Álvinnsla á Íslandi 40 ára

Góðir hátíðargestir.

Ég vil byrja á því að óska eigendum, forstjóra og öðrum starfsmönnum Alcan á Íslandi og ÍSAL til hamingju með þennan merka áfanga. 40 ára viðstöðulaus og vaxandi starfsemi í viðkvæmri framleiðslu eins og álvinnslu, sem aldrei má stoppa, er afrek út af fyrir sig.  Reksturinn hefur verið farsæll og áfallalaus að mestu, sem má þakka árvekni og fyrirhyggju við stjórnun félagsins.

Fyrirtækið hefur á síðari árum hlotið fjölda viðurkenninga innanlands og utan fyrir árangur í umhverfisvernd, starfsmenntun, vinnuvernd og öryggi á vinnustað.  Skemmst er að minnast viðurkenningar Vátryggingarfélags Íslands fyrir framúrskarandi árangur í öryggismálum á síðustu árum, en rúmlega þrjár milljónir vinnustunda hafa verið unnar samfellt á athafnasvæði álversins í Straumsvík án þess að orðið hafi alvarlegt vinnutengt slys. Sá árangur er með því allra besta sem þekkist í evrópskum álverum.

Síðast liðin 12 ár hefur álverið notið farsællar stjórnunar Rannveigar Rist.  Rannveig var kjörin maður ársins 2008 í íslensku atvinnulífi á vegu Frjálsrar verslunar og vil ég nota tækifærið að óska henni til hamingju með þann heiður.

Nú þegar við komum saman í tilefni þess að 40 ár eru liðin frá því álvinnsla hófst á Íslandi er við hæfi að rifja upp þær aðstæður sem ríktu í samfélaginu þegar uppbygging orkufreks iðnaðar hófst.

Þjóðin hafði orðið fyrir alvarlegu áfalli eftir hrun síldarstofnanna og afleiðingarnar voru enn að koma fram. Árið 1969 þegar álverið í Straumsvík tók til starfa, var hagvöxtur enginn og atvinnuleysið fór yfir 5%. Bygging Búrfellsvirkjunar til að nýta orku fallvatna, skapa nýja atvinnu og afla aukins gjaldeyris var leið þjóðarinnar til að skjóta fleiri og styrkari stoðum undir sveiflukennt efnahagslíf sitt og auka fjölbreytni í atvinnumálum.

Þegar við lítum til baka getum við sagt að það hafi gengið eftir. Atvinnuleysið minnkandi fljótt árin á eftir og frá 1972 og í næstum tvo áratugi þar á eftir hélst það í kringum 1%.

Ákvörðunin um stækkun álversins í Straumsvík árið 1995 um 60% eða úr 100 þúsund tonnum í 162 þúsund tonn á ári átti sinn þátt í að hjálpa Íslendingum út úr öðrum vanda. Þá höfðu Sovétríkin hrunið og í kjölfarið verð á hrávörumörkuðum heimsins. Þessi stækkun kom Íslandi á kortið sem áhugaverðum fjárfestingarkosti fyrir orkufrekan iðnað.

Í kjölfarið kom uppbyggingin sem hefur tryggt að útflutningur áls og annarra afurða orkufreks iðnaðar er búin að festa sig í sessi sem önnur meginstoðin í vöruútflutningi okkar, rétt við hlið sjávarafurða. Þegar samningurinn um byggingu álversins í Straumsvík var undirritaður mátti rekja um 92% útflutningstekna hvers árs til sjávarafurða. Á síðasta ári voru framleidd hér á landi um 800 þúsund tonn af áli í þremur álverum. Ef áform um framleiðsluaukningu í öllum álverum ganga eftir ásamt byggingu nýs álvers Norðuráls í Helguvík gæti ársframleiðslan verið komin í 1.250 þúsund tonn árið 2015. Heildar útflutningstekjur af áliðnað voru á s.l. ári um 182 milljarðar kr. sem var tæplega 40% af heildar vöruútflutningi landsmanna, og fóru í fyrsta sinn fram úr tekjum af útflutningi sjávarafurða, sem voru 172 þúsund árið 2008.

En við megum ekki aðeins staldra við þessum tölur því hönnun og undirbúningur uppbyggingar bæði jarðhita- og vatnsaflsvera auk iðjuveranna sjálfra hefur að miklu hvílt á herðum íslenskra aðila. Sá virðisauki sem felst í uppbyggingu og nýtingu orkuauðlinda hér á landi er samfélaginu mjög dýrmætur. Með vaxandi umhverfisvitund og áhyggjum af hlýnun lofthjúpsins er vaxandi eftirspurn eftir reynslu og þekkingu í nýtingu endurnýjanlegra orkuauðlinda um heim allan. Íslenskar verkfræðistofur, verktakar og sérhæfð sprotafyrirtæki hafa fengið tækifæri til að aflað sér reynslu og þekkingar við byggingu og í þjónustu álvera sem nýtist til frambúðar og hafa auk þess opnað möguleika á þekkingarútflutningi á þessu sviði.

Starfsmenn álversins hér í Straumsvík hafa sýnt hugvit og frumkvæði við þróun ýmissa lausna við framleiðsluna. Þá hefur álverið verið uppspretta nýrra atvinnutækifæra og starfsmenn fyrirtækisins hafa stofnað nokkur fyriritæki tengd áliðnaðinum.

Góðir gestir

Nú stöndum við enn frammi fyrir endurreisnarverkefni í kjölfar efnahagsáfalls.

Meginverkefnið er að skapa atvinnulífinu á ný eðlileg starfs- og vaxtarskilyrði því án verðmætasköpunar bætum við hvorki stöðu heimilanna, aukum atvinnu, né getu opinberra aðila til að viðhalda þeirri samfélags- og velferðarþjónustu sem við viljum.

Eitt af því sem ég hef uppgötvað er að þrátt fyrir að orðspor okkar hafi skaddast nokkuð í fjármálaheiminum er enn eftirspurn eftir þekkingu okkar og reynslu á sviði endurnýjanlegrar orku. Áhugi erlendra aðila á nýtingu okkar grænu orku til verkefna hér innanlands er enn til staðar og nokkur verkefni hafa komið inn á borð iðnaðarráðuneytisins.

Þótt þau séu smærri í sniðum en áfangarnir í uppbyggingu áliðnaðar gætu næstu skref í nýtingu grænnar orku stuðlað að því að skjóta enn fleiri og fjölbreyttari stoðum undir efnahagslíf okkar, rétt eins og áliðnaðurinn hefur gert. Aukin fjölbreytni í útflutningi er ekki síst mikilvæg til að auka stöðugleika.

Mikilvægt er að hafa í huga að uppbygging álvera hér á landi markaði um leið upphaf stórfelldrar erlendrar fjárfestingar á Íslandi. Í fyrstu gætti verulegs ótta við erlent fjármagn og jafnvel fordóma en mikilvægi slíkra fjárfestingaverkefni fyrir hagvöxt og þar með bætt lífskjör yfirvann þennan beyg.

Nú höfum við tryggt óframseljanlegt eignarhald opinberra aðila á orkuauðlindunum á sama tíma og við blasir afar erfitt ástand á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Með það í huga gætum við orðið að stíga næstu skref í að yfirvinna óttann við að erlendir aðilar komi með einhverjum hætti beint að fjármögnun orkuöflunarverkefna. Að öðrum kosti gæti reynst erfitt að nýta þau nýju og spennandi tækifæri, m.a. á sviði þess sem oft er kallað græna hagkerfið.

Ég bind líka vonir við að með rammaáætlun um nýtingu og verndun orkuauðlinda getum við nýtt okkar endurnýjanlegu orkuauðlindir til verðmæta- og atvinnusköpunar í meiri sátt en verið hefur.

Að lokum vil ég segja þetta

Framlag áliðnaðarins til þjóðarbúsins hefur því ekki aðeins verið í beinhörðum gjaldeyristekjum, atvinnu og skatttekjum heldur líka í formi aukinnar þekkingar og nýsköpunar. Við þetta má bæta að þessi grein hefur verið undanfari í að opna augu okkar fyrir mikilvægi erlendrar fjárfestingar og þeirra verðmæta sem felast í orkuauðlindunum.

Ég lít því ekki svo á að við eigum að skipta atvinnusögu okkar í tímabil þar sem eitt hljóti óhjákvæmilega að taka við af öðru og raða sem flestum eggjum í þá körfu sem best virðist bjóða hverju sinni. Sjávarútvegurinn er okkur ákaflega verðmæt grein og þar verða bæði stórstígar tækniframfarir auk þess sem sífellt fleiri nýsköpunarfyrirtæki hasla sér völl alþjóðalega í tengdum greinum. Þetta gerist þrátt fyrir uppbyggingu áliðnaðar sem kemur til viðbótar. Þessi grein mun því áfram verða okkur mikilvæg og vonandi geta af sér enn frekari þekkingu og fleiri ný atvinnutækifæri. Ný atvinnustefna á því ekki að boða nein skörp kaflaskipti né hugmyndir um að ryðja því sem fyrir er í burtu heldur þvert á móti að byggja á þeim grunni sem til staðar er í samfélaginu öllu og þar er og verður áliðnaðurinn mikilvægur í okkar atvinnulífi og á að njóta sannmælis eins og aðrar greinar. Markmiðið er frekar að byggja á styrkleikum þess sem fyrir er til að auka fjölbreytnina enn frekar, rétt eins og við gerðum fyrir 40 árum af svo mikilli framsýni.

Að svo mæltu vil ég endurtaka hamingjuóskir mínar og óska fyrirtækinu velfarnaðar.