Verklok við Kárahnjúkavirkjun

Góðir gestir

Á tímum alþjóðlegrar efnahagskreppu og endurreisnar atvinnulífsins eftir fjárhagslegar hamfarir er mikilvægast af öllu að aflvélar hagkerfisins gangi snurðulaust. Við erum hér í dag til að fagna verklokum við eina slíka aflvél sem jafnframt er stærsta einstaka framkvæmd Íslandssögunnar.

Til að ljúka verki af þessari stærðargráðu þarf gífurlega tækni- og verkþekkingu á öllum þáttum. Mikilvægt er að megnið af þeirri þekkingu og reynslu sem svona framkvæmd skapar verður eftir í landinu og leggur grunn að öðrum verkefnum þótt líklega verði fá af þessari stærðargráðu.

Ég bind líka vonir við að senn munum við fagna lokum ósættis og átaka í orkumálum þjóðarinnar. Uppbygging orkufreks iðnaðar á undanförnum 15 árum og umfangsmeiri verkefni á sviði orkuvinnslu hafa sett orku- og stóriðjumál í brennidepil.

Virkjun vatnsfalla á Austurlandi á sér langa sögu. Á 8. áratugnum hafði Orkustofnun haft það sem hjáverk að velta fyrir sér ýmsum möguleikum á virkjun hinna vatnsmiklu jökuláa sem renna til norðurs frá Vatnajökli. 

Þá þegar höfðu menn fundið út að vatnsföllin gætu staðið undir virkjunum sem væru milli 2 og 3 þúsund MW. 

Þetta var áður en menn foru að velta fyrir sér hugsanlegum umhverfisáhrifum. 

Orkustofnun í samstarfi við nokkrar verkfræðistofur gerðu síðan umfangasmikla forkönnun á stórfelldum virkjunarmöguleikum sem gekk undir nafninu LSD eða landsins stærsti draumur. 

Samtímis var hugað að nýtingarmöguleikum og kom álver strax sterklega til greina ásamt útflutningi á raforku um sæstreng.  1980 samþykkti alþingi virkjun Jökulsár í Fljótsdal allt að 210 MW í tengslum við kísilvinnslu í Reyðarfirði.

Það gekk ekki eftir eins og kunnugt er né heldur aðrir iðnaðarkostir sem skoðaðir voru.  Seint á 9. áratugnum var álver á Keilisnesi á dagskrá og var þá enn litið til Fljótsdalsvirkjunar. 

Þegar viðræður við Norsk Hydro hófust upp úr miðjum 10. áratug var enn hugmyndin að virkja í fyrstu Jökulsá í Fljótsdal fyrir 120 þús. tonna álver í Reyðarfirði.  Þá voru umhverfismálin orðin fyrirferðarmikil í þjóðfélagsumræðunni og nýtt umhverfisráðuneyti farið að beita sér. 

Allir muna umræðuna um Eyjabakkalónið, sem leiddi til þess að hætt var við verkefnið og sjónum beint að virkjun Jöklu, sem þótti þá mun hagkvæmari kostur í umhverfislegu tilliti.  Sú virkjun átti þó einnig eftir að kosta átök.

Nú stöndum við hér og fögnum því að þessari miklu framkvæmd er farsællega lokið en stórframkvæmdirnar hér við Kárahnjúka marka líklega hámark þessara deilna sem teygðu sig líka inn í samfélögin hér fyrir austan.

Til allrar hamingju hafa svartsýnisspár um náttúruhamfarir, verkfræðileg mistök og umhverfisspjöll ekki gengið eftir.

Virkjunin með stórfenglegum stíflum og jarðgöngum hefur reynst verkfræðilegt afrek á heimsmælikvarða.

Auðvitað fer ekki hjá því að nánasta umhverfi verði fyrir breytingum en flestir að ég hygg eru sammála um að vel hafi til tekist og umhverfisáhrif í lágmarki. 

Flest mannvirkin eru neðanjarðar og hulin sýnum manna að undanskildu Hálslóni og Kárahnjúkastíflu, stærstu jarðefnastíflu sinnar gerðar í Evrópu,sem á eftir að vekja athygli um ókomin ár. 

Ég held að allir geti verið sammála um að verkefni okkar nú er að skapa sem víðtækasta sátt um hvernig endurnýjanlegar orkuauðlindir okkar geta nýst á sem skynsamlegastan og ábyrgastan hátt til endurreisnar efnhagslífsins.

Rammaáætlun um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma er vænlegasta leiðin til að skapa slíka sátt. Því hefur ríkisstjórnin lagt ríka áherslu á að vinnu við rammáætlun verði lokið og hún lögð fyrir Alþingi á yfirstandandi þingi og fái lögformlega stöðu í stjórnkerfinu.

Annar þáttur í því að skapa sátt um frekari orkuuppbyggingu felst að mínu mati í lögum sem samþykkt voru á síðasta ári. Í þeim er tryggður opinber eignarréttur og yfirrráðaréttur á auðlindum til framtíðar og þar sem dregin eru skil á milli þess sem kalla má almannaþjónustu annars vegar og hreinnar samkeppnisstarfsemi hins vegar.

Í þriðja lagi þarf að ríkja víðtæk sátt um það hvert við stefnum til framtíðar og hvernig við ætlum að nýta þær orkuauðlindir sem sátt ríkir um.

Í fjórða lagi þarf að stuðla að betri upplýsingagjöf til almennings. Háværar raddir hafa verið uppi um að orkuframkvæmdir og raforkusala til stóriðju skili þjóðinni litlu og að jafnvel sé verið að láta almenning bera kostnaðinn af lágu orkuverði til stóriðju.

Þessari gagnrýni er best mætt með upplýsingum og staðreyndum. Þótt sú leynd sem hvílir yfir orkusölusamningunum byggi á viðskiptalegum forsendum nærir hún tortryggni sem reynst getur erfið.

Til að reyna að sætta þessi sjónarmið og þessa mismunandi hagsmuni, hefur verið skipaður starfshópur sem ætlað er að gera tillögur um hvernig stuðlað verði að gagnsæi í orkusölusamningum og hvernig unnt sé að veita almenningi upplýsingar um orkuverð til stóriðjufyrirtækja.

Allt eru þetta skref til að draga úr átökum og skapa frið um þá mikilvægu uppbyggingu sem framundan er í orkumálum og atvinnumálum.

Aðeins verðmætasköpun lyftir okkur upp úr efnahagslægðinni og verðmætin verða til í þeim traustu atvinnugreinum sem við eigum. Þar liggja sóknarfærin víða og engin ástæða til að ætla að eitt útiloki óhjákvæmilega annað.

Af því ég er hér í þessum fagra landshluta vil ég leyfa mér að nefna sérstaklega ferðaþjónustuna sem vaxtarbrodd og benda á að hagsmunir og vaxtarmöguleikar hennar geta farið saman við orkuöflun sé rétt að málum staðið.

Orkumannvirkin okkar eru hluti af menningar- og atvinnusögu okkar og mörg hver heimsóknar virði af þeim sökum. Með Kárahnúkavirkjun varð ekki aðeins til nýr fjölsóttur áfangastaður vegna samgöngubóta heldur vekur sjálf framkvæmdin forvitni.

Ég var hér í 21 °C hita, stórfenglegu útsýni og sá svæðið í sinni fegurstu mynd.  Lét mig dreyma um veitingastað á stíflunni yfir gljúfrinu og skíðasvæði í Snæfelli.  Mikilvægt er að horfa á möguleikana sem þetta skapar.

En af því við erum hér til að fagna verklokum vil ég líka nefna önnur verklok. Í því tilfelli er kannski réttara að segja að kaflaskil þar sem orku verði veitt í aðra farvegi. Friðrik Sophusson er að láta af störfum sem forstjóri Landsvirkjunar eftir ákaflega farsælan feril.

Friðrik kom til starfa í ársbyrjun 1999 á tímamótum þegar Landsvirkjun var að búa sig undir að auka raforkuvinnslu um 60 %.

Þá var verið að ljúka byggingu Sultartangavirkjunar og bygging Vatnsfellsvirkjunar að hefjast, síðan stækkun Blöndu, Búrfells og Kröflu

Friðrik tók þátt í undirbúningi og framkvæmd Kárahnjúkavirkjunar frá upphafi til enda og stýrði verkefninu  farsællega í gegnum ólgutíma.

Hann kom að endurskipulagningar raforkukerfisins í kjölfar nýrra raforkulaga 2001-2005 með aðskilnaði Landsvirkjunar og Landsnets en það er eitt af markverðustu viðfangsefnum hans sem hefur markað kaflaskil.

Ég vil nota þetta tækifæri og þakka Friðriki stutt en ánægjulegt samstarf og óska honum velfarnaðar í hverju því sem hann tekur sér nú fyrir hendur.

Við merkinu tekur maður sem kunnur er af afrekum sínum úr atvinnulífinu, Hörður Arnarson, yfirleitt kenndur við Marel. Uppbygging þess fyrirtækis sem byggð er á nýsköpun og skýrri framtíðarsýn vekur væntingar um starfið framundan hjá Landsvirkjun, þessu mikilvæga fyrirtæki okkar Íslendinga.

Ég vil einnig óska starfsmönnum Landsvirkjunar og annarra fyrirtækja sem unnið hafa að þessari tröllauknu framkvæmd til hamingju með verklokin og ekki síður þakka ykkar góðu störf. Eins og við er að búast gekk hún ekki alveg áfallalaust þótt sigrast væri á hverri hindrun.

Ég vona að þessi verklok hér í dag séu um leið upphafið að nýjum tímum, e.t.v. upphafið að sjálfri endurreisninni. Rétt eins og í risaframkvæmdum mætum við erfiðleikum og hindrunum í endurreisnarefnahag lífins.  Aðalatriðið er að halda áætlun /fókus og missa hvorki sjónar á takmarkinu né trúna á að við munum ná næstu áföngum. Þar til markmiðum er náð.

Til hamingju með daginn og megi gæfan fylgja ykkur öllum sem og þjóðinni allri!