fjölbreytt verkefni er að ræða og augljóst að margt af því fellur ekki alveg að hefðbundnum hugmyndum okkar um „stóriðju“ og myndi bæði auka fjölbreytni í íslenskum útflutningi og flytja inn nýja þekkingu.

Í mínum huga skiptir það gífurlega miklu máli fyrir allt það endurreisnarstarf sem ég vék að í upphafi ávarps míns að okkur takist að laða hingað erlenda fjárfestingu. Ekki í von um auðtekinn hagnað af miklum vaxta- eða gengismun heldur þolinmóða fjárfestingu í arðbærum fyrirtækjum.

Stjórnvöld verða að stuðla að því með virkum aðgerðum að svona verkefni verði að veruleika á næstunni. Hrun fjármálakerfisins, gjaldeyrishöft og sá hnekkir sem orðspor okkar hefur hlotið á alþjóðamörkuðum vinnur ekki með okkur. Það gerir hins vegar menntað vinnuafl, góðir innviðir og endurnýjanlegar orkuauðlindir. Til viðbótar verðum við að geta boðið ákveðna festu eða stöðugleika í rekstrar- og skattaumhverfi.

Þegar við horfum til samkeppnislanda okkur sjáum við að jafnvel við bestu aðstæður á fjármálamörkuðum undanfarin ár beittu þau ýmsum ívilnunum til skemmri eða lengri tíma til að laða til sín fjárfestingarverkefni. Við þær aðstæður sem hér eru uppi og þá þörf sem við höfum nú fyrir traustari stoðir undir okkar efnahags- og atvinnulíf er að mínu mati löngu tímabært að taka af skarið og setja lagalegan ramma utan um þær ívilnanir sem við getum boðið í stað sérsniðinna fjárfestingarsamninga. Slík rammalöggjöf auðveldar ekki aðeins kynningu á Íslandi sem fjárfestingarkosti heldur auðveldar alla vinnu við undirbúning verkefna og mat fjárfesta á þeim tækifærum sem hér bjóðast.

Í kjölfar ítarlegrar skýrslu starfshóps um heildarávinning af beitingu ívilnana hef ég lagt til að við stígum þegar næsta skref og að frumvarð um slíka rammalöggjöf verði tilbúin í síðasta lagi í árslok. Fram að því munum við beita þeim aðferðum sem færar eru til að ná hingað til lands erlendum nýfjárfestingum.

Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það hér hvílík lyftistöng það yrði íslensku atvinnu- og efnahagslífi ef okkur tekst að fá hingað erlendar nýfjárfestingar við núverandi aðstæður til viðbótar við þau verkefni sem þegar eru langt komin í vinnslu. Að því ætla ég að vinna af öllu því afli sem ég get fundið. Tækifærin eru víða.

Í upptalningu minni hér áðan á þeim þáttum sem vinna gegn okkur í því verkefni að fá hingað erlenda fjárfestingu vék ég ekki að áhrifum gjaldmiðilsins okkar sem nú er studdur víðtækum gjaldeyrishöftum auk hárra vaxta. Sprotafyrirtæki hafa bent á þá hindrun sem í því felst að til viðbótar við þá áhættu sem í því felst að fjárfesta í hugmyndum og þróunarvinnu þurfi þau að telja erlenda samstarfsaðila og fjárfesta á að taka gjaldeyrisáhættu og koma inn á nær óþekkt pínulítið myntsvæði. Sé tekið mið af því að við búum við gjaldeyriskreppu er nokkuð ljóst að ásóknin í krónur er ekki mikil.

Til að ná árangri við að bæta starfsskilyrði íslensks atvinnulífs, endurheimta traust og skjóta þar með styrkari fótum undir efnahagslífið eða laða hingað erlenda langtímafjárfestingu er óhjákvæmilegt að við svörum strax þeirri brennandi spurningu hvert við stefnum í peningamálum. Að undanförnu hefur komið skýrt fram að allir stjórnmálaflokkar á Alþingi hafa með einhverjum hætti lýst því yfir að krónan muni ekki þjóna okkar hagsmunum til framtíðar, hvort sem er með stefnumörkum um aðild að ESB og upptöku evru eða hugmyndum um einhliða upptöku annars gjaldmiðils.

Núverandi staða er ekki beint auðskilin fyrir þá sem horfa utan frá. Þess vegna myndi formleg ákvörðun Alþingis um umsókn um aðild að Evrópusambandinu strax hafa jákvæð áhrif að mínu mati. Fjármálamarkaðir eru knúnir af væntingum og skilaboð um pólitískan vilja til virkrar þátttöku í ESB og upptöku evru skipta því máli núna, ekki síst ef leitað er eftir samningum um stuðning við gjaldeyrisstöðugleika fram að gjaldmiðilsskiptum. Ákvörðunin um umsókn er ein og sér hvorki töfralausn né skyndilausn á öllum okkar vanda en getur ásamt öðru stutt við stöðugleika í gengismálum, bætt vaxtakjör á alþjóðamörkuðum og bætt skilyrði til afnáms gjaldeyrishafta og hraðari vaxtalækkana. Þetta er því afar þýðingarmikið skref sem ég vona að við náum víðtækri samstöðu um á Alþingi að stíga á næstu vikum enda ekki eftir neinu að bíða. Við getum ekki boðið íslenskum fyrirtækjum og heimilum upp á að axla til frambúðar þann herkostnað sem felst í hærri vöxtum, útbreiddri verðtryggingu og óstöðugleika.

Góðir fundargestir,

Ég dreg enga dul á að þetta eru erfiðir tímar og að þeim er ekki lokið enda krefjandi og vandasöm úrlausnarefni sem við er að glíma. En ég tel að með markvissri atvinnustefnu, nýsköpun, skynsamlegri nýtingu náttúruauðlinda okkar og mannauðs, opnu hagkerfi og framtíðarsýn í peningamálum munum við vinna okkur út úr vandanum með verðmætasköpun.

Í þessu ávarpi hef ég aðeins tæpt á hluta þeirra verkefna sem eru á borði iðnaðarráðuneytisins og ég veit að okkur mun gefast kostur á að fara betur yfir fleiri þeirra síðar í sameiningu. En ég vona að þið hafið nokkuð skýrari mynd af mínum áherslum og sýn á stöðu íslensks atvinnulífs.

Að lokum vil ég fagna ötulli og málefnalegri baráttu Samtaka iðnaðarins fyrir mótun skýrrar framtíðarsýnar í atvinnu- og peningamálum.